جُوَین‌ ، بخشی‌ در شهرستان‌ سبزوار در استان‌ خراسان‌ رضوی‌ و ناحیه‌ای‌ تاریخی‌ در نیشابور.

١) بخش‌ جوین‌، به‌ مركزیت‌ شهر نقاب‌، در شمال‌ شهرستان‌ سبزوار واقع‌ و مشتمل‌ است‌ بر سه‌ دهستان‌ به‌ نامهای‌ بالاجوین‌ (به‌ مركزیت‌ شهر نقاب‌)، حكم‌آباد (به‌ مركزیت‌ آبادی‌ حكم‌آباد) و پیراكوه‌ (به‌ مركزیت‌ آبادی‌ بَرْغَمَد)، و یك‌ شهر به‌ نام‌ نقاب‌. آبادیهای‌ آن‌ در كوه‌ و دشتِ مرتفع‌ و باریك‌ جوین‌ قرار دارد. دهستان‌ پیراكوه‌ در دامنه شمالی‌ كوههای‌ صدخَروْ/ سدخَروْ و اَندقان‌ قرار گرفته‌، و همه آبادیهای‌ آن‌ در میان‌ كوه‌ واقع‌ شده‌اند (رزم‌آرا، ج‌ ٩، ص‌ ٥١). در این‌ بخش‌، رشته‌كوه‌ اسفراین‌ و كوه‌ گنگ‌ امتداد دارد (همانجا؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌ ٣١، ص‌ ٥٥، ٥٨). مسعود كیهان‌ در ١٣١٠ ش‌، به‌ كوه‌ جوین‌ در جنوب‌ دشت‌ اسفراین‌ اشاره‌ كرده‌ (ج‌ ١، ص‌ ٤٦، ج‌ ٣، ص‌ ٢٦١) و از معدن‌ مس‌ و معدن‌ سنگ‌ شاه‌ مسعودی‌ در جوین‌ نام‌ برده‌ است‌ (ج‌ ٢، ص‌ ١٩٤، ج‌ ٣، ص‌ ٢٦١). جوین‌ معدن‌ گچ‌ و نمك‌ نیز دارد ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌ ٣١، ص‌ ٥٦).

زمینهای‌ كشاورزی‌ بخش‌ با رودهای‌ جوین‌ یا كال‌ شور و اندقان‌، و قنات‌ آبیاری‌ می‌شوند (همان‌، ج‌ ٣١، ص‌ ٥١، ٥٦، نیز رجوع کنید به نقشه عملیات‌ مشترك‌ ( زمینی‌ ) : سبزوار ).

از صنایع‌دستی‌، فرش‌بافی‌ با طرحهای‌ سبزواری‌ و كردی‌ و كاشی‌، و با نقشهای‌ گلدانی‌، گلریز، جقه‌ای‌ و خشتی‌ در آنجا رایج‌ است‌ (همانجاها).

اهالی‌ آن‌ شیعه دوازده‌امامی‌اند و به‌ فارسی‌ و تركی‌ سخن‌ می‌گویند (شیروانی‌، بستان‌السیاحه‌ ، ص‌ ٢٠٦؛ همو، ریاض‌ السیاحه‌ ، ص‌٢٤٠؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌ ٣١، ص‌ ٥٦، ٥٨، ١٨٠). زین‌العابدین‌ شیروانی‌ در ریاض‌السیاحه‌(همانجا) از طایفه بَغایری‌* در جوین‌ نام‌ برده‌ و به‌ غریب‌نوازی‌ اهالی‌ آنجا اشاره‌ كرده‌ است‌.

راه‌آهن‌ تهران‌ ـ نیشابور ـ مشهد در جنوب‌ این‌ بخش‌ امتداد دارد. راه‌ اصلی‌ بجنورد ـ اسفراین‌ ـ سبزوار ـ نیشابور از آن‌ می‌گذرد (رجوع کنید به نقشه راههای‌ ایران‌ ).

