دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٢٧٧
جهاننُما ، كتابی جغرافیایی، به زبان تركی، تألیف حاجیخلیفه *(كاتب چَلَبی)، مؤلف كشفالظنون *.
حاجیخلیفه انگیزه تألیف كتاب جهاننما را، بهویژه، جنگ كرت یا اَقْریطِش (در ١٠٥٥) ذكر كرده است (به نقل كراچكوفسكی، ص ٤٩٤). وی تألیف كتابش را در ١٠٥٨، آغاز كرد (برای مادّه تاریخ آغاز كتاب رجوع کنید به بروسهلی، ج ٣، ص ١٢٧) و نامش را جهاننما گذاشت (كراچكوفسكی، همانجا؛ آدیوار ، ص١٤٠)، اما پس از مدتی دست از تألیف آن كشید. این اثر نیمه تمام را بهنام متن اول جهاننما یا جهاننما ی اول میشناسند (رجوع کنید به كراچكوفسكی، همانجا).
در جهاننما ی اول، توصیف ممالك از غرب ربع مسكون (اندلس) و مغرب آغاز و به اقلیم روم (ممالك عثمانی)، شبهجزیره بالكان و دشتهای مجارستان ختم شده است. برای هر سرزمین در باره نام، موقعیت و اوضاع جغرافیایی، مراكز اداری و شهرهای عمده، راهها و منازل، تأسیسات و بناها و تاریخ شهرها، اطلاعاتی آورده شده و از این شیوه كمابیش در جهاننما ی دوم نیز استفاده شده است (سلن، ص ١٢٤؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله). حاجیخلیفه، در صفحه پایانی جهاننما ی اول (به نقل سلن، همانجا)، نوشته است كه ممالك روم ایلی، بوسنی و مجارستان، از فتوحات جدید عثمانیها بودند و مطالب راجع به آنها با استفاده از كتابهای قدیم و جدید نوشته شده است، اما در باره آناطولی، ولایات وندیك (ونیز)، پاپا (پاپ) و فرانسه، كه زمانی جزو رومایلی بودند، مطلب به اختصار نوشته خواهد شد و آنگاه جزایر مجاور اقیانوس اطلس، كه اقلیم چهارم را تشكیل میدهند، معرفی خواهند شد. آخرین شهری كه در جهاننما ی اول به آن پرداخته شده، هاتوان (خطوان) در مجارستان است ( د. اسلام ، چاپ دوم، ج ٢، ص ٥٨٩).
همه نسخههای شناخته شده جهاننما ی اول ناقصاند و معمولاً از فصل سوم (مبحث دریاها) شروع شدهاند (سلن، ص ١٢٣). هامر ـ پورگشتال، قسمت رومایلی و بوسنی را از روی نسخه وین ــ كه به گمانی به خط مؤلف است ــ در ١٢٢٧/ ١٨١٢ به زبان آلمانی ترجمه كرده است (همان، ص ١٢٤).
حاجی خلیفه در ١٠٦٥، تألیف جهاننما ی دوم را با ساختار و مندرجاتی متفاوت با جهاننمای اول آغاز كرد،اما با مرگ وی در ١٠٦٧، این اثر نیز ناتمام ماند(گوك یای، ص٦٦). كتاب دارای دو قسم است: قسم اول شامل چهارده «امر» (فصل) در باره جغرافیا و كلیات است. در امر اول روشهای استفاده از هندسه و ترسیم نقشه ذكر شده است (رجوع کنید به ترجمه جهاننما، ص ١٣ـ١٤). در امر دوم به معنا و موضوع جغرافیا پرداخته شده و پس از ذكر مطلب مختصری در باره واژهشناسی كلمه جغرافیا، از كره زمین و رسوم و نقوش آن (عوارض زمین) بحث گردیده و جغرافیا علمی دانسته شده كه به احوال كره زمین و عوارض سطح آن از حیث جهت، رسوم، نقوش، حدود و مسافات میپردازد (همان، ص ٢٣). دیگر مباحث قسم اول عبارتاند از: مطالبی در باره منظومه شمسی (همان، ص ٤٣ـ٥٢)، مذاهب سهگانه درباره علم هیئت، جغرافیای ریاضی و توصیف اتمسفر (ص ٢٤)، اقالیم هفتگانه (ص ٧٣) و شرح كتابهای بطلمیوس (ص ٧٤).
