جونپوری‌ ، ملامحمود بن‌محمدعمری‌ فاروقی‌، مشهور به‌ ملامحمود، حكیم‌ و منطقی‌ و ادیب‌ هندی‌. وی‌ در ٩٩٣ در جونپور، كه‌ دارالعلم‌ هندوستان‌ به‌ شمار می‌رفت‌، متولد شد (رحمان علی‌، ص‌ ٢٢١؛ حسنی‌، ١٣٩٦، ج‌ ٥، ص‌ ٤٠٩؛ صدرالافاضل‌، ص‌ ٦٣٦). پدرش‌ (ص‌ ٢٢١). ابتدا نزد جدش‌، شاه‌محمد، و در هفده‌ سالگی‌ نزد مولانا محمدافضل‌ جونپوری‌، در زادگاهش‌ به‌ تحصیل‌ پرداخت‌ و در منطق‌ و حكمت‌ بر اقران‌ خود پیشی‌ گرفت‌، سپس‌ به‌ انگیزه تأسیس‌ رصدخانه‌ و كسب‌ اجازه‌ از شاه‌جهان‌، به‌ اكبرآباد (آگره‌) رفت‌. در آنجا آصف‌خان‌، وزیر شاه‌جهان‌، مانع‌ از مساعدت‌ شاه‌ به‌ جونپوری‌ شد و او به‌ زادگاهش‌ بازگشت‌ و به‌ تدریس‌ علوم‌ پرداخت‌ (رحمان‌علی‌، همانجا؛ حسنی‌، ١٣٩٦، ج‌ ٥، ص‌٤٠٩ـ٤١٠).

آقابزرگ‌ طهرانی‌ (١٤١١، ص‌ ٥٥٠) وی‌ را از عالمان‌ و فقیهان‌ شیعی‌ دانسته‌ است‌. بنابر پاره‌ای‌ گزارشها، جونپوری‌ علوم‌ عقلی‌ را نزد حكیمان‌ ایرانی‌ آموخت‌ و با بعضی‌ از ایشان‌ مناظره‌ كرد، از جمله‌ در اصفهان‌ در باره حدوث‌ زمانی‌، كه‌ خود بدان‌ معتقد بود، با میرداماد بحث‌ كرد اما اختلافشان‌ در این‌ باره‌ حل نشد. پس‌از این‌ ملاقاتها، وی‌ به‌هند بازگشت‌ و كتاب ‌مهم خود، الحكمه البالغه، را نوشت‌ و سبب‌ معرفی‌افكار میرداماد و ملاصدرا در هند شد (صدر الافاضل‌،همانجا؛ رضوی‌، ص‌٣٥ـ٣٦).

نقل‌ شده‌ است‌ كه‌ ملامحمود به‌ دعوت‌ شاه‌ شجاع‌، فرزند شاه‌جهان‌، به‌ بنگال‌ رفت‌ و در آنجا به‌ وی‌ علوم‌ حِكْمی‌ آموخت‌ (حسنی‌، ١٣٩٦، ج‌ ٥، ص‌٤١٠) و در همین‌ ایام‌ (در ١٠٥٢)، با محمود نعمت‌اللّه‌ نارنولی‌بن‌ عطاءاللّه‌ فیروزپوری‌ (از صوفیان‌ سلسله قادریه‌، متوفی‌ ١٠٧٢) در بنگال‌ ملاقات‌ كرد و ضمن‌ بیعت‌ با او، از وی‌ كسب‌ طریقت‌ كرد و از او ذكر گرفت‌ (همان‌، ج‌ ٥، ص‌ ٤٣٥ـ٤٣٦).

