جوهری‌ هروی‌ ، محمدابراهیم‌ ، شاعر فارسی‌سرای‌ مرثیه‌گوی‌ سده سیزدهم‌. نام‌ او در برخی‌ از چاپهای‌ مهم‌ترین‌ اثرش‌، طوفان‌البكاء، ابراهیم‌ ذكر شده‌ است‌ (رجوع کنید به منزوی‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٧١٧ـ ١٧١٨). از تاریخ‌ تولد وی‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌. به‌ گفته خودش‌ در مقدمه طوفان‌البكاء(ص‌ ٤)، پدرش‌ محمدباقر مروزی‌ بوده‌ است‌، اما معلوم‌ نیست‌ چرا برخی‌ منابع‌ اصل‌ او را از هرات‌ دانسته‌اند (مثلاً محمودمیرزا قاجار، ج‌ ٢، ص‌ ٥٨١؛
خوانساری‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤٩). جوهری‌ در مقدمه طوفان‌ البكاء (ص‌ ٤ـ٥) نوشته‌ كه‌ به‌ علت‌ ناسازگاری‌ روزگار از موطن‌ خود هجرت‌ كرده‌ است‌. او مدتی‌ به‌ سیاحت‌ پرداخت‌، سپس‌ سالها در قزوین‌ اقامت‌ گزید؛
از این‌رو، بعضی‌ او را قزوینی‌ دانسته‌اند (مهدوی‌، ص‌ ٤٥). وی‌ در قزوین‌ به‌ درگاه‌ ركن‌الدوله‌ (متوفی‌ ١٢٨٩)، نواده فتحعلی‌شاه‌ و حاكم‌ صائین‌قلعه‌، پیوست‌ و شش‌ سال‌ در خدمت‌ او بود و ضمن‌ مدح‌ او، به‌ قصیده‌گویی‌ و غزلسرایی‌ پرداخت‌ و از او لقب‌ افصح‌الشعرا گرفت‌ (جوهری هروی‌، ص‌ ٥، ٣٠٠). وی‌ به‌ تشویق‌ ملامحمد صالح‌ و آقاصالح‌ خانبان‌، از فضلا و اعیان قزوین‌، طوفان‌البكاء را در باره مصائب‌ اهل‌ بیت‌ علیهم‌السلام‌، در مدت‌ دو سال‌ نوشت‌. او در آغاز و پایان‌ كتابش‌، آن‌ دو را ــ كه‌ به‌ مداحان‌ اهل‌بیت‌ توجه‌ داشتند و از جمله‌ به‌ او نیز كمك‌ مالی‌ كرده‌ بودند ــ ستوده‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٦ـ٧،٣٠٠). در پایان‌ طوفان‌البكاء، تاریخ خاتمه آن‌ را ١٢٥٠ ذكر كرده‌ (همان‌، ص‌ ٣٠١)؛
بنابراین‌، احتمالاً آن‌ را در حدود ١٢٤٨ آغاز نموده‌ است‌، اما در مقدمه‌ (ص‌ ٧)، مادّه‌ تاریخِ تألیف‌ كتاب‌ را «طوفان‌البكاء ابیات‌ طوفان ‌البكاست‌» نوشته‌ است‌ كه‌ با ١٢٧٤ برابر می‌شود و نادرست‌ است‌. شاید جوهری‌ سال‌ آغاز كردن‌ كتاب‌، ١٢٤٧، را، اشتباه‌ محاسبه‌ كرده‌ و با حروف‌ ابجد ١٢٧٤ را ساخته‌ است‌. وی‌ در اواخر عمر به‌ اصفهان‌ رفت‌ و از یاران‌ نزدیك‌ حجت‌الاسلام‌ سیدمحمد باقر شَفْتی‌*، فقیه‌ بزرگ‌ آن‌ روزگار، گردید (خوانساری‌؛
مهدوی‌، همانجاها) و در ١٢٥٣ در همانجا درگذشت‌ و در گورستان‌ آب‌بخشان‌، از محلات‌ قدیمی‌ اصفهان‌، به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (حبیب‌آبادی‌،ج‌٤، ص ١٤٤٠؛
مهدوی‌، همانجا؛
قس‌ خوانساری‌، همانجا و قمی‌، ص‌ ١٣٨، كه‌ وفات‌ جوهری‌ را چندی‌ پس‌ از ١٢٤٠ دانسته‌اند). بر سنگ‌ قبر وی‌ اشعاری‌ در سوك‌ او و متضمن‌ مادّه‌تاریخ‌ وفاتش‌، سروده میرزابهاء، حك‌ شده‌ بود (حبیب‌آبادی‌، ج‌ ٤، ص‌١٤٤٠ـ١٤٤١؛
مهدوی‌، ص‌ ٤٥ـ٤٦).