قسم دوم جهاننما ی دوم، شامل ٤٦ فصل در باره بلاد و ممالك است كه از مشرق آسیا آغاز میشود و قرار بوده است به سواحل غربی امریكا ختم شود (رجوع کنید به همان، ص ١٠). در فصل اول و دوم، زمین و ماه و احوال بحار (شامل حركات آبها و دریاها، جزر و مد و علل آن و آبهای زیرزمینی) وصف شده (رجوع کنید به جهاننما، گ ١٩ـ٢١؛ برای بحث احوال بحار رجوع کنید به ترجمه جهاننما، ص ١٠٤ـ١٢١) و سپس به هر قاره فصلی جداگانه اختصاص یافته است (رجوع کنید به جهاننما، گ ٣٤ به بعد). در فصل نهم در باره قطب جنوب مطالبی آمده (رجوع کنید به همان، گ ٤٦ به بعد) و در فصل چهاردهم به چین و هند پرداخته شده است (رجوع کنید به گ ٥٣ به بعد). در قسمت هندوستان علاوه بر ذكر شهرها و وضع جغرافیایی آنها، بهترتیب، در باره كوهها، گیاهان، محصولات كشاورزی، معادن و حیوانات مطالبی آمده كه بیانگر تقسیمبندی موضوعی كتاب نیز هست (رجوع کنید به ترجمه جهاننما، ص٣١١ـ٣١٢).
پس از فصل چهارده، چند فصل به جزایر اختصاص دارد، مانند جزیره سوماترا در فصل هفدهم و جزیره سیلان در فصل نوزدهم (رجوع کنید به جهاننما، گ ٦٠ به بعد؛ برای نقشه سوماترا رجوع کنید به همان، گ ٦١؛ ترجمه جهاننما ، ص٢١٠). فصل بیستوسوم در باره اقلیم سند است (رجوع کنید به جهاننما، گ ١٠٦ـ ١٠٨؛ ترجمه جهاننما، ص ٣١٤ـ ٣١٨). از فصل بیستوچهارم مطالب در باره ایران آغاز میشود و تا فصل سی و دوم ادامه مییابد؛ شامل: مكران، زابلستان و خواست، كشمیر و تبت، سیستان، بدخشان و غور و تخارستان، كرمان و هرمز و لار، اقلیم فارس، خوزستان و لرستان و اقلیم جبل (رجوع کنید به جهاننما، ص ١٠٨ به بعد). فصل سیوسوم در باره اقلیم خراسان و قُهستان و یكی از بخشهای مفصّل كتاب جهاننمای دوماست (رجوع کنید به ترجمه جهاننما، ص٤٠١ـ٤٣٢). پس از آن، نواحی دیگر مانند قومس و طبرستان و مازندران، خوارزم و دیلم و گیلان، ماوراءالنهر، تركستان، آذربایجان، اَرّان و مغان و شروان، گرجستان، ارمنستان و اقلیم شام وصف گردیده است. آخرین فصل كتاب به اقلیم آناطولی اختصاص دارد. حدود یكچهارم مطالب كتاب در باره ایران است.
یكی از نكات بارز جهاننما تصاویر و نقشههای آن است. مهمترین آنها عبارتاند از: تصویر منظومه شمسی و سیارات ( جهاننما، گ ٨)، نصفالنهار قسطنطنیه و دمشق و نسبت آنها با خط استوا (گ ١٢) و تصویر جهات اصلی و فرعی بر مبنای قبله (گ ١٥). نقشه جهان در دو صفحه دایرهای شكل (رجوع کنید به گ ٣٢)، نقشههای اروپا با مدارها و نصفالنهارها (گ ٣٦)، نقشه افریقا كه در آن مدارها با خطوط مستقیم و نصفالنهارها به صورت منحنی آمدهاند (گ ٣٨) و نقشه آسیا كه در آن مدارها و نصفالنهارها با خطوط منحنی كشیده شده است (گ ٣٩). در نسخه خطی كتاب جهاننما ی دوم به زبان تركی، علاوه بر نقشهای از قطب جنوب (رجوع کنید به گ ٤٦)، در باره هریك از قسمتهایی كه مؤلف از آنها مطالبی آورده، نقشهای آمده است، ولی در نسخه ترجمه شده، همه این نقشهها وجود ندارد. برخی نقشههای جهاننمای دوم دارای سه مقیاس است: میل اسلامی، میل فرنگی و میل ایتالیایی (برای نمونه رجوع کنید به ترجمه جهاننما، ص ١١٣ـ١١٤).
