جهانیان‌ ، خانواده‌ای‌ بزرگ‌ از تاجران‌ زردشتی‌ در اواخر دوره‌ قاجار و اوایل‌ دوره‌ پهلوی‌. نیای‌ این‌ خاندان‌ شاه‌جهان‌ نام‌ داشت‌ و از همین‌رو، فرزندان‌ او، پرویز، خسرو، رستم‌، بهرام‌ و گودرز، نام‌ جهانیان‌ را برای‌ خانواده‌ خود برگزیدند. خود شاه‌جهان‌ وضع‌ مالی‌ مناسبی‌ نداشت‌ اما پسران‌ او با مسافرت‌ به‌ هند و كار برای‌ زردشتیان‌ آنجا،ثروتی‌ اندوختند و در بازگشت‌ به‌ ایران‌ تجارتخانه‌های‌ مهمی‌ دایر كردند (پرویز ورزا و كتایون‌ كیان‌، مصاحبه‌ مورخ ٢٦ تیر ١٣٨١).

نخستین‌ تجارتخانه‌ خانواده‌ جهانیان‌ را خسرو شاه‌جهان‌ و برادرانش‌ در ١٢٧٤ در یزد تأسیس‌ و به‌تدریج‌ در تهران‌، اصفهان‌، شیراز، كرمان‌، بندرعباس‌ و رفسنجان‌ شعبی‌ دایر كردند كه‌ در بمبئی‌ و لندن‌ نیز نمایندگی‌ داشت‌. تجارتخانه‌ جهانیان‌ از موفق‌ترین‌ تجارتخانه‌های‌ دوران‌ قاجار بود كه‌ به‌ واسطه‌ تشكیلات‌ منظم‌ و مناسبات‌ تجاری‌ با كشورهای‌ خارجی‌ چون‌ هند، انگلیس‌، چین‌، سوئد و امریكا، به‌ ویژه‌ در زمینه‌ صادرات‌ پنبه‌، موفقیت‌ شایانی‌ به‌دست‌ آورد (احتشامی‌، ص‌ ٤٨؛ اسنادی‌ از زرتشتیان‌ معاصر ایران، ص‌ ٥٠٩، پانویس‌؛ نیز رجوع کنید به شهمردان‌، ص‌ ٤٦٧). ادارات‌ و شعبات‌ تجارتخانه‌ جهانیان‌، همه‌ جا مورد اطمینان‌ مردم‌ بود، به‌طوری‌ كه‌ رسید صندوق‌ آنها مانند اسكناس‌ دست‌ به‌ دست‌ می‌گشت‌ و رواج‌ كامل‌ داشت‌ (شهمردان‌، ص‌ ٤٦٩).

خانواده‌ جهانیان‌ غیر از فعالیتهای‌ تجاری‌ به‌ امور صرافی‌ و بانكداری‌ نیز می‌پرداختند، به‌ گونه‌ای‌ كه‌ نخستین‌ چك‌ تضمینی‌ غیر دولتی‌ در ایران‌ از سوی‌ این‌ مؤسسه‌ رایج‌ گردید. در ١٢٧٩ بانك‌ جهانیان‌ در شیراز تأسیس‌ شد و در تهران‌ و سایر شهرهای‌ جنوبی‌ كشور نیز شعبه‌هایی‌ دایر كرد (شهمردان‌؛ احتشامی‌، همانجاها؛ مهر، ص‌ ١٣).

دیگر فعالیتهای‌ اقتصادی‌ این‌ خانواده‌ عبارت‌ بود از: تأسیس‌ نخستین‌ شركت‌ گوشت‌( اسنادی‌ از زرتشتیان‌ معاصر ایران‌ ، همانجا؛ شهمردان‌، ص‌ ٤٦٧)؛ حفر قنوات‌ و آبادانی‌ زمینهای‌ شهرهای‌ مركزی‌ ایران‌ از جمله‌ یزد، رفسنجان‌ و كرمان‌؛ و مشاركت‌ در تأسیس‌ نخستین‌ شركت‌ سهامی‌ تلفن‌ (شهمردان‌، ص‌ ٤٧١؛ بازرگان‌، ج‌ ١، ص‌ ١٢).

اسناد موجود نشان‌ می‌دهد كه‌ مراودات‌ اقتصادی‌ زیادی‌ اعم‌ از جنسی‌، پولی‌ و استقراضی‌ بین‌ حكومت‌ و این‌ خانواده‌ وجود داشته‌ است‌، از جمله‌ مظفرالدین‌شاه‌ بارها برای‌ سفرهای‌ خارجی‌ و راه‌اندازی‌ امور از آنها پول‌ قرض‌ كرد (تقی‌زاده‌، ج‌ ١، ص‌ ٣١٧، ٣٢٣؛ نیز رجوع کنید به نهضت‌ آزادیخواهی‌ مردم‌ فارس‌ در انقلاب‌ مشروطیت‌ ایران، ص‌ ٢٩٢ـ٢٩٣، ٣٥٧ـ ٣٥٨، ٣٦٢، ٣٨٢؛ اسنادی‌ از زرتشتیان‌ معاصر ایران‌ ، ص‌ ٥٢٣ ـ٥٢٤).