طوفان‌البكاء از معروف‌ترین‌ مقتلهای‌ فارسی‌ و به‌ نثر و نظمی‌ روان‌ و استوار است‌، اما از بی‌اساس‌ و مأخذ بودن‌ بعضی‌ مطالب‌ آن‌ انتقاد شده‌ است‌. این‌ كتاب‌ سالها مورد توجه‌ ذاكران‌ و مداحان‌ اهل‌بیت‌ علیهم‌السلام‌ بوده‌ (حبیب‌آبادی‌، ج‌ ٤، ص‌ ١٤٣٩) و مشتمل‌ است‌ بر دیباچه‌ای‌ شامل‌ فهرست‌ مطالب‌ كتاب‌، دوازده‌ آتشكده‌ و یك‌ خاتمه‌. به‌جز آتشكده هفتم‌ كه‌ موضوع‌ آن‌ «خروج مختار وفادار و احمدسفّاح‌ بنی‌عباس‌ و امیرتیمور گوركانی‌» است‌، یازده‌ آتشكده دیگر (هر كدام‌ شامل‌ چند شعله‌) به‌ چهارده‌ معصوم‌ اختصاص‌ دارد كه‌ بزرگ‌ترین‌ آنها، آتشكده پنجم‌، در ذكر مصائب‌ امام‌ حسین‌ علیه‌السلام‌ است‌. خاتمه كتاب‌ شامل‌ گزارش‌ احوال‌ مصنف‌ در قزوین‌ است‌ (رجوع کنید به جوهری‌ هروی‌، ص‌ ٧).

طوفان‌البكاء بارها، و ظاهراً نخستین‌بار در ١٢٥٨ در تهران‌، چاپ‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به مشار، ج‌ ٣، ستون‌ ٣٤٧٠ـ٣٤٧١؛
برای‌ نسخه‌های‌ خطی‌ و چاپی‌ آن‌ نیز رجوع کنید به منزوی‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٧١٧ـ ١٧١٨).

آقابزرگ‌ طهرانی‌ (ج‌ ٩، قسم‌ ١، ص‌ ٢١١) از دیوان‌ جوهری‌ یاد كرده‌، اما در فهرستهای‌ كتابهای‌ خطی‌ و چاپی‌ ذكری‌ از این‌ دیوان‌ نشده‌ است‌.

منابع‌:
(١) آقابزرگ‌ طهرانی‌؛
(٢) محمدابراهیم‌بن‌ محمدباقر جوهری‌ هروی‌، طوفان‌ البكاء، چاپ‌ سنگی تهران‌ ١٣٢٣؛
(٣) محمدعلی‌ حبیب‌آبادی‌، مكارم‌ الا´ثار در احوال‌ رجال‌ دو قرن‌ ١٣ و ١٤ هجری، ج‌ ٤، اصفهان‌ ١٣٥٢ ش‌؛
(٤) خوانساری‌؛
(٥) عباس‌ قمی‌، هدیه الاحباب‌ فی‌ ذكر المعروفین‌ بالكنی‌ و الالقاب‌ و الانساب‌، تهران‌ ١٣٦٣ ش‌؛
(٦) محمود میرزاقاجار، سفینه المحمود، چاپ‌ عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٤٦ ش‌؛
(٧) خانبابا مشار، فهرست‌ كتابهای‌ چاپی‌ فارسی‌، تهران‌ ١٣٥٠ـ ١٣٥٥ ش‌؛
(٨) احمد منزوی‌، فهرستواره كتابهای‌ فارسی‌، تهران‌ ١٣٧٤ ش‌ـ ؛
(٩) مصلح‌الدین‌ مهدوی‌، تذكره القبور، یا، دانشمندان‌ و بزرگان‌ اصفهان، اصفهان‌ ١٣٤٨ ش‌.

/ سوسن‌ فرهنگی‌/