دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٢٣٥
جوهری تبریزی ، میرزامقیم، شاعر قرن یازدهم، فرزند استاد میرزا علی زرگر تبریزی. تذكرهنویسان بهسال تولد وی اشارهای نكردهاند. او تبریزی بود اما در عباسآباد اصفهان زندگی میكرد (نصرآبادی، ص ١٩٨؛ خلیل، ج ٢، ص ١٧٥). ابتدا زرگر بود و سپس به تجارت پرداخت (همانجاها). در ریحانه الادب (مدرستبریزی، ج ١، ص٤٤٠) شرححال او با جوهری زرگر بخارایی، شاعر معاصر اثیرالدین اخسیكتی (متوفی ح ٥٧٠)، خلط شده است (آقا بزرگ طهرانی، ج ٩، قسم ١، ص٢١٠؛ دیهیم، ج ٢، ص ١٥١). وی را همچنین نباید با جوهری هروی*، صاحب طوفان البكاء فی مقاتل الشهداء، یكی دانست (رجوع کنید به تربیت، ص ١٠١).
جوهری در زمان جهانگیر (پادشاه مغول هند، حك:١٠١٤ـ ١٠٣٧) و فرزندش شاهجهان (حك: ١٠٣٧ـ ١٠٦٨) بارها به هند سفر كرد (خلیل، همانجا). مدتی نیز در هرات به خدمت حسن خان شاملو، حاكم آن منطقه، رسید (آذربیگدلی، ص ٢٩؛ آفتاب رای لكهنوی، ج ١، ص ١٦٧).
از اشعار جوهری فقط ابیاتی پراكنده در تذكرهها باقی مانده است. خوشگو (ج ١، گ ٤٢ پ) و خلیل (همانجا) از ظرافت طبع و بذلهگویی او سخن گفتهاند. وی قطعهای هفده بیتی در باره تاریخ عمارتی از شاهعباس دوم (حك: ١٠٥٢ـ١٠٧٧) سروده كه مصرعهای اول آن به تاریخ آغاز بنا و مصرعهای دوم آن به تاریخ انجام بنا اشاره دارد (دیهیم، ج ٢، ص١٥٠).
وی بر اثر بیماری در اصفهان درگذشت. تاریخ وفاتش مشخص نیست اما میدانیم كه تا ١٠٥٧ (تاریخ اتمام بنای عمارت شاهعباس) زنده بوده است (رجوع کنید به دیهیم، همانجا).
منابع:
(١) لطفعلیبن آقاخان آذربیگدلی، آتشكده آذر، چاپ جعفر شهیدی، چاپ افست تهران ١٣٣٧ ش؛
(٢) آفتاب رای لكهنوی، تذكره ریاض العارفین، چاپ حسامالدین راشدی، اسلامآباد ١٣٥٥ـ١٣٦١ ش؛
(٣) آقابزرگ طهرانی؛
(٤) محمدعلی تربیت، دانشمندان آذربایجان، تهران ١٣١٤ ش؛
(٥) علیابراهیم خلیل، تذكره صحف ابراهیم، نسخه خطی كتابخانه دانشگاه توبینگن، شOr. ٧١١ ، نسخه عكسی موجود در كتابخانه مركزی دانشگاه تهران، ش ٢٩٧٤ـ٢٩٧٧؛
(٦) بندربن داس خوشگو، سفینه خوشگو، نسخه خطی كتابخانه موزه بریتانیا، ش ٤٦٧٢. Or، نسخه عكسی موجود در كتابخانه بنیاد دایره المعارف اسلامی؛
(٧) محمد دیهیم، تذكره شعرای آذربایجان، تبریز ١٣٦٧ ش؛
(٨) محمدعلی مدرستبریزی، ریحانه الادب، تهران ١٣٧٤ ش؛
(٩) محمدطاهر نصرآبادی، تذكره نصرآبادی، چاپ وحید دستگردی، تهران ١٣٦١ ش.
/ منیژه ظفرآبادی /