جهان‌بیگلو ، از طوایف‌ كرد ایران‌ در مشرق‌ مازندران‌. در برخی‌ منابع‌، نام‌ آنان‌ جان‌بیگ‌لو/ بگلو نیز ضبط‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به رستم‌الحكما، ص‌ ٩٢؛
میرزاابراهیم‌، ص‌ ٩٧). این‌ طایفه‌ در مناطقی‌ از ساری‌، نظیر دهستانهای‌ رودپی‌، اندرود، میاندرود، چیك‌رود و مشهدِ گنج‌افروز، ساكن‌ بودند (رجوع کنید به میرزاابراهیم‌، همانجا؛
مكنزی‌، ص‌ ١٠٧؛
ملگونوف‌، ص‌ ١٠٢؛
رابینو، ص‌ ٣٨، ٢٤١). گروهی‌ از جهان‌بیگلوها از حدود نیمه‌ اول‌ سده‌ دوازدهم‌ و حتی‌ نیمه‌ دوم‌ سده‌ یازدهم‌، پیش‌ از دوره‌ سلطنت‌ نادرشاه‌ افشار، در فندرسك‌ سكونت‌ داشتند (رجوع کنید به ستوده‌، ج‌ ٧، ص‌ ٢٢١، ٢٣١ـ٢٣٢). ظاهراً ناحیه‌ كردكوی‌، به‌ واسطه‌ سكونت‌ جهان‌بیگلوها به‌ این‌ نام‌ خوانده‌ شده‌ است‌ (سعیدی‌، ص‌ ١٦). جهان‌بیگلوها در اواخر دوران‌ صفوی‌ از طوایف‌ معتبر ایران‌ به‌ شمار می‌آمدند. شكربیگ‌ جهان‌بیگلو در اواخر حكومت‌ شاه‌ سلطان‌ حسین‌، به‌ سبب‌ نابسامانی‌ اوضاع‌، ناحیه‌ فندرسك‌ و رامیان‌ را در اختیار گرفت‌ و حكومت‌ جداگانه‌ای‌ برپا كرد. به‌ دستور او، حسین‌خان‌ سلطان‌ جهان‌بیگلو با خاندانش‌، كه‌ در دامغان‌ بودند، در این‌ منطقه‌ ساكن‌ شدند. شكربیگ‌ سرانجام‌ از فتحعلی‌خان‌ قاجار * ، فرمانروای‌ منطقه‌، شكست‌ خورد و به‌ قتل‌ رسید. با كشته‌ شدن‌ او، برخی‌ كردهای‌ جهان‌بیگلو به‌ فرح‌آباد بازگشتند و در كردمحله‌ ساكن‌ شدند. برخی‌ هم‌ در كتول‌ ماندند (ساروی‌، ص‌ ٢٦ـ٢٧؛
خاوری‌ شیرازی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢١ـ٢٢؛
سپهر، ج‌١،ص‌١٢؛
سعیدی‌، ص‌١٤ـ١٦). از آن‌پس‌، جهان‌بیگلوها نتوانستند به‌ استقلال‌ حكومت‌ كنند و به‌ خدمت‌ حكومتهای‌ وقت‌ درآمدند.

از رؤسای‌ مشهور جهان‌بیگلوها در دوره‌ زندیه‌، ابراهیم‌خان‌ كرد جهان‌بیگلو بود كه‌ از متحدان‌ كریم‌خان‌ زند به‌ شمار می‌رفت‌. وی‌ به‌ دستور كریم‌خان‌ و در جریان‌ درگیریهای‌ كریم‌خان‌ با محمدحسن‌خان‌ قاجار *، در ١١٦٧ مأمور حراست‌ از كاشان‌ شد. با شكست ‌شیخعلی‌ خان‌ زند از محمدحسن‌ خان‌ قاجار، ابراهیم‌خان‌ به‌ همراه‌ عده‌ای‌ به‌ اصفهان‌ گریخت‌، اما در ١١٦٨ اسیر شد و به‌ قتل‌ رسید (غفاری‌ كاشانی‌، ص‌ ٤٢، ٤٩، ٥٢). از این‌ طایفه‌، عیسی‌خان‌ كرد جهان‌بیگلو به‌ خدمت‌ محمدحسن‌خان‌ قاجار در آمد و در جنگهای‌ او با آزادخان‌ افغان‌ *در گیلان‌ در ١١٦٨ شركت‌ كرد (همان‌، ص‌ ٥٨).

در دوره‌ قاجار نیز این‌ طایفه‌ در خدمت‌ آقامحمدخان‌ قاجار بودند. پانصد خانوار از آنها، به‌ سركردگی‌ خان‌ ابدال‌خان‌ كرد جهان‌بیگلو، در شهریار كرج‌ به‌ سر می‌بردند كه‌ در هنگام‌ توقف‌ كوتاه‌مدت‌ آقامحمدخان‌ قاجار در تهران‌ در صفر ١١٩٣، خان‌ ابدال‌خان‌ و اتباعش‌ به‌ او پیوستند و در جنگهای‌ آقامحمدخان‌ علیه‌ مدعیان‌ حكومت‌ در مازندران‌ شركت‌ كردند. سپس‌، خان‌ ابدال‌خان‌ حاكم‌ ساری‌ شد(رجوع کنید به ساروی‌،ص‌ ٦١، ٦٨، ٧٠، ٧٥؛
سپهر، ج‌ ١، ص‌ ٣٥؛
صدیق‌الممالك‌، ص‌ ٤٦ـ٤٧). او در نزاع‌ دو برادر آقامحمدخان‌، یعنی‌ رضاقلی‌خان‌ و مرتضی‌ قلی ‌خان‌، جانب‌ رضاقلی‌خان‌ را گرفت‌. با شكست‌ و فرار رضاقلی‌خان‌، خان‌ ابدال‌خان‌ در ساری‌ اسیر و كشته‌ شد (ساروی‌، ص‌٨٠، ٨٤، ٨٩؛
غفاری‌ كاشانی‌، ص‌ ٥٠١ ـ٥٠٢).