به‌ رغم‌ پیشرفت‌ سریع‌ و چشمگیر خانواده‌ جهانیان‌ در امور اقتصادی‌، خیلی‌ زود تجارتخانه‌های‌ آنان‌ دچار ورشكستگی‌ شد. دلایل‌ متعددی‌ برای‌ این‌ ركود عنوان‌ شده‌ كه‌ مهم‌ترین‌ آنها بدین‌ شرح‌ است‌: تهدید منافع‌ بیگانگان‌ در ایران‌ به‌ دلیل‌ اطمینان‌ عامه‌ مردم‌ به‌ فعالیتهای‌ بانكی‌ تجارتخانه‌ جهانیان‌ و در نتیجه‌ از رونق‌ افتادن‌ بانكهای‌ روسی‌ و انگلیسی‌ در ایران‌ كه‌ منجر به‌ واكنش‌ و زمینه‌سازی‌ آنان‌ برای‌ سقوط‌ این‌ تجارتخانه‌ گردید (شهمردان‌، ص‌ ٤٦٩) و فعالیتهای‌ سیاسی‌ خانواده‌ جهانیان‌ كه‌ در جریان‌ جنبش‌ مشروطه‌خواهی‌ به‌ حمایت‌ مالی‌ از آن‌ پرداختند (یكتائی‌، ص‌ ١١٢؛ برای‌ نمونه‌ای‌ از این‌ كمكها رجوع کنید به ظهیرالدوله‌، ص‌ ٤٥٨؛ «مخارج‌ تحصن‌ در سفارت‌ عثمانی‌»، ص‌ ٤٥٢). به‌زعم‌ مورخان‌ زردشتی‌، جهانیان‌ در امر حمایت‌ از مشروطه‌خواهی‌ تا آنجا پیش‌ رفتند كه‌ تأمین‌ كننده‌ سلاح‌ و مهمات‌ مجاهدان‌ بودند (رجوع کنید به اشیدری‌، ١٣٥٥ ش‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٤٧؛ مهر، ص‌ ١١؛ قس‌ اسنادی‌ از زرتشتیان‌ معاصر ایران‌ ، ص‌ ٥١٨، پانویس‌، كه‌ مخالف‌ این‌ نظر است‌). این‌ امر موجب‌ برانگیخته‌ شدن‌ خصومت‌ مستبدان‌ با جهانیان‌ شد و در نهایت‌ به‌ قتل‌ دو تن‌ از مدیران‌ تجارتخانه‌ (پرویز شاه‌جهان‌ مدیر تجارتخانه‌ یزد و فریدون‌ خسرو اهرستانی‌ مدیر تجارتخانه‌ تهران‌) و تبعید خسرو شاه‌جهان‌، مدیركل‌ تجارتخانه‌ جهانیان‌، به‌ خارج‌ از كشور گردید (بانك‌ ملی‌ ایران‌، ص‌ ٥١؛ «قضیه‌ موحشه‌»، ص‌ ٢ـ٣؛ ناظم‌الاسلام‌ كرمانی‌، بخش‌ ٢، ج‌ ٤، ص‌ ٨٥؛ برای‌ تحلیلی‌ دیگر از وقایع‌ مذكور رجوع کنید به دولت‌آبادی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٨٧؛ تقی‌زاده‌، ج‌ ١، ص‌ ٢١٢). قتل‌ پرویز موجب‌ شد پارسیان‌ *هند كه‌ قصد داشتند پس‌ از تأسیس‌ بانك‌ ملی‌، در سرمایه‌گذاری‌ در آن‌ نقشی‌ داشته‌ باشند، از تصمیم‌ خود منصرف‌ شوند ( اسنادی‌ از زرتشتیان‌ معاصر ایران، ص‌ ٥٠٩، پانویس‌). در نتیجه‌ مسائل‌ مذكور، رشته‌ امور از هم‌ گسیخت‌ و بانكهای‌ خارجی‌ با استفاده‌ از فرصت‌ پیش‌ آمده‌ از طریق‌ دادن‌ اعتبار زیاد و قطع‌ ناگهانی‌ آن‌ موجب‌ ورشكستگی‌ كامل‌ تجارتخانه‌ در ١٣٣٠ شدند (بانك‌ ملی‌ ایران‌، همانجا).

