جَوْزَقی ، ابوبكر محمدبن‌ عبداللّه‌ شیبانی‌، محدّث‌ شافعی‌ قرن‌ چهارم‌. او اهل‌ جوزق‌، از نواحی‌ نیشابور، بود (یاقوت‌ حموی‌، ذیل‌ «جوزق‌»). در منابع‌، تاریخ‌ ولادت‌ وی‌ ذكر نشده‌، اما با توجه‌ به‌ سال‌ وفاتش‌، یعنی‌ ٣٨٨، و ٨٢ ساله‌ بودنش‌ به‌ هنگام‌ مرگ‌ ( رجوع کنید به سمعانی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١١٩؛
ابن‌اثیر، ج‌ ١، ص‌ ٣٠٩؛
سبكی‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٨٥)، می‌توان‌ نتیجه‌ گرفت‌ كه‌ در ٣٠٦ به‌ دنیا آمده‌ است‌.

وی‌ از آن‌ رو كه‌ شهادتش‌ نزد قاضی‌ و رأیش‌ در جرح‌ و تعدیلِ افراد معتبر بود (سمعانی‌، ج‌ ٥، ص‌ ٣٤٠؛
ذهبی‌، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج‌ ١٦، ص‌ ٤٩٣؛
همو، ١٣٧٦ـ١٣٧٧، ج‌ ٣، ص‌ ١٠١٣) به‌ «معدّل‌» شهرت‌ داشت‌. برخی‌ از وی‌ باعنوان‌ شیخ‌ و محدّث‌ و مفیدِ (كسی‌ كه‌ به‌ نقل‌ از مشایخ‌ برای‌ مردم‌ حدیث‌ روایت‌ می‌كند) نیشابور یاد كرده‌اند ( رجوع کنید به ذهبی‌، ١٤٠١ـ١٤٠٩، همانجا؛
صفدی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٣١٦؛
سبكی‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٨٤؛
ابن‌تغری‌ بردی‌، ج‌ ٤، ص‌ ١٩٩). جوزقی‌ فرزندی‌ به‌ نام‌ ابونصر محمد (متوفی‌ ٤٢٧) داشت‌ كه‌ وی‌ نیز از محدّثان‌ و معدّلان‌ زمان‌ خود بود (صریفینی‌، ص‌ ٢٨).

دایی‌ جوزقی‌، ابواسحاق‌ ابراهیم‌بن‌ محمدبن‌ یحیی‌ (متوفی‌ ٣٦٢)، نیز شیخ‌ و محدّث‌ نیشابور و از مردم‌ خوشنام‌ و نیكوكار روزگارش‌ بود و مال‌ فراوانی‌ در راه‌ علم‌ و امور خیر خرج‌ می‌كرد (خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ ٧، ص‌ ١٠٦؛
سمعانی‌، همانجا). وی‌ توجه‌ و علاقه شدیدی‌ به‌ خواهرزاده‌اش‌ داشت‌ (ذهبی‌، ١٤٠١ـ ١٤٠٩، ج‌ ١٦، ص‌ ٤٩٤؛
ابن‌عماد، ج‌ ٣، ص‌ ١٣٠؛
نیز رجوع کنید به ادامه مقاله‌) و ظاهراً تأثیر بسیاری‌ بر شخصیت‌ او گذاشت‌، چنان‌ كه‌ گفته‌ شده‌ است‌ جوزقی‌، مانند دایی‌ خود، مال‌ فراوانی‌ برای‌ شنیدن‌ و نوشتن‌ حدیث‌ صرف‌ می‌كرد (سمعانی‌، ج‌٢، ص ١١٩). از خودِ او نقل‌ شده‌ است‌ كه‌ در طلب‌ حدیث‌ صد هزار درهم‌ خرج‌ كرد و حتی‌ یك‌ درهم‌ از این‌ راه‌ نیندوخت‌ (رجوع کنید به ذهبی‌، ١٤٠١ـ١٤٠٩، همانجا؛
سبكی‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٨٥).