كردهای‌ جهان‌بیگلو در جنگهای‌ آقا محمدخان‌ با امیر گونه‌خان‌ افشار و محمدظاهرخان‌ و شیخ‌ ویس‌خان‌ زند (رجوع کنید به غفاری‌ كاشانی‌، ص‌ ٥١٠، ٥٥٧، ٦٧٥) و برخی‌ جنگهای‌ دوره فتحعلی‌شاه‌ قاجار شركت‌ داشتند، از جمله‌ در جنگ‌ ایرانیان‌ با عثمانیان‌ بر سر مسئله‌ بغداد (سپهر، ج‌ ١، ص‌ ١٥٥). در اوایل‌ حكومت‌ ناصرالدین‌شاه‌ قاجار، بین‌ ١٢٦٤ تا ١٢٦٦، كردان‌ جهان‌بیگلو در جنگ‌ با محمدحسن‌خان‌ سالار، حاكم‌ شورشی‌ خراسان‌، نقش‌ مهمی‌ داشتند (رجوع کنید به همان‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٠٩٩، ١١٠٤ـ ١١٠٥).

یكی‌ از همسران‌ فتحعلی‌ شاه‌ (مادر جلال‌الدین‌ میرزا) از طایفه‌ جهان‌بیگلو بود (همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٥٥٧).

كردهای‌ جهان‌بیگلو در دویست‌ سال‌ گذشته‌ یكجانشین‌ شده‌اند و امروزه‌ نشانی‌ از چادرنشینی‌ و مناسبات‌ طایفه‌ای‌ در جهان‌بیگلوهای‌ مازندران‌ دیده‌ نمی‌شود.

منابع‌:
(١) فضل‌اللّه‌بن‌ عبدالنبی‌ خاوری‌ شیرازی‌، تاریخ‌ ذوالقرنین‌، چاپ‌ ناصر افشارفر، تهران‌ ١٣٨٠ ش‌؛
(٢) یاسنت‌ لویی‌ رابینو، مازندران‌ و استرآباد ، ترجمه‌ غلامعلی‌ وحید مازندرانی‌، تهران‌ ١٣٦٥ ش‌؛
(٣) محمدهاشم‌ رستم ‌الحكما، رستم‌التواریخ‌: سلاطین‌ سلسله‌های‌ صفویه‌، افشاریه‌، زندیه‌ و قاجاریه‌، چاپ‌ عزیزاللّه‌ علیزاده‌، تهران‌ ١٣٨٠ ش‌؛
(٤) محمد فتح‌اللّه‌بن‌ محمدتقی‌ ساروی‌، تاریخ‌ محمدی‌ ( احسن‌التواریخ‌ )، چاپ‌ غلامرضا طباطبائی ‌مجد، تهران‌ ١٣٧١ ش‌؛
(٥) محمدتقی‌بن‌ محمد علی‌ سپهر، ناسخ‌التواریخ‌: تاریخ‌ قاجاریه‌ ، چاپ‌ جمشید كیانفر، تهران‌ ١٣٧٧ ش‌؛
(٦) منوچهر ستوده‌، از آستارا تا اِستارباد ، تهران‌ ١٣٤٩ ش‌ ـ ؛
(٧) محمدعلی‌ سعیدی‌، تاریخ‌ رامیان‌ و فندرسك‌ ، رامیان‌ ١٣٦٤ ش‌؛
(٨) ابراهیم‌بن‌ اسداللّه‌ صدیق‌الممالك‌، منتخب‌التواریخ‌ ، تهران‌ ١٣٦٦ ش‌؛
(٩) ابوالحسن‌ غفاری‌ كاشانی‌، گلشن‌ مراد ، چاپ‌ غلامرضا طباطبائی‌مجد، تهران‌ ١٣٦٩ ش‌؛
(١٠) چارلز فرانسیس‌ مكنزی‌، سفرنامه‌ شمال‌ ، ترجمه‌ منصوره‌ اتحادیه‌ (نظام‌ مافی‌)، تهران‌ ١٣٥٩ ش‌؛
(١١) گریگوری‌ والریانوویچ‌ ملگونوف‌، سفرنامه‌ ملگونف‌ به‌ سواحل‌ جنوبی‌ دریای‌ خزر (١٨٥٨ و ١٨٦٠ م‌)، تصحیح‌، تكمیل‌ و ترجمه‌ مسعود گلزاری‌، تهران‌ ١٣٦٤ ش‌؛
(١٢) میرزا ابراهیم‌، سفرنامه‌ استرآباد و مازندران‌ و گیلان‌ و... ، چاپ‌ مسعود گلزاری‌، تهران‌ ١٣٥٥ ش‌.

/ علی‌ پورصفر قصابی‌نژاد /