جهان‌آرا بیگم‌ ، ملقب‌ به‌ فاطمه‌الزمان‌، دومین‌ دختر شاه‌جهان‌، ششمین‌ امپراتور بابریانِ * هند. مادرش‌، ممتاز محل‌ *، دختر آصف‌خان‌ (وزیر اعظم‌ جهانگیر بابری‌) بود (كنبو، ج‌ ١، ص‌ ٣٥ـ٣٧). وی‌ در ٢١ صفر ١٠٢٣ در لاهور به‌ دنیا آمد (رجوع کنید به لاهوری‌، ج‌ ١، حصه‌ ١، ص‌ ٣٩١). برخی‌ مورخان‌ از او با القاب‌ بیگم‌صاحب‌ و پادشاه‌بیگم‌ نیز یاد كرده‌اند (رجوع کنید به كنبو، ج‌ ١، ص‌ ١٩٢؛ لاهوری‌، همانجا؛ خافی‌خان‌ نظام‌الملكی‌، ج‌ ١، ص‌٤٦٠، ٦٠٥؛ منتخب‌ كاغذات‌ عهد شاه جهان، ص‌ ٢٢٨).

جهان‌آرا بیگم‌ در كودكی‌ قرائت‌ قرآن‌، تجوید، خط‌ و زبان‌ فارسی‌ آموخت‌ و در شعر و ادب‌ و نویسندگی‌ مهارت‌ یافت‌ (حسنی‌، ج‌ ٥، ص‌ ١٢٥). ظاهراً، او محبوب‌ترین‌ فرزند نزد پدرش‌ بود، زیرا شاه‌جهان‌ هنگام‌ اعطای‌ هدایا به‌ فرزندانش‌، سهم‌ بیشتری‌ برای‌ او در نظر می‌گرفت‌؛ هنگامی‌ كه‌ چهارده‌ ساله‌ بود، او را به‌ پادشاه‌بیگم‌ ملقب‌ كرد و مقرری‌ ماهانه‌ هفتاد هزار روپیه‌، و به‌ قولی‌ سالانه‌ شش‌ لك‌ (شش‌ صد هزار روپیه‌) به‌ وی‌ اختصاص‌ داد (كنبو، ج‌ ١، ص‌ ١٩٢ـ ١٩٣، ٢٣٦؛ خافی‌خان‌ نظام‌الملكی‌، ج‌ ١، ص‌ ٣٩٦، ٤٠٠؛ حسنی‌، همانجا). جهان‌آرا بیگم‌، پس‌ از مرگ‌ ممتاز محل‌ در ١٠٤٠، بانوی‌ اول‌ دربار شاه‌جهان‌ شد. شاه‌، تمام‌ امتیازات‌ ملكه‌ و نیمی‌ از جواهرات‌ و اموال‌ ممتاز محل‌ را به‌ او بخشید (كنبو، ج‌ ١، ص‌ ٣٧٢، ٣٧٦؛ خافی‌خان‌ نظام‌الملكی‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٦٠).

در ١٠٦٨، كه‌ اورنگ‌زیب‌، پسر شاه‌جهان‌، بر پدر شورید و او را در قصرش‌ زندانی‌ كرد و خود بر تخت‌ شاهی‌ نشست‌، جهان‌آرا بیگم‌ از همان‌ اعتبار و نفوذ پیشین‌ برخوردار بود و بین‌ پدر و برادرش‌ نقش‌ میانجی‌ داشت‌. سرانجام‌، جهان‌آرا بیگم‌ اورنگ‌زیب‌ را راضی‌ كرد تا شاه‌جهان‌، مدتی‌ در اكبرآباد (آگره‌) به‌ سربرد و خود تا هنگام‌ مرگ‌ شاه‌جهان‌ پرستاری‌ او را بر عهده‌ داشت‌ (بختاورخان‌، ج‌ ١، ص‌ ٧١؛ سركار ، ص‌ ٢٣٣؛ اسمیت‌ ، ص‌ ٣٩٨؛ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌) و پس‌ از درگذشت‌ وی‌ (١٠٧٥)، دستور داد پیكرش‌ را در تاج‌محل‌، كنار قبر ممتازمحل‌ به‌ خاك‌ سپردند (بختاورخان‌، ج‌ ١، ص‌ ٣٣٣ـ٣٣٤).

جهان‌آرا بیگم‌ از مریدان‌ شاه‌محمد بدخشی‌ * بود. او نخستین‌ زن‌ از سلسله‌ بابربان‌ بود كه‌ به‌ مشایخ‌ چشتیه‌ * پیوست‌ (بختاورخان‌، ج‌ ٢، ص‌٤١٠؛ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، همانجا؛ نیز رجوع کنید به كنبو، ج‌ ٣، ص‌ ٩٦) و كتابهایی‌ در باره‌ آنان‌ نوشت‌. وی‌ كتاب‌ صاحبیه‌ را در ١٠٥١، در احوال‌ شاه‌محمد بدخشی‌ نگاشت‌. این‌ اثر را محمداسلم‌ در ١٣٩٩ در لاهور چاپ‌ كرد (راهی‌، ص‌٤١٠). اثر دیگر جهان‌آرا بیگم‌ مونس‌الارواح‌ (تاریخ‌ تألیف‌: ١٠٤٩) نام‌ دارد كه‌ در آن‌ به‌ شرح‌ احوال‌ خواجه‌معین‌الدین‌ چشتی‌ *و برخی‌ از خلفای‌ چشتیه‌ پرداخته‌ و ذكر كرده‌ كه‌ در تألیف‌ آن‌، از كتاب‌ سفینه‌الاولیا نوشته‌ برادرش‌، داراشكوه‌، نیز بهره‌ برده‌ و نام‌ كتاب‌ را از كتاب‌ انیس‌الارواحِ خواجه‌معین‌الدین‌ چشتی‌ برگرفته‌ است‌ (منزوی‌، ج‌ ١١، ص‌ ٨٩٨).