جوزقی‌ از محدّثان‌ بزرگی‌ چون‌ ابوعباس‌ محمدبن‌ اسحاق‌ سرّاج‌ (متوفی‌ ٣١٣)، ابونعیم‌ عبدالملك‌بن‌ محمدبن‌ عدی‌ جرجانی‌ (متوفی‌ ٣٢٣) در نیشابور حدیث‌ شنید. همچنین‌ به‌ همراه‌ دایی‌اش‌ به‌ سرخس‌ سفر كرد و در آنجا از محضر ابوعباس‌ محمدبن‌ عبدالرحمان‌ دَغُولی‌ (متوفی‌ ٣٢٥) بهره فراوان‌ برد. به‌ شهرهای‌ دیگر نیز سفركرد و از محدّثان‌ مشهور حدیث‌ فراگرفت‌، از جمله‌ در مكه‌ از ابوسعید احمدبن‌ محمدبن‌ اعرابی‌ (متوفی‌ ٣٤٠)، در بغداد از ابوعلی‌ اسماعیل‌بن‌ محمد صَفّار (متوفی‌ ٣٤١)، در ری‌ از ابوحاتِم‌ محمدبن‌ عیسی‌ وسقندی‌ (متوفی‌٣٤١) و در همدان‌ از قاسم‌بن‌ عبدالواحد (سمعانی‌، همانجا؛
ذهبی‌، ١٤٠٩، حوادث‌ و وفیات‌ ٣٨١ـ٤٠٠ ه، ص‌ ١٧٥؛
سبكی‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٨٤؛
ابن‌عماد، ج‌ ٣، ص‌ ١٢٩ـ١٣٠). وی‌ پس‌ از این‌ سفر طولانی‌ به‌ نیشابور بازگشت‌ (سزگین‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٢٩) و ظاهراً تا پایان‌ عمر در آنجا ماند.

حاكم‌ نیشابوری‌*(متوفی‌ ٤٠٥) از راویان‌ و شاگردان‌ او به‌ شمار می‌آید ( رجوع کنید به حاكم‌ نیشابوری‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٧٠، ج‌ ٣، ص‌ ٤٢٣). برخی‌ از دیگر راویان‌ جوزقی‌ عبارت‌اند از: ابوسعد محمدبن‌ عبدالرحمان‌ كنجروذی‌/ گنجرودی‌ (متوفی‌ ٤٥٢)، سعیدبن‌ محمد بُحیری‌، محمد بن‌ علی‌خَشّاب‌، سعیدبن‌ ابی‌سعید عیار و احمدبن‌ منصوربن‌ خلف‌ مغربی‌ (ذهبی‌، ١٤٠٩، حوادث‌ و وفیات‌ ٣٨١ـ٤٠٠ ه، ص‌ ١٧٦؛
سبكی‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٨٥).

جوزقی‌ آثار متعددی‌ در حدیث‌ تألیف‌ كرد كه‌ از آن‌ جمله‌ است‌: اثری‌ مفصّل‌ و مشهور به‌ نام‌ المُتَّفَق‌ و المُفتَرَق؛
كتابی‌ از آن‌ مفصّل‌تر با نام‌ المتفق‌الكبیر، شامل‌ حدود سیصد جزء (ذهبی‌، ١٣٧٦ـ١٣٧٧، ج‌ ٣، ص‌ ١٠١٣ـ١٠١٤؛
همو، ١٤٠٩، حوادث‌ و وفیات‌ ٣٨١ـ٤٠٠ ه، ص‌ ١٧٥؛
سبكی‌، همانجا)، در منابع‌ گزارشهایی‌ در باره قرائت‌ و سماع‌ این‌ كتاب‌ در میان‌ اهل‌ علم‌ باقی‌ مانده‌ است‌ ( رجوع کنید به صریفینی‌،ص‌ ٣٦٦،٦٠٠، ٦٦٢،٧٥٥؛
ذهبی‌، ١٤٠١ـ ١٤٠٩، ج‌ ٢٠، ص‌ ١٥٦)؛
المسند الصحیح‌ یا الصحیح‌ كه‌ در آن‌ احادیث‌ كتاب‌ صحیح‌ مسلم‌ را تخریج‌ كرده‌ است‌ (سمعانی‌، همانجا؛
ذهبی‌، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج‌ ١٦، ص‌٤٩٣؛
صفدی‌؛
ابن‌تغری‌ بردی‌، همانجاها) و باید آن‌ را در شمار مستخرجها، نه‌ مسندها، به‌ شمار آورد (طباطبائی‌، ص‌ ١٨٩؛
نیز رجوع کنید به سیوطی‌،١٩٨٠ـ١٩٨٥،ج‌٢،ص‌١٣٧)؛
الجمع‌بین‌الصحیحین‌ (حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ١، ستون‌ ٥٩٩؛
كحّاله‌، ج‌ ١٠، ص‌ ٢٤٠) كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در دارالكتب‌المصریه موجود است‌ (زركلی‌، ج‌ ٦، ص‌ ٢٢٦). الاربعین‌ فی‌الحدیث‌ را نیز از تألیفات‌ وی‌ دانسته‌اند (ذهبی‌، ١٤٠١ـ ١٤٠٩، ج‌ ١٦، ص‌ ٤٩٤؛
سیوطی‌، ١٤١٧، ص‌ ٤١٨).