در ١٣١٦ ش‌، شهرستان‌ سبزوار در استان‌ شمال‌شرقی‌ كشور تشكیل‌ شد و بخش‌ جوین‌ (به‌ مركزیت‌ آبادی‌ حكم‌آباد) و چند بخش‌ دیگر تابع‌ آن‌ شدند (ایران‌. قانون‌ تقسیمات‌ كشوری‌ آبان‌ ١٣١٦، ضمیمه‌، ص‌ ٧). در همان‌ سال‌، با قرار گرفتن‌ شهرستان‌ سبزوار در استان‌ نهم‌ (خراسان‌) به‌ جای‌ استان‌ شمال‌شرقی‌، بخش‌ جوین‌ بخش‌ جغتای‌ نامیده‌ شد (همان‌، ص‌ ٤). جوین‌ در ١٣٦٨ ش‌ بخش‌ شد، اما هر سه‌ دهستان‌ آن‌ در ١٣٦٦ ش‌ تأسیس‌ شده‌ بودند (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌، ١٣٧٨ ش‌، ص‌٢٠). این‌ بخش‌ (به‌ مركزیت‌ آبادی‌ نقاب‌)، با دهستانهای‌ بالاجوین‌ و حكم‌آباد و پیراكوه‌، در شهرستان‌ سبزوارِ استان‌ خراسان‌ قرار داشت‌ (همو، ١٣٧١ ش‌، ص‌ ١١٢؛ همو، ١٣٧٣ ش‌، ص‌١٠). بخش‌ جوین‌ در ١٣٨٣ ش‌ جزو استان‌ خراسان‌ رضوی‌ شد (رجوع کنید به نقشه تقسیمات‌ كشوری‌) و دهستانهای‌ پایین‌ جوین‌ و میان‌ جوین‌ در بخش‌ جغتای سبزوار قرار گرفتند (همو، ١٣٨٤ ش‌، ص‌ ٢٢). در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، جمعیت‌ این‌ بخش‌ ٥٣٥ ، ٣٨ تن‌ بود كه‌ از آن‌ میان‌، ٥٧٨ ، ٩ تن‌ شهرنشین‌ و بقیه‌ روستانشین‌ بودند (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٦ ش‌ ج‌ ، ص‌ هفتاد و هشت‌).

از جمله‌ نامداران‌ جوین‌، عطاملك‌ جوینی‌، ابوالمعالی‌ عبدالملك‌بن‌ عبداللّه‌ جوینی‌ * ، ابومحمد عبداللّه‌بن‌ یوسف‌ جوینی‌ *و موسی‌بن‌ عباس‌بن‌ محمدبن‌ عمران‌ جوینی‌ نیشابوری‌ (متوفی‌ ٣٢٣) بوده‌اند (ابن‌فضل‌اللّه‌ عَمری‌، سفر ١١، ص‌ ١٤٢؛ اعتمادالسلطنه‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٢٩٨ـ٢٢٩٩؛ نیز رجوع کنید به جوینی‌ *، خاندان‌).