به‌ نوشته عبدالحی‌ حسنی‌ (١٣٩٦، ج‌ ٥، ص‌ ٤١٠)، بسیاری‌ از عالمان‌ آن‌ دوره‌ از شاگردان جونپوری‌ بودند، از جمله‌ نواب‌ شایسته‌خان‌، ابوطالب‌بن‌ ابوالحسن‌ اكبرآبادی‌، كه‌ نزد جونپوری‌ الفرائد المحمودیه را می‌خواند كه‌ احتمالاً نام‌ مشهورتر كتاب‌ جونپوری‌ با عنوان‌ فرائد شمس‌ بازغه است‌ (رجوع کنید به ادامه مقاله‌)؛ شیخ‌نورالدین‌ جعفر جونپوری‌؛ و عبدالباقی‌بن‌ غوث ‌الاءسلام‌ صدیقی‌، مؤلف‌ الا´داب‌ الباقیه.

جونپوری‌ در ٩ ربیع‌الاول‌ ١٠٦٢ در زادگاهش‌ وفات‌ یافت‌. مقبره او خارج‌ از شهر جونپور است‌ (رحمان‌علی‌، همانجا؛ حسنی‌، ١٣٩٦، ج‌ ٥، ص‌ ٤١١).

برخی‌ از آثار جونپوری‌ عبارت‌اند از: ١) الحكمه البالغه (رضوی‌، ص‌ ٣٦). ٢) الشمس‌ البازغه فی‌ شرح‌ الحكمه البالغه، در حكمت‌ و شامل‌ منطق‌ و طبیعیات‌ و عقلیات‌. این‌ كتاب‌ مشهورترین‌ اثر اوست‌ و پس‌ از شرح‌ ملاصدرا بر الهدایه الاثیریه اثیرالدین‌ ابهری‌، از كتابهای‌ مهم‌ حكمت‌ در هند است‌ (حسنی‌، ١٣٩٦، ج‌٥، ص‌٤١١؛ همو،١٤٠٣، ص‌١٦؛ سركیس‌، ج‌٢، ستون ١٧٠٤؛ غلام‌ سرور لاهوری‌، ج‌٢، ص‌٣٥٠؛ بروكلمان‌، < ذیل>، ج‌ ٢، ص‌ ٦٢١). حواشی‌ بسیاری‌ بر این‌ كتاب‌ نوشته‌ شده‌ است‌، از جمله‌ حاشیه حمداللّه‌بن‌ شكراللّه‌ سَندیلَوی‌ (حسنی‌، ١٤٠٣، ص‌ ٢٦٧). الشمس‌ البازغه نخستین‌بار به‌ كوشش‌ محمد كَلَنْدار علی‌ الزُبیری‌ در ١٢٨٠ در لكهنو چاپ‌ شد و در ١٣٠٨ با حواشی‌ محمد عبدالحمید لكهنوی‌ مجدداً در لكهنو به‌ چاپ‌ رسید (سركیس‌، همانجا). ٣) فرائد شمس‌ بازغه، در علم‌ معانی‌ و بیان‌ كه‌ آن‌ را برای‌ شاه ‌جهان‌ تألیف‌ كرده‌ است‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، ١٤٠٣، ج١٦، ص١٣٧). عبداللطیف‌ شوشتری‌ (ص‌٤١٩ـ ٤٢٠) گفته‌ كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ را دیده‌ است‌. ٤) الفرائد فی‌ شرح‌ الفوائد الغیاثیه، نوشته قاضی‌ عضدالدین‌ایجی‌، در بلاغت‌ و معانی‌ و بیان‌ (حسنی‌،١٣٩٦، همانجا؛ همو، ١٤٠٣، ص‌ ٤٥؛ بروكلمان‌؛ سركیس‌، همانجاها). ٥) الدوحه المیاده فی‌ تحقیق‌ الصوره و المادّه، كه‌ ابوالحسنات‌ محمد لكهنوی‌ حاشیه‌ای‌ بر آن‌ نوشته‌ است‌ (سركیس‌؛ بروكلمان‌، همانجاها). این‌ اثر به‌ انضمام‌ رساله فی‌الكلی‌ و الجزئی‌ و رساله فی‌ تحقیق‌ اجتماع‌ النقیضین‌ و ارتفاعهما، هر دو از شیخ ‌محمد جونپوری‌، در ١٣٠٨ در هند چاپ‌ سنگی‌ شده‌ است‌ (سركیس‌، همانجا). ٦) دیوان‌ شعر به‌ فارسی‌ (حسنی‌، ١٣٩٦، همانجا).