وی‌ شعر نیز می‌سرود و شاعران‌ پارسی‌گوی‌ هند و ایرانی ملازمش‌، چون‌ میرسیدعلی‌ صیدی‌ تهرانی‌ *و میرزاحسن‌بیگ‌ رفیع‌، را گرامی‌ می‌داشت‌ (رجوع کنید به میرزا، ص‌ ٢٤٢ـ ٢٤٥؛ گلچین‌ معانی‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٥٤ـ٤٥٦، ٧٤٢ـ٧٤٣).

جهان‌آرا بیگم‌ هیچ‌گاه‌ ازدواج‌ نكرد ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ مادّه‌). وی‌ مقرری‌ سالانه‌ خود را در امور خیریه‌ خرج‌ می‌كرد (حسنی‌، همانجا). او خانقاهی‌ در لاهور (مفتی‌ لاهوری‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٦) و مسجد جامع‌ اكبرآباد را بنا كرد و برای‌ ساختن‌ این‌ مسجد دستور داد برخی‌ خانه‌های‌ اهالی‌ را به‌ بهای‌ مناسب‌ بخرند تا مردم‌ خرسند باشند (رجوع کنید به لاهوری‌، ج‌ ١، حصه‌ ٢، ص‌ ٢٥٢؛ حسنی‌، همانجا).

وی‌ در ١٠٩٢ درگذشت‌. بنا بر وصیتش‌، او را به‌ دهلی‌ بردند و در محوطه‌ آرامگاه‌ نظام‌الدین‌ اولیاء * ، در مزاری‌ كه‌ خودش‌ ساخته‌ بود، به‌ خاك‌ سپردند. برخی‌ جهانگردان‌ اروپایی‌ به‌ رابطه‌ نامشروع‌ جهان‌آرا بیگم‌ و شاه‌جهان‌ اشاره‌ كرده‌اند كه‌ بی‌اساس‌ است‌ ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، همانجا).

منابع‌:
(١) محمد بختاورخان‌، مرآه‌العالم‌: تاریخ‌ اورنگزیب‌، چاپ‌ ساجده‌ س‌. علوی‌، لاهور ١٩٧٩؛
(٢) عبدالحی‌ حسنی‌، نزهه‌الخواطر و بهجه‌ المسامع‌ و النواظر، ج‌ ٥، حیدرآباد، دكن‌ ١٣٩٦/١٩٧٦؛
(٣) محمدهاشم‌ خافی‌خان‌ نظام‌الملكی‌، منتخب‌اللباب، ج‌ ١، چاپ‌ كبیرالدین‌ احمد و غلام‌ قادر، كلكته‌ ١٨٦٩؛
(٤) اختر راهی‌، ترجمه‌های‌ متون‌ فارسی‌ به‌ زبانهای‌ پاكستانی‌ ، اسلام‌آباد ١٣٦٥ ش‌؛
(٥) محمدصالح‌ كنبو، عمل‌ صالح‌ ، الموسوم‌ به‌ شاه‌ جهان‌نامه، ترتیب‌ و تحشیه‌ غلام‌ یزدانی‌، چاپ‌ وحید قریشی‌، لاهور ١٩٦٧ـ١٩٧٢؛
(٦) احمد گلچین‌ معانی‌، كاروان‌ هند ، مشهد ١٣٦٩ ش‌؛
(٧) عبدالحمید لاهوری‌، بادشاهنامه، چاپ‌ كبیرالدین‌ احمد و عبدالرحیم‌، كلكته‌ ١٨٦٧ـ ١٨٦٨؛
(٨) علی‌الدین‌بن‌ خیرالدین‌ مفتی‌ لاهوری‌، عبرت‌نامه، چاپ‌ محمدباقر، لاهور ١٩٦١؛
(٩) منتخب‌ كاغذات‌ عهد شاه جهان، حیدرآباد، دكن‌: دفتر دیوانی‌، ١٩٥٠؛
(١٠) احمد منزوی‌، فهرست‌ مشترك‌ نسخه‌های‌ خطّی‌ فارسی‌ پاكستان‌، اسلام‌آباد ١٣٦٢ـ ١٣٧٠ ش‌؛
(١١) محمداصلح‌بن‌ محمداسلم‌ میرزا، تذكره‌ شعرای‌ كشمیر، چاپ‌ سید حسام‌الدین‌ راشدی‌، لاهور ١٩٨٣؛

(١٢) EI ١ , s.v. "Dj ahanara Begam" (by H. Beveridge);
(١٣) EI ٢ , s.v. "Dj ahanara Begam" (by A. S. Bazmee Ansari);
(١٤) Jadu Nath Sarkar, "Aurangzib: ١٦٥٨-١٦٨١ in The Cambridge history of India , vol. ٤, ed. Richard Burn, Cambridge ١٩٣٧;
(١٥) Vincent A. Smith, The Oxford history of India , ed. Percival Spear, Oxford ١٩٥٨.

/ مهین‌ فهیمی‌ /