٢) ناحیه تاریخی‌. در كتابهای‌ تاریخی‌ و جغرافیایی‌، جوین‌، به‌ تفاوت‌، خوره‌، شهر، رستاق‌، ناحیه‌ و ولایت‌ دانسته‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به ادامه مقاله‌). مقدسی‌ (ص‌ ٣٠٠، ٣١٨، ٣٢٣) نام‌ آن‌ را كُویان‌/ جُویان‌ و گویان‌ ضبط‌ كرده‌ است(نیز رجوع کنید به لسترنج‌، ص‌ ٣٩١). به‌ نوشته بیهقی‌ (متوفی‌ ٤٧٠؛ ص‌ ٧٤)، شهر جوین‌ را «یزد خسرو پسر ساسویه‌» بنا كرده‌ است‌. مردم‌ خراسان‌ این‌ خوره‌ را كُویان‌ می‌نامیدند و جوین‌ را معرّب‌ آن‌ می‌دانستند (یاقوت‌ حموی‌، ذیل‌ مادّه‌). بر اساس‌ نوشته اعتمادالسلطنه‌ (ج‌ ٤، ص‌ ٢٢٩٤)، افرادی‌ كه‌ نام‌ جوین‌ را در اصل‌ گویان‌ می‌دانند، معتقدند كه‌ گودرز بانی‌ آن‌ بوده‌ است‌. در سال‌ ٣٠، اباسالم‌بن‌ یزید، به‌دستور یزیدبن‌ عامر، جوین‌ را فتح‌ كرد و اهالی‌ آنجا را به‌اسارت‌ گرفت‌ (بلاذری‌، ص‌ ٤٠٣ـ ٤٠٤). ظاهراً شهر تا اواخر قرن‌ سوم‌ پابرجا بوده‌، زیرا ابن‌خرداذبه‌ (متوفی‌ ٣٠٠؛ ص‌ ٢٤) از شهرهای‌ زام‌ (جام‌)، جُوَین‌، باخَرْز *و بَیهَق‌ *نام‌ برده‌ است‌. در اواخر قرن‌ سوم‌ یا اوایل‌ قرن‌ چهارم‌، ابن‌رسته‌ (ص‌ ١٧١) جوین‌ را یكی‌ از چهار شهر نیشابور و یكی‌ از سیزده‌ رستاق‌ آن‌ دانسته‌ است‌. اصطخری‌ (ص‌ ١٩٩)، در ذكر مسافات‌ سیستان‌، از جوین‌ یاد كرده‌ است‌. در قرن‌ چهارم‌، مقدسی‌ (ص‌٣٠٠، ٣١٨) نخستین‌ بار رستاق‌ جوین‌ را به‌ مركزیت‌ أَزَادْوَار [ آزادوار كنونی‌ ] ضبط‌ كرده‌ و آن‌ را رستاقی‌ پهناور از ولایت‌ نیشابور، با مردمی‌ اهل‌ حدیث‌ و دوستدار ادب‌، نام‌ برده‌ و افزوده‌ است‌ كه‌ میوه‌ و غله فراوان‌ و پوشاك‌ آنجا صادر می‌شود. به‌ نوشته او، جاده‌ای‌ جوین‌ را به‌ جرجان‌ می‌رسانده‌ است‌. بیهقی‌ (ص‌ ٥٥ـ٥٦) جاجرم‌ *را جزو ناحیه جوین‌ ذكر كرده‌ كه‌ نشان‌دهنده گسترده‌ بودن‌ ناحیه جوین‌ در آن‌ دوره‌ است‌.