حاجیخلیفه برای تألیف جهاننما ی دوم از حدود ١٥٠ منبع تركی، عربی و فارسی بهره برده ( د.ا.د.ترك، ذیل مادّه؛ برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به یوردآیدین، ص ٢٩٩) و در مقدمه كتابش به تعدادی از آنها اشاره كرده است (رجوع کنید به جهاننما، گ ١ـ٤)، بخشی از اطلاعات مؤلف نتیجه سفرهایش به شهرها و مناطق گوناگون و مشاهدات اوست (رجوع کنید به ترجمه جهاننما، ص ٣٩٢ـ٣٩٣).
كتاب جهاننما، بهسبب تقدم و اعتبارش در موضوعات جغرافیایی و وصف ممالك، بهویژه سرزمینهای عثمانی، از زمان تألیف شهرت یافت. این كتاب، بهرغم ناتمام بودنش، الگوی دیگر تألیفات جغرافیایی در تركیه شناخته شده و حتی قرن یازدهم در این كشور، به قرن كاتب چلبی معروف شده است (رجوع کنید به د.ا.ترك ، ج ٦، ص ٤٣٧؛ سلن، ص ١٢٩، ١٣٣؛ بانارلی، ج ٢، ص ٦٨٨). بارتولد (ص ١٤١) جهاننما را نخستین تلاش علمی برای مقایسه اطلاعات متون جغرافیایی اروپایی با متون جغرافیایی اسلامی دانسته و گفته است كه تا آن زمان در اروپا چنین كاری صورت نگرفته بود.
از نكات انتقادی كتاب حاجیخلیفه، آن است كه مؤلف در متن كتاب، بهجز چند مورد، نام منابع را نیاورده و به ذكر آنها در مقدمه بسنده كرده است.
از جهاننما ی دوم نسخههای متعددی موجود است (رجوع کنید به گوك یای، ص ٦٩ـ٧٣). ظاهراً نسخهای كه به همت ابراهیمِ مُتفرقَّه *(متوفی ١١٥٨) و با توضیحات و تعلیقات او، با عنوان تذییلالطابع ، در ١١٤٥ انتشار یافته، معروفترین نسخه چاپی جهاننما و مهمترین كتاب چاپ شده بهوسیله ابراهیم متفرقّه است (رئیسنیا، ج ٣، ص ٣٦ـ٣٧؛
د.ا.د.ترك ، همانجا). از جمله نسخههای معروف جهاننما، نسخهای در كتابخانه نورعثمانیه (ش ٢٩٩٨) و نسخه دیگری در كتابخانه علیپاشا از كتابخانه سلیمانیه شهر استانبول (ش ١٨٧٧) است (رجوع کنید به گوك یای، ص ٧٥؛
روحانی، ص ٩٥، پانویس ٩). در ایران نیز دو نسخه از جهاننمای دوم وجود دارد: نسخه خطی جهاننما به تركی، در ٢٦٧ برگ، كه در بخش نسخ خطی كتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره نسخه ش ٦٨٨ نگهداری میشود و ترجمه جهاننما به فارسی كه محمد چارمحالی آن را در ١٢١٤ به فرمان آقامحمد خانقاجار (متوفی ١٢١١) انجام داده و در ٨٢١ صفحه، به شماره ٢٧٠٩، در بخش نسخ خطی كتابخانه مركزی دانشگاه تهران محفوظ است. نسخهای از جهاننما ی اول نیز در كتابخانه آیتاللّه نجفی مرعشی در قم (رجوع کنید به حاجیخلیفه، ١٣٧٦ ش، مقدمه محدث، ص ١٢، پانویس ٣) و نسخهای در كتابخانه ملی تبریز (چاپ قسطنطنیه در ١١٤٥) موجود است.
