دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٢٤١
جُوَیریه بنت حارث ، یكی از همسران پیامبر اسلام صلیاللّهعلیهوآلهوسلم. نام اصلی وی بَرَّه بود (بهمعنای حلقه در بینی، و در باره زن، كنایه از زن زیبایی است كه همسر خود را در بند خود میآورد) كه پیامبر اكرم بعد از ازدواج با او، بهسبب ناخوشایند داشتن این نام، آن را به جویریه (مصغّر جاریه) تغییر دادند (واقدی، ج ١، ص ٤١٢؛ ابنسعد، ج ٨، ص ١١٨ـ ١١٩).او نیز همچون دیگر همسران پیامبر ملقب به اُمّ المؤمنین بود و چون به قبیله بنی مُصْطَلَق *، از منطقه خُزاعَه، تعلق داشت نسبتهای مصطلقیه و خزاعیه را برای وی ذكر كردهاند (رجوع کنید به سمعانی، ج ٥، ص ٣١٢؛ ابنحجر عسقلانی، ج ٧، ص ٥٦٥).
بنا بر گزارش واقدی (ج ١، ص ٤٠٤ـ٤١٢) و ابنسعد (ج ٢، ص ٦٣ـ٦٤، ج ٨، ص ١١٦ ـ١١٧)، او دختر حارثبن ابیضرار، رئیس قبیله بنیمصطلق، بود و در غزوه بنیمصطلق كه همسرش كشته شد و خودش به اسارت در آمد، از رسولاكرم درخواست كمك كرد، پیامبر وی را خرید و آزاد كرد، اما جویریه پس از آزادی، به پیشنهاد پیامبر، به عقد حضرت در آمد.پیامبر صلیاللّهعلیهوآلهوسلم به عنوان مهریه او، چهل تن را آزاد كردند و به روایتی، مسلمانان در تأسی به پیامبر، همگی اسیران این جنگ را آزاد كردند. با توجه به این گفته جویریه، كه وی هنگام ازدواج با پیامبر بیست ساله بوده (ابنسعد، ج ٨، ص ١٢٠)، تاریخ تولد او دو سال قبل از بعثت پیامبر (پانزده سال قبل از هجرت) بوده است.
نام جویریه در سلسله سند برخی روایات آمده است (برای نمونه رجوع کنید به بخاری، ج ٢، ص ٢٤٨؛ ابنحجر عسقلانی، ج ٧، ص ٥٦٦ـ٥٦٧). از جمله راویان او، عبداللّهبن عباس (متوفی ح ٧٠) و مجاهدبن جَبر مكی (متوفی ١٠٤) بودند (مزّی، ج ٣٥، ص ١٤٦).
در برخی اخبار در سبب نزول آیه ٥١ سوره احزاب، كه پیامبر را در طلاق همسرانش مخیر كرده، جویریه یكی از آن همسران پیامبر ذكر شده است كه پس از نزول این آیه، پیامبر از آنان كنارهگیری نمود (رجوع کنید به طبری؛ طبرسی، ذیل آیه).
جویریه در سال ٥٦، در زمان خلافت معاویه (حك: ٤١ـ٦٠)، در مدینه درگذشت و مروان بن حكم، والی آنجا، بر جنازه او نماز خواند (ابنسعد، همانجا؛ قس ابنعساكر، ج ٣، ص ٢١٩ در ٦٠، ص ٢٢٠ در ٦٥).
منابع:
(١) ابنحجر عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، چاپ علی محمد بجاوی، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٢) ابنسعد (بیروت)؛
(٣) ابنعساكر، تاریخ مدینه دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ١٤١٥ـ١٤٢١/ ١٩٩٥ـ٢٠٠١؛
(٤) محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، [چاپ محمد ذهنی افندی]، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(٥) سمعانی؛
(٦) طبرسی؛
(٧) طبری، جامع؛
(٨) یوسفبن عبدالرحمان مزّی، تهذیب الكمال فی اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ١٤٢٢/٢٠٠٢؛
(٩) محمدبن عمر واقدی، كتاب المغازی للواقدی، چاپ مارسدن جونز، لندن ١٩٦٦.
/ ابوالفضل والازاده /