در اوایل‌ قرن‌ هفتم‌، یاقوت‌ حموی‌ خوره جوین‌ را از اعمال‌ نیشابور و قصبه آن‌ را آزادوار ذكر كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ذیل‌ «أزاذوار»). به‌ گفته‌ وی‌ (ذیل‌ «جوین‌») این‌ قصبه‌ از شمال‌ به‌ جاجرم‌ و از جنوب‌ (قبله‌) به‌ بیهق‌ محدود می‌شد. پس‌ از حمله مغول‌ (قرن‌ هفتم‌) نیز جوین‌ اهمیت‌ قدیم‌ خود را حفظ‌ كرد. در قرن‌ هفتم‌، به‌ نوشته قزوینی‌ (ص‌ ٢٣٦)، ناحیه جوین‌ دارای‌ چهارصد دِه‌ و چهارهزار قنات‌ بود. در قرن‌ هشتم‌، حمداللّه‌ مستوفی‌ (ص‌١٥٠) جوین‌ را ولایت‌ ضبط‌ كرده‌ است‌. در قرن‌ نهم‌، حافظ‌ ابرو (ج‌ ٢، ص‌ ١٠٥) جوین‌ را ناحیه‌ای‌ بزرگ‌ با روستاهای‌ معمور بین‌ دو كوه‌ ضبط‌ كرده‌ و افزوده‌ است‌ كه‌ راه‌ نیشابور ـ بسطام‌ از این‌ ناحیه‌ می‌گذرد. حافظ‌ ابرو (ج‌ ٢، ص‌ ١٠٦) از بیش‌ از بیست‌ قریه مهم‌ آن‌ نام‌ برده‌ است‌. زین‌العابدین‌ شیروانی‌ در نیمه اول‌ قرن‌ سیزدهم‌، ضمن‌ توصیف‌ آن‌، قریه‌ یا روستاهای‌ آن‌ را حدود پنجاه‌ پارچه‌ ذكر كرده‌ است‌ (رجوع کنید به بستان‌السیاحه‌، ص‌ ٢٠٦). كلنل‌ ییت‌، سركنسول‌ بریتانیا در خراسان‌ و سیستان‌ در اواخر دوره ناصرالدین‌شاه‌ قاجار (حك: ١٢٦٤ـ١٣١٣)، ویرانه شهر جوین‌ را در نزدیكی‌ شهر آزادوار كنونی‌ یافته‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌ ٣٦٦ـ٣٦٧). كلنل‌ مك‌ گرگور در ١٢٩٢/١٨٧٥ جمعیت‌ بخش‌ جوین‌ یا جغتای‌ را حدود یازده‌ هزار تن‌ تخمین‌ زده‌ و نوشته‌ است‌ كه‌ بیشتر آنها ترك‌اند (ج‌ ٢، ص‌١٤٠). اعتمادالسلطنه‌ در اواخر دوره ناصرالدین‌شاه‌ محدوده ولایت‌ جوین‌ را دقیقاً تعیین‌ كرده‌ (رجوع کنید به ج‌ ٤، ص‌ ٢٢٩٦) كه‌ ظاهراً با حدود سیاسی‌ ناحیه (= رستاق‌) قدیمِ جوین‌ مطابقت‌ داشته‌ است‌. در این‌ دوره‌، در ولایت‌ جوین‌ قلعه‌ و هفتاد پارچه‌ قریه‌ وجود داشته‌ و مركز آن‌ قریه جغتای‌ *بوده‌ است‌. ولایت‌ جوین‌ قلعه مستحكمی‌ به‌نام‌ آق‌قلعه‌ داشته‌ كه‌ به‌ حكم‌ فتحعلی‌ شاه‌ (حك: ١٢١٢ـ١٢٥٠) تخریب‌ شده‌ است‌ (همان‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٢٩٦ـ٢٢٩٧).