بهرغم تلاشهای محققان اروپایی و تركیهای، مانند تشنر ، كراچكوفسكی، گوكیای و سلن، تحقیقات در باره كتاب جهاننما به اندازهای نیست كه بتوان در باره جزئیات این كتاب اظهارنظر قطعی كرد. از جمله در باره اینكه نقشههای كتاب را خود حاجیخلیفه ترسیم كرده است یا پس از وی (به ویژه از سوی ابراهیم متفرقّه) بر كتاب افزوده شدهاند، تردید وجود دارد (رجوع کنید به توتنگیل، ص ٧). به گفته گوكیای، نقشههای آذربایجان و آناطولی از افزودههای ابراهیم متفرقّه و متعلق به جغرافیای كبیر است (رجوع کنید به د.ا.د.ترك ، همانجا).
منابع:
(١) واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد، فرهنگ و تمدن اسلامی، ترجمه عباس بهنژاد، تهران ١٣٨٣ ش؛
(٢) محمدطاهر بروسهلی، عثمانلی مؤلفلری، استانبول ١٣٣٣ـ١٣٤٢؛
(٣) مصطفیبن عبداللّه حاجیخلیفه، ترجمه تقویمالتواریخ: سالشمار وقایع مهم جهان از آغاز آفرینش تا سال ١٠٨٥ ه.ق، از مترجمی ناشناخته، چاپ میرهاشم محدث، تهران ١٣٧٦ ش؛
(٤) همو، جهاننما، نسخه خطی كتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش ٦٨٨، میكروفیلم كتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش ١٠٤٠؛
(٥) همو، ترجمه جهاننما، از محمد چارمحالی، نسخه خطی كتابخانه مركزی دانشگاه تهران، ش ٢٧٠٩؛
(٦) كاظم روحانی، «كتابشناسان مسلمان»، كیهان اندیشه، ش ٤ (بهمن و اسفند ١٣٦٤)؛
(٧) رحیم رئیسنیا، ایران و عثمانی در آستانه قرن بیستم، تبریز ١٣٧٤ ش؛
(٨) ایگناتی یولیانوویچ كراچكوفسكی، تاریخ نوشتههای جغرافیایی در جهان اسلامی، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ١٣٧٩ ش؛
(٩) A. Adnan Adivar, Osmanl Turklerinde ilim, Istanbul ٢٠٠٠;
(١٠) Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyat tarihi, Istanbul ١٩٨٧;
(١١) EI ٢ , s.v. "Djughrafiya. VI: the Ottoman geographers" (by Fr. Taeschner);
(١٢) Orhan Saik Gokyay, "Katip Celebi: hayati, sahsiyeti, eserleri", in Katip Celebi: hayat ve eserleri hakknda incelemeler, Ankara: Turk Tarih Kurumu Basmevi, ١٩٩١;
(١٣) IA , s.v. "Katib Celebi" (by Orhan Saik Gokyay);
(١٤) Hamit Sadi Selen, "[Review of] Cihannuma", in Katip Celebi, ibid ;
(١٥) TDVIA, s.v. "Cihannuma" (by Orhan Saik Gokyay);
(١٦) Cavit Orhan Tutengil, "Turk aydinlanmasinin kokleri, Turkiye'de ٢٥٠ yil once basilan ilk Turkce kitaba kadar uzanir", Sanat dergisi, no.٣٠٨ (١٩٧٩);
(١٧) Huseyin G. Yurdaydin, "Dusunce hayati", in Turkiye tarihi, ed. Sina Aksin, vol. ٣, Istanbul ١٩٩٠.
/ رحیم رئیسنیا /
تصاویر این مدخل:
"منظومه شمسی و سیارات"، نمونه ای از تصاویر نسخه ای از جهان نما، محفوظ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی منبع:کتابخانه مجلس شورای اسلامی، نسخه ش ٦٦٨
صفحات نخستین و پایانی نسخه ای از جهان نما (چاپ قسطنطنیه، ١١٤٥)، محفوظ در کتابخانه مرکزی تبریز منبع: کتابخانه مرکزی تبریز