برخلاف‌ سُبْكی‌ (ج‌ ٣، ص‌ ١٨٤ـ١٨٥)، حاجی‌خلیفه‌ در برخی‌ مواضع‌ (ج‌ ١، ستون‌ ٥٣، ج‌ ٢، ستون‌ ١٠٨٥) وی‌ را خفی‌ دانسته‌ است‌ (نیز رجوع کنید به بغدادی‌، ج‌ ٢، ستون‌ ٥٦).

منابع‌:
(١) ابن‌اثیر، اللباب‌ فی‌ تهذیب‌ الانساب‌، بیروت‌ ١٤١٤/١٩٩٤؛
(٢) ابن‌تغری‌ بردی‌، النجوم‌ الزاهره فی‌ ملوك‌ مصر و القاهره، قاهره‌ [? ١٣٨٣ (ـ١٣٩٢/ )? ١٩٦٣ (ـ١٩٧٢؛
(٣) ابن‌عماد؛
(٤) اسماعیل‌ بغدادی‌، هدیه العارفین، ج‌ ٢، در حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ٦؛
(٥) حاجی‌خلیفه‌؛
(٦) محمدبن‌ عبداللّه‌ حاكم‌ نیشابوری‌، المستدرك‌ علی‌ الصحیحین‌، چاپ‌ یوسف‌ عبدالرحمان‌ مرعشلی‌، بیروت‌ ١٤٠٦؛
(٧) خطیب‌ بغدادی‌؛
(٨) محمدبن‌ احمد ذهبی‌، تاریخ‌ الاسلام‌ و وفیات‌ المشاهیر و الاعلام‌، چاپ‌ عمر عبدالسلام تدمری‌، حوادث‌ و وفیات‌ ٣٨١ـ٤٠٠ ه، بیروت‌ ١٤٠٩/ ١٩٨٨؛
(٩) همو، سیر اعلام‌ النبلاء، ج‌ ١٦، چاپ‌ شعیب‌ ارنؤوط‌ و دیگران‌، بیروت‌ ١٤٠١ـ١٤٠٩/ ١٩٨١ـ ١٩٨٨؛
(١٠) همو، كتاب‌ تذكره الحفاظ‌، حیدرآباد، دكن‌ ١٣٧٦ـ١٣٧٧/ ١٩٥٦ـ ١٩٥٨، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ )بی‌تا.(؛
(١١) خیرالدین‌ زركلی‌، الاعلام‌، بیروت‌ ١٩٩٩؛
(١٢) عبدالوهاب‌بن‌ علی‌ سبكی‌، طبقات‌ الشافعیه الكبری، چاپ‌ محمود محمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌ ١٩٦٤ـ١٩٧٦؛
(١٣) فؤاد سزگین‌، تاریخ‌ التراث‌ العربی‌، ج‌ ١، جزء ١، نقله‌ الی‌ العربیه محمود فهمی‌ حجازی‌، )ریاض‌( ١٤٠٣/١٩٨٣، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤١٢؛
(١٤) سمعانی‌؛
(١٥) عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بكر سیوطی‌، تدریب‌ الراوی‌ فی‌ شرح‌ تقریب‌ النواوی، چاپ‌ عزت‌ علی‌ عطیه‌ و موسی‌ محمدعلی‌، قاهره‌ )١٩٨٠ـ١٩٨٥(؛
١٦- همو، طبقات الحفّاظ‌ ، چاپ‌ علی‌ محمدعمر، )قاهره‌( ١٤١٧/١٩٩٦؛
(١٧) ابراهیم‌بن‌ محمد صریفینی‌، تاریخ‌ نیسابور: المنتخب‌ من‌ السیاق، چاپ‌ محمدكاظم‌ محمودی‌، قم‌ ١٣٦٢ ش‌؛
(١٨) صفدی‌؛
(١٩) كاظم‌ طباطبائی‌، مسند نویسی‌ در تاریخ‌ حدیث، قم‌ ١٣٧٧ ش‌؛
(٢٠) عمررضا كحّاله‌، معجم‌ المؤلفین، دمشق‌ ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ )بی‌تا.ه؛
(٢١) یاقوت‌ حموی‌.

/ محسن‌ قاسم پور /