ظاهراً چند جوین‌ دیگر نیز وجود داشته‌ كه‌ در منابع‌ به‌ آنها اشاره‌ شده‌ است‌، از جمله‌ مقدسی‌ (ص‌ ٣٠٦) از قلعه‌ای‌ بزرگ‌ و محكم‌ به‌نام‌ جوین‌/ گوین‌ در سَجستان‌ (سیستان‌ *) نام‌ برده‌ و افزوده‌ است‌ چون‌ ساكنان‌ این‌ قلعه‌ خارجی‌اند، منبر ندارد. ابن‌رسته‌ (ص‌ ١٧٤)، بدون‌ اشاره‌ به‌ قلعه‌، آن‌ را در سجستان‌ و در نزدیكی‌ دره فره‌ ذكر كرده‌ است‌.

روستایی‌ به‌ نام‌ جوین‌ نیز در شصت‌ كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ شهرستان‌ سمنان‌ وجود دارد (رجوع کنید به رضوانی‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٧٧).

منابع‌:
(١) ابن‌خرداذبه‌؛
(٢) ابن‌رسته‌؛
(٣) ابن‌ فضل‌اللّه‌ عمری‌، مسالك‌ الابصار فی‌ ممالك‌ الامصار، سفر ١١، چاپ‌ عكسی‌ از نسخه خطی‌ كتابخانه سلیمانیه استانبول‌، مجموعه ایاصوفیه‌، ش‌ ٣٤٢٤، چاپ‌ فؤاد سزگین‌، فرانكفورت‌ ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٤) اصطخری‌، ترجمه فارسی‌؛
(٥) اعتماد السلطنه‌؛
(٦) ایران‌. قانون‌ تقسیمات‌ كشوری‌ آبان‌ ١٣١٦، قانون‌ تقسیمات‌ كشور و وظایف‌ فرمانداران‌ و بخشداران‌، مصوب‌ ١٦ آبان‌ ماه‌ ١٣١٦، چاپ‌ اول‌، تهران‌ [بی‌تا.(؛
(٧) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، تهران‌ ١٣٧١ ش‌؛
(٨) همان‌، ١٣٧٣ ش‌؛
(٩) همو، نشریه اسامی‌ عناصر و واحدهای‌ تقسیماتی‌ ( به‌ همراه‌ مركز )، تهران‌ ١٣٨٤ ش‌؛
(١٠) همو، نشریه تاریخ‌ تأسیس‌دار:) تقسیمات‌ كشوری‌ ١٣٧٨ (، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(١١) بلاذری‌ (لیدن‌)؛
(١٢) علی‌بن‌ زید بیهقی‌، كتاب‌ تاریخ‌ بیهق‌، چاپ‌ كلیم‌اللّه‌ حسینی‌، حیدرآباد ١٣٨٨/١٩٦٨؛
(١٣) عبداللّه‌بن‌ لطف‌اللّه‌ حافظ‌ ابرو، تاریخ‌ حافظ ‌ابرو، ج‌ ٢: بخش‌ جغرافیای‌ خراسان‌، چاپ‌ كرافولسكی‌، ویسبادن‌ ١٩٨٢؛
(١٤) حمداللّه‌ مستوفی‌، نزهه القلوب‌؛
(١٥) رزم‌آرا؛
(١٦) حسن‌ رضوانی‌، «معماری‌ دست‌ كن‌ در غار جوین‌»، در مجموعه‌ مقالات‌ دومین‌ كنگره تاریخ‌ معماری‌ و شهرسازی‌ ایران‌: ٢٥ـ٢٩ فروردین‌ ماه‌ ١٣٧٨، ارگ‌ بم‌ ـ كرمان‌ ، ج‌ ٤، تهران‌: سازمان‌ میراث‌ فرهنگی‌ كشور، ١٣٨٠ ش‌؛
(١٧) زین‌العابدین‌بن‌ اسكندر شیروانی‌، بستان ‌السیاحه‌، یا، سیاحت‌نامه‌، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ ١٣١٥، چاپ‌ افست‌ )بی‌تا.(؛
(١٨) همو، ریاض‌السیاحه، چاپ‌ اصغر حامد ربانی‌، تهران‌ )? ١٣٦١ ش‌]؛
(١٩) فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، ج‌ ٣١: سبزوار ، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ١٣٦٨ ش‌؛
(٢٠) زكریا بن محمد قزوینی‌، كتاب‌ آثار البلاد و اخبار العباد، چاپ‌ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن‌ ١٨٤٨، چاپ افست‌ ویسبادن‌ ١٩٦٧؛
(٢١) مسعود كیهان‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣١٠ـ١٣١١ ش‌؛
(٢٢) مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه آبادیهای‌ كشور، استان‌ خراسان‌، شهرستان‌ سبزوار ، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌ الف‌ ؛
(٢٣) همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه آبادیهای‌ كشور، استان‌ سمنان‌، شهرستان‌ سمنان‌ ، تهران‌ ١٣٧٦ش‌ ب؛
(٢٤) همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: نتایج‌ تفصیلی‌ كل‌ كشور، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌ ج؛
٢٥- ‌ مقدسی‌؛
(٢٦) چارلز متكاف‌ مك‌گرگور، شرح‌ سفری‌ به‌ ایالت‌ خراسان‌ و شمال‌ غربی‌ افغانستان‌ در ١٨٧٥، ج‌ ٢، ترجمه اسداللّه‌ توكلی‌ طبسی‌، مشهد ١٣٦٨ ش‌؛
(٢٧) نقشه تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢: ١، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، ١٣٨٣ ش‌؛
(٢٨) نقشه راههای‌ ایران‌، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٢٥٠ ،٢: ١، تهران‌: گیتاشناسی‌، ١٣٨٠ ش‌؛
(٢٩) نقشه عملیات‌ مشترك‌ ( زمینی‌ ) : سبزوار، مقیاس‌ ٠٠٠ ،٢٥٠ : ١، تهران‌: اداره جغرافیائی‌ ارتش‌، ١٣٦٦ ش‌؛
(٣٠) یاقوت‌ حموی‌؛
(٣١) چارلز ادوارد ییت‌، خراسان‌ و سیستان‌، ترجمه قدرت‌اللّه‌ روشنی‌ زعفرانلو و مهرداد رهبری‌، تهران‌ ١٣٦٥ ش‌؛

(٣٢) Nicholas Nicholas Ambraseys and Charles Peter Melville, A history of Persian earthquakes , Cambridge ١٩٨٢;
(٣٣) Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate , Cambridge ١٩٣٠.

/ خسرو خسروی‌ /