در باره جونپوری‌ و آرای‌ وی‌ كتابهایی‌ نوشته‌ شده‌ كه‌ از آن‌ جمله‌ است‌ كتاب‌ المحاكمه اثر امان‌اللّه‌بن‌ نوراللّه‌ بنارسی‌ *كه‌ آن‌ را در باره آرای‌ میرداماد در كتاب‌ الافق‌المبین‌ و آرای‌ جونپوری‌ در كتاب‌ الشمس‌ البازغه، راجع‌ به‌ مسئله حدوث‌ دهری‌، نوشته‌ است‌ (همو، ١٤٠٣، ص ٢٦٥ـ٢٦٦). همچنین‌ گفته‌ شده‌ كه‌ یكی‌ از احفاد میرداماد كتابی‌ در باره جونپوری‌ تألیف‌ كرده‌ است‌ (صدرالافاضل‌، همانجا).

منابع‌:
(١) محمدمحسن‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه الی‌ تصانیف‌ الشیعه، چاپ‌ علی‌نقی‌ منزوی‌ و احمد منزوی‌، بیروت‌ ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات‌ اعلام‌الشیعه: الروضه النضره فی‌ علماء المأه الحادیه عشره، بیروت ١٤١١ /١٩٩٠؛
٣- عبدالحی‌ حسنی‌، الثقافه الاسلامیه فی‌ الهند( معارف العوارف‌ فی‌ انواع‌العلوم‌ و المعارف‌)، چاپ‌ ابوالحسن علی‌ حسنی‌ ندوی‌، دمشق‌ ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٤) همو، نزهه الخواطر و بهجه المسامع‌ و النواظر، ج‌ ٥، حیدر آباد، دكن‌ ١٣٩٦/ ١٩٧٦؛
(٥) رحمان‌ علی‌، تذكره علمای‌ هند، لكهنو ١٩١٤؛
(٦) اطهر عباس‌ رضوی‌، «تأثیر حكمت‌ اشراق و فلسفه میر باقر داماد و ملاصدرا در شبه‌قاره هند و پاكستان‌»، جاویدان‌ خرد، سال‌ ٤، ش‌ ٢ (پاییز ١٣٦٠)؛
(٧) یوسف‌ الیان‌ سركیس‌، معجم‌ المطبوعات‌ العربیه و المعربه، قاهره‌ ١٣٤٦/ ١٩٢٨، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤١٠؛
(٨) عبداللطیف‌بن‌ ابیطالب‌ شوشتری‌، تحفه العالم‌؛
(٩) و، ذیل‌التحفه، چاپ‌ صمد موحد، تهران‌ ١٣٦٣ ش‌؛
(١٠) مرتضی حسین‌ صدرالافاضل‌، مطلع‌ الانوار: احوال‌ دانشوران‌ شیعه پاكستان‌ و هند، ترجمه محمدهاشم‌، مشهد ١٣٧٤ ش‌؛
(١١) غلام‌ سرور لاهوری‌، خزینه الاصفیا، كانپور ١٣٣٢/ ١٩١٤؛
(١٢) محمدصالح‌ كنبو، عمل‌ صالح‌، الموسوم‌ به‌ شاه‌جهان‌نامه، ترتیب‌ و تحشیه‌ غلام‌ یزدانی‌، چاپ وحید قریشی‌، لاهور ١٩٦٧ـ ١٩٧٢؛

(١٣) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband ,١٩٣٧-١٩٤٢.

/ حسن‌ سیدعرب‌ /