اعضای‌ خانواده‌ جهانیان‌ پس‌ از ورشكستگی‌ از یكدیگر جدا شدند و تنها برخی‌ از آنها، مثل‌ گودرز، به‌ فعالیتهای‌ اقتصادی‌ ادامه‌ دادند، اما اعتبار گذشته‌ را به‌ دست‌ نیاوردند. بیشتر بازماندگان‌ این‌ خانواده‌ به‌ خارج‌ از كشور، به‌ویژه‌ به‌ امریكا و كانادا، رفتند (پرویز ورزا و كتایون‌ كیان‌، همان‌ مصاحبه‌). از مهم‌ترین‌ افراد این‌ خانواده‌ در دهه‌های‌ اخیر اردشیر جهانیان‌ است‌ كه‌ مدتی‌ سردبیر ماهنامه‌ هوخت‌ بود (اشیدری‌، ١٣٥١ش‌، ص‌ ١٨). بازماندگان‌ خانواده‌ جهانیان‌ در كانادا مجله‌ اجتماعی‌ ـ فرهنگی‌ پیك‌ مهر را منتشر می‌كنند.

منابع‌:
(١) لطف‌اللّه‌ احتشامی‌، «تجارت‌ در سرای‌ مخلص‌ بازار قدیمی‌ اصفهان‌ در دوره‌ قاجاریه‌ (١٣٢٥)»، گنجینه‌ اسناد ، سال‌١٠، دفتر ١ و ٢ (بهار و تابستان‌ ١٣٧٩)؛
(٢) اسنادی‌ از زرتشتیان‌ معاصر ایران‌ ( ١٢٥٨ـ ١٣٣٨ ش‌ )، به‌كوشش‌ تورج‌ امینی‌، تهران‌: سازمان‌ اسناد ملی‌ ایران‌، ١٣٨٠ ش‌؛
(٣) جهانگیر اشیدری‌، تاریخ‌ پهلوی‌ و زرتشتیان،ج‌ ١، [تهران‌( ١٣٥٥ ش‌؛
(٤) همو،«جناب‌ آقای‌ اردشیر جهانیان‌»، هوخت‌، ج‌ ٢٣، ش‌ ١٢ (اسفند ١٣٥١)؛
(٥) مهدی‌ بازرگان‌، خاطرات‌ بازرگان‌: شصت‌ سال‌ خدمت‌ و مقاومت‌ ، گفتگو با غلامرضا نجاتی‌، تهران‌ ١٣٧٥ـ١٣٧٧ ش‌؛
(٦) بانك‌ ملی‌ ایران‌، تاریخچه‌ سی‌ ساله‌ بانك‌ ملی‌ ایران‌: ١٣٠٧ـ١٣٣٧ ، تهران‌ ١٣٣٨ ش‌؛
(٧) حسن‌ تقی‌زاده‌، مقالات‌ تقی‌زاده، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ ١٣٤٩ـ١٣٥٨ ش‌؛
(٨) یحیی‌ دولت‌آبادی‌، حیات‌ یحیی‌، تهران‌ ١٣٦٢ ش‌؛
(٩) رشید شهمردان‌، فرزانگان‌ زرتشتی‌، تهران‌ )١٣٤٠ ش‌]؛
(١٠) علی‌بن محمدناصر ظهیرالدوله‌، خاطرات‌ و اسناد ظهیرالدوله‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ ١٣٥١ ش‌؛
(١١) «قضیه‌ موحشه‌»، ندای‌ وطن‌، ش‌ ١٢، ١٣ محرّم‌ ١٣٢٥؛
(١٢) «مخارج‌ تحصن‌ در سفارت‌ عثمانی»، آینده، سال‌ ٦، ش‌ ٥ و ٦ (مرداد ـ شهریور ١٣٥٩)؛
(١٣) فرهنگ‌ مهر، «سهم‌ زرتشتیان‌ در انقلاب‌ مشروطیت‌ ایران‌»، هوخت‌، ج‌٢٠، ش‌ ٣ (خرداد ١٣٤٨)؛
(١٤) محمدبن‌ علی‌ ناظم‌الاسلام‌ كرمانی‌، تاریخ‌ بیداری‌ ایرانیان، چاپ‌ علی‌اكبر سعیدی‌ سیرجانی‌، تهران‌ ١٣٧٦ـ١٣٧٧ ش‌؛
(١٥) نهضت‌ آزادیخواهی‌ مردم‌ فارس‌ در انقلاب‌ مشروطیت‌ ایران‌ ( ١٣٢٣ـ١٣٢٤ ه .ق‌. ) بر اساس‌ اسناد رسمی‌، چاپ‌ جهانگیر قائم‌مقامی‌، تهران‌: مركز ایرانی‌ تحقیقات‌ تاریخی‌، ١٣٥٩ ش‌؛
(١٦) مجید یكتائی‌، پیدایش‌ مشروطه‌ در ایران‌ ، تهران‌ ١٣٥٦ ش‌.

/ حسن‌ شمسینی‌ غیاثوند /