جوهری‌ ، عبدالرحمان‌بن‌ اسحاق‌، محدّث‌، قاضی‌ و فقیه‌ حنفی‌ قرن‌ سوم‌ و چهارم‌. كنیه وی‌ ابوعلی‌ است‌ و او را سامرّی‌ و سَدوسی‌ نیز خوانده‌اند (رجوع کنید به ذهبی‌، ١٤١٥، ص‌ ٦٠٨؛ ابن‌حجر عسقلانی‌، ١٣٧٦، قسم‌ ٢، ص‌ ٣١٤؛ تمیمی‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٨٢). جوهری‌ در سامرا به‌ دنیا آمد. تاریخ‌ تولد او را، به‌ اختلاف‌، ٢٥٠ (كندی‌، ص‌ ٥٣٦)، ٢٥١ (ذهبی‌، همانجا) و ٢٥٥ (تمیمی‌، همانجا) ذكر كرده‌اند. از دوران‌ كودكی‌ و تحصیلات‌ او اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌. مهم‌ترین‌ استادانش‌ در حدیث‌، علی‌بن‌ حرب‌ *(متوفی‌ ٢٦٥) و محمدبن‌ عبداللّه‌بن‌عبدالحكم‌ (متوفی‌ ٢٦٨) بوده‌اند. جوهری‌ بیشتر آثار محمدبن‌ ادریس‌ شافعی‌ را نزد ربیع‌بن‌ سلیمانِ جیزی‌ شاگرد و راوی‌ معتبر شافعی‌ (متوفی‌ ٢٧٠) آموخت‌. جوهری‌ حوزه درس‌ پر رونقی‌ داشت‌ و برخی‌، از جمله‌ ابوالقاسم‌ طَبَرانی‌ (متوفی‌ ٣٦٠) و ابوبكر محمدبن‌ ابراهیم‌بن‌ مُقْری‌ (متوفی‌ ٣٨١)، از او حدیث‌ نقل‌ كرده‌اند (رجوع کنید به كندی‌، ص‌ ٥٣٦، ٥٧١؛ ذهبی‌، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج‌ ١٤، ص‌ ٥٤١؛ تمیمی‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٨٣).

وی‌ در مصر به‌ منصب‌ قضا رسید (ذهبی‌، ١٤١٥، همانجا)، پس‌ از آن‌ كه‌ مقتدر عباسی‌، هارون‌بن‌ ابراهیم‌بن‌ حَمّاد (متوفی‌ ٣٢٨) را به‌ جای‌ عبداللّه‌بن‌ ابراهیم‌بن‌ مُكَرم‌ به‌ منصب‌ قضا گمارد. جوهری‌ و احمدبن‌ علی‌، معروف‌ به‌ ابوعلی‌ صغیر، مشتركاً نایب‌ هارون‌ در مصر شدند. مدتی‌ نیز جوهری‌، به‌ تنهایی‌ نایب‌ هارون‌ در امر قضا بود. برخی‌ بر آن‌اند كه‌ وی‌ در واقع‌ جانشین‌ و گماشته احمد برادر هارون‌ بود كه‌ او منصب‌ نیابت‌ قضای‌ مصر را برعهده‌ داشت‌ (رجوع کنید به كندی‌، ص‌ ٥٣٦ـ٥٣٧؛ ابن‌حجر عسقلانی‌، ١٣٧٦، قسم‌ ٢، ص‌ ٣١٤ـ ٣١٥؛ ابن ‌تغری‌ بردی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٢١٣؛ سیوطی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٤٥). تمیمی‌ (ج‌ ٤، ص‌ ٢٨٢) به‌دلیل‌ اینكه‌ نام‌ او در برخی‌ منابع‌ شرح‌حال‌ حنفیان‌، مانند الجواهر المُضیه *، نیامده‌، در حنفی‌ بودن‌ او تردید كرده‌ است‌. وی‌ را از محدّثان‌ ثقه‌، فقیه‌ و آشنا به‌ ریاضیات‌ معرفی‌ كرده‌اند. همچنین‌ او را به‌ امانتداری‌ و تكریم‌ بزرگان‌ ستوده‌ و پر سفر (رحّال‌) وصف‌ كرده‌اند (رجوع کنید به كندی‌؛
ذهبی‌، ١٤١٥، همانجاها؛
ابن‌حجر عسقلانی‌، ١٣٩٠، ج‌ ١، ص‌ ٢٨١).

