جوهری‌ ، ابونصر اسماعیل‌بن‌ حمّاد، ادیب‌ و لغوی‌ ایرانی‌ قرن‌ چهارم‌ و مؤلف‌ صحاح‌اللغه*. وی‌ از اهالی‌ فاراب‌، در ماوراءالنهر، بود. در ٣٣٢ متولد شد (ثعالبی‌، ج‌ ٤، ص‌ ٤٦٨؛ ابوالفداء، ج‌ ٢، ص‌ ١٣٨؛ جوهری‌، مقدمه عطّار، ص‌ ١١٠).

جوهری‌ از هوش‌ سرشاری‌ برخوردار بود. در خوش‌ خطی‌ او را همپایه ابن‌مُقْله‌ (متوفی‌ ٣٢٨) و ابن‌بَواب‌ (متوفی‌ ٤٢٣) دانسته‌اند. با آنكه‌ عرب‌تبار نبود، مانند افراد عربِ عاربه‌ (بادیه ‌نشین‌) فصیح‌ سخن‌ می‌گفت‌ (ثعالبی‌، همانجا؛ یاقوت‌ حموی‌، ج‌ ٦، ص‌١٥١ـ١٥٣؛ ذهبی‌، ج‌ ١٧، ص‌ ٨١). وی‌ از جمله‌ علمایی‌ بود كه‌ پس‌ از خلیل‌بن‌ احمد *فَراهیدی‌ (متوفی‌ بین‌ ١٧٠ تا ١٧٥) به‌ علم‌ عروض‌ پرداخت‌، به‌ اوزان‌ شعری‌ صورت‌ نهایی‌ داد و آن‌ را تكمیل‌ نمود (رجوع کنید به ابن‌رشیق‌، ج‌ ١، ص‌ ١٣٥ـ١٣٧).

جوهری‌ ابتدا در فاراب‌ نزد دایی‌ خود، ابوابراهیم‌ اسحاق‌بن‌ ابراهیم‌ (متوفی‌٣٥٠)، به‌تحصیل‌ پرداخت‌ و سپس‌ برای‌ ادامه تحصیل‌ به‌ عراق‌ رفت‌ و از محضر ابوعلی‌ فارسی‌*(متوفی‌ ٣٥٦) و ابوسعید سیرافی‌*(متوفی‌ ٣٦٨) بهره‌ برد. وی‌ پس‌ از بهره‌مندی‌ از علمای‌ شام‌ و عراق‌، به‌ حجاز سفر كرد و برای‌ كسب‌ مهارت‌ در علم‌ لغت‌ و ادبیات‌ به‌ میان‌ قبایل‌ ربیعه‌ و مُضَر رفت‌، سپس‌ به‌ خراسان‌ بازگشت‌ و در نیشابور اقامت‌ كرد و به‌ تدریس‌ و تألیف‌ و تعلیم‌ خط‌ و استنساخ‌ كتابها و دفاتر پرداخت‌ (ثعالبی‌، همانجا؛ ابن‌انباری‌، ص‌ ٣٤٤؛ یاقوت‌ حموی‌، ج‌ ٦، ص‌ ١٥٣؛ بروكلمان‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٥٩).

وی‌، كه‌ به‌تدریج‌ دچار بیماری‌ روانی‌ شد، روزی‌ برای‌ پرواز، دو لنگه‌ در را با طناب‌ به‌ پهلوهای‌ خود بست‌ و به‌ پشت‌بام‌ مسجدجامع‌ نیشابور رفت‌ و به‌ گمان‌ پرواز، خود را از بام‌ به‌ زمین‌ انداخت‌ (ابن‌انباری‌، همانجا؛ یاقوت‌ حموی‌، ج‌ ٦، ص‌ ١٥٧). تاریخ‌ دقیق‌ مرگ‌ او معلوم‌ نیست‌؛ آن‌ را سال‌ ٣٩٣ (ابن‌حجر عسقلانی‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٠١)، ٣٩٨ (ابوالفداء، همانجا)، یا حدود ٤٠٠ (قفطی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٩٦) ضبط‌ كرده‌اند.

جوهری‌ به‌ سبب‌ تألیف‌ صحاح‌اللغه شهرت‌ یافته‌ است‌. از دیگر تألیفات‌ او، عروض‌الوُرقه (در باره علم‌ عروض‌) و المقدمه فی‌النحواست‌ (ثعالبی‌؛ ابن‌انباری‌، همانجاها؛ یاقوت‌ حموی‌، ج‌ ٦، ص‌ ١٥٥؛ ابوالفداء، همانجا). اشعاری‌ عالمانه‌ نیز از وی‌ به‌ جامانده‌ است‌ (ذهبی‌، ج‌ ١٧،ص‌ ٨٢؛ نیز رجوع کنید به ثعالبی‌، ج‌ ٤، ص‌ ٤٦٩).

منابع‌:
(١) ابن‌انباری‌، نزهه الالباء فی‌ طبقات‌ الادباء، چاپ‌ محمدابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌ [? ١٣٨٦/١٩٦٧(؛
(٢) ابن‌حجر عسقلانی‌، لسان‌المیزان، حیدرآباد، دكن‌ ١٣٢٩ـ١٣٣١، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ ١٣٩٠/ ١٩٧١؛
(٣) ابن‌رشیق‌، العمده فی‌ محاسن‌الشعر و آدابه‌ و نقده‌، چاپ‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، بیروت‌ ١٤٠١/١٩٨١؛
(٤) اسماعیل‌بن‌ علی‌ ابوالفداء، المختصر فی‌ اخبار البشر: تاریخ‌ ابی‌ الفداء، بیروت‌: دارالمعرفه للطباعه و النشر، )بی‌تا.(؛
(٥) كارل‌ بروكلمان‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج‌ ٢، نقله‌الی‌ العربیه عبدالحلیم‌ نجار، قاهره‌ )١٩٧٤(؛
(٦) عبدالملك‌بن‌ محمد ثعالبی‌، یتیمه الدّهر، چاپ مفید محمد قمیحه‌، بیروت‌ ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٧) اسماعیل‌بن‌ حماد جوهری‌، الصحاح‌: تاج‌اللغه و صحاح‌ العربیه، چاپ‌ احمد عبدالغفور عطار، بیروت‌ )بی‌تا.(، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ١٣٦٨ ش‌؛
(٨) ذهبی‌؛
(٩) علی‌بن‌ یوسف قفطی‌، اِنباه‌ الرواه علی‌اَنباء النحاه، چاپ‌ محمدابوالفضل‌ ابراهیم‌، ج‌ ١، قاهره ١٣٦٩/١٩٥٠؛
(١٠) یاقوت‌ حموی‌، معجم‌الادباء، مصر ١٣٥٥ـ١٣٥٧/ ١٩٣٦ـ ١٩٣٨، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ )بی‌تا.].

/ زهرا نهاوندی‌ /