جوهری‌ در ٣٢٠ در مصر از دنیا رفت‌ (كندی‌، ص‌ ٥٣٧؛
ذهبی‌، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج‌ ١٤، ص ٥٤١). جز كتابی‌ در علم‌ حساب‌، اثر دیگری‌ به‌ او منسوب‌ نیست‌ (رجوع کنید به كندی‌؛
تمیمی‌، همانجاها).

فرزند جوهری‌، ابومحمدحسن‌بن‌ عبدالرحمان‌ (متولد ٢٨٤)، برخلاف‌ پدر، به‌ مذهب‌ مالكی‌ گروید و از نزدیكان‌ قاضی‌ احمدبن‌ ابراهیم‌بن‌ حمّاد شد. وی‌ مدتی‌ جانشین‌ محمد اسوانی‌ مالكی‌، قاضی‌ مصر (متوفی‌ ٣٤٠) و مدتی‌ نیز نایبِ حسین‌بن‌ عیسی‌ هَرَوان‌ (متوفی‌ ٣٣٤)، قاضی‌ مصر بود (رجوع کنید به كندی‌، ص‌ ٥٣٣ ـ٥٣٤، ٥٧١ ـ٥٧٢؛
ابن‌حجر عسقلانی‌، ١٣٧٦، قسم‌ ١، ص‌ ١٨٧ـ ١٨٨)، وی‌ در ٣٣١ از این‌ منصب‌ عزل‌ شد و دوباره‌ در ٣٣٣ به‌ همین‌ منصب‌ گمارده‌ شد و در ٣٣٩ از دنیا رفت‌ (رجوع کنید به كندی‌، ص‌ ٥٧١؛
ابن‌حجر عسقلانی‌، ١٣٧٦، قسم‌ ١، ص‌ ١٨٧ـ ١٨٨؛
هویدا عبدالعظیم‌ رمضان‌، ج‌ ١، ص‌ ٣٢٤).

منابع‌:
(١) ابن‌تغری‌ بردی‌، النجوم‌ الزاهره فی‌ ملوك‌ مصر و القاهره، قاهره‌ [? ١٣٨٣( ـ١٣٩٢/ )? ١٩٦٣( ـ ١٩٧٢؛
(٢) ابن‌حجر عسقلانی‌، رفع‌الاصر عن‌ قضاه مصر، چاپ‌ حامد عبدالمجید، محمد مهدی‌ ابوسنه‌، و محمد اسماعیل صاوی‌، )بی‌جا ? ١٣٧٦/ ١٩٥٦(؛
(٣) همو، لسان‌المیزان، حیدرآباد، دكن‌ ١٣٢٩ـ١٣٣١، چاپ‌ افست‌ بیروت ١٣٩٠/١٩٧١؛
(٤) تقی‌الدین‌بن‌ عبدالقادر تمیمی‌، الطبقات‌ السنیه فی‌ تراجم‌ الحنفیه، ج‌ ٤، چاپ‌ عبدالفتاح‌ محمدحلو، ریاض‌ ١٤١٠/١٩٨٩؛
(٥) محمدبن‌ احمد ذهبی‌، تاریخ‌ الاسلام‌ ووفیات‌ المشاهیر و الاعلام‌، چاپ‌ عمر عبدالسلام‌ تدمری‌، حوادث‌ و وفیات‌ ٣١١ـ٣٢٠ ه ، بیروت‌ ١٤١٥/١٩٩٤؛
(٦) همو، سیراعلام‌ النبلاء، چاپ‌ شعیب‌ أرنؤوط‌ و دیگران‌، بیروت‌ ١٤٠١ـ١٤٠٩/ ١٩٨١ـ ١٩٨٨؛
(٧) عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بكر سیوطی‌، حسن‌ المحاضره فی‌ تاریخ مصر و القاهره، چاپ‌ محمدابوالفضل‌ ابراهیم‌، ) قاهره‌( ١٣٨٧؛
(٨) محمدبن‌ یوسف‌ كندی‌، كتاب‌ الولاه و كتاب‌القضاه، چاپ‌ رفن‌ گست‌، بیروت‌ ١٩٠٨، چاپ‌ افست‌ بغداد )بی‌تا.(؛
(٩) هویدا عبدالعظیم‌ رمضان‌، المجتمع‌ فی‌ مصر الاسلامیه من‌ الفتح‌ العربی‌ الی‌ العصر الفاطمی، ) قاهره] ١٩٩٤.

/ لیلی‌ كریمیان‌ /