جوزجانی‌ ، ابوعلی‌ حسن‌بن‌ علی‌، از عرفای‌ بزرگ‌ خراسان‌ در قرن‌ سوم‌. ابونُعَیم‌ اصفهانی‌ (ج‌١٠، ص‌١١٠، ٣٥٠) نام‌ او را جرجانی‌ (جورجانی‌) آورده‌ است‌(نیز رجوع کنید به هجویری‌، ١٣٥٨ ش‌، ص‌ ١٨٦؛ قس‌ همان‌، چاپ‌ عابدی‌، ١٣٨٣ ش‌، ص‌ ٢٢٥، كه‌ جوزجانی‌ آورده‌ است‌). از زندگی‌ وی‌ اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌، زیرا در منابع‌، بیشتر به‌ اقوال‌ و آرای‌ او پرداخته‌ شده‌ است‌. به‌سبب‌ انتساب‌ وی‌ به‌ جوزجان‌/ گوزگان‌ (سُلَمی‌، ص‌ ٥٣٣؛
انصاری‌، ص‌ ٣٠١)، احتمالاً در آنجا متولد شده‌ است‌. سُلَمی‌ (ص‌ ٢٤٢) به‌ مصاحبت‌ جوزجانی‌ با حكیم‌ ترمذی‌*و محمدبن‌ فضل‌ بلخی‌*اشاره‌ كرده‌ و گفته‌ كه‌ وی‌ تقریباً با ایشان‌ هم‌ سن‌ بوده‌ است‌؛
بنابراین‌، احتمالاً بیشتر عمر وی‌ در قرن‌ سوم‌ سپری‌ شده‌ است‌. همچنین‌ از گفته‌های‌ سلمی‌ (ص‌ ٢٤٤) بر می‌آید كه‌ جوزجانی‌ با بایزیدِبسطامی‌*نیز مصاحبت‌ یا گفتگویی‌ داشته‌ است‌. هُجویری‌ (١٣٨٣ ش‌، همانجا) او را مرید حكیم‌ ترمذی‌ و از همراهان‌ ابوبكرِ ورّاق‌ * دانسته‌ و گفته‌ است‌ كه‌ وی‌ در زمانه خود بی‌نظیر بود. ابونعیم‌ اصفهانی‌ (ج‌١٠، ص‌٣٥٠) نیز از وی‌ با تعبیر حِبر ربّانی‌ یاد كرده‌ است‌. در باره مریدان‌ و شاگردان‌ جوزجانی‌، اطلاع‌ دقیقی‌ وجود ندارد. پاره‌ای‌ از سخنان‌ او از طریق‌ ابوبكر رازی‌ و عبداللّه‌بن‌ محمد رازی‌ نقل‌ شده‌ (سلمی‌، ص‌ ٢٤٢ـ٢٤٣) و هُجویری‌ نیز (همانجا) ابراهیم‌ سمرقندی‌ را مرید وی‌ معرفی‌ كرده‌ است‌.

پیروی‌ از سنّت‌ و دوری‌ از بدعت‌، اهمیت‌ ویژه‌ای‌ نزد جوزجانی‌ داشته‌ ( رجوع کنید به سلمی‌، ص‌ ٢٤٣ـ٢٤٤؛
عطار،ص‌ ٥٦٢ـ٥٦٣؛
شعرانی‌، ج‌ ١، ص‌٩٠) و تحلیل‌ و تفسیر رمزی‌ مفاهیم‌، كه‌ از ویژگیهای‌ گفتار صوفیان‌ در آن‌ دوره‌ است‌، در سخنان‌ وی‌ نیز دیده‌ می‌شود (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به توضیح‌ او درباره بخل‌ در سلمی‌، ص‌ ٢٤٣؛
ابونعیم‌ اصفهانی‌، همانجا؛
عطار، ص‌ ٥٦٣). در باب‌ مفاهیمی‌ چون‌ سعادت‌، شقاوت‌، رضا، صبر و تفویض‌ هم‌ سخنانی‌ از وی‌ نقل‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به سلمی‌، ص‌ ٢٤٣ـ٢٤٤؛
قشیری‌، ص‌٢٠٠). از مجموع‌ سخنان‌ پراكنده‌ای‌ كه‌ از وی‌ نقل‌ شده‌، می‌توان‌ به‌ دقت‌ و موشكافی‌ او در تحلیل‌ مفاهیم‌ و احوال‌ عرفانی‌ پی‌ برد. تقریباً همه كسانی‌ كه‌ ذكری‌ از او به‌ میان‌ آورده‌اند، این‌ عبارت‌ را از وی‌ نقل‌ كرده‌اند كه‌ مردمان‌ در غفلت‌ به‌سر می‌برند و بر ظن‌ و گمان‌ تكیه‌ می‌كنند و به‌ خطا می‌پندارند كه‌ بر مدار حقیقت‌ عمل‌ می‌كنند و از روی‌ مكاشفه‌ سخن‌ می‌گویند ( رجوع کنید به سلمی‌، ص‌ ٢٤٥؛
عطار، ص‌ ٥٦٢؛
شعرانی‌، همانجا). هجویری‌(١٣٨٣ ش‌، ص‌ ٢٢٥ـ٢٢٦) در تفسیر این ‌سخن‌، آن‌ را اشاره‌ به‌ جاهلان‌، خصوصاً جاهلان‌ صوفیه‌، دانسته‌ كه‌ پندارهایشان‌ بی‌حقیقت‌ است‌ و از روی‌ هوا سخن‌ می‌گویند و می‌پندارند كه‌ از روی‌ مكاشفه‌ گفته‌اند؛
بر خلاف‌ علمای‌ ایشان‌ كه‌ حقیقتشان‌ بی‌پندار است‌، زیرا تنها رؤیتِ حقیقی جلال‌ و جمال‌ حق‌ است‌ كه‌ پندارها را از سر بیرون‌ می‌كند.

كَلاباذی‌ (ص‌ ٣٢ـ٣٣) ابوعلی‌ جوزجانی‌ را در زمره كسانی‌ چون‌ حارثِ محاسبی‌*، یحیی‌بن‌ معاذ*، حكیم‌ ترمذی‌ و ابوبكر ورّاق‌ آورده‌ است‌ كه‌ در باره علم‌ معاملت‌ سخن‌ گفته‌ و تألیفاتی‌ داشته‌اند. همچنین‌ گفته‌اند كه‌ وی‌ تألیفات‌ مشهوری‌ در علم‌ آفات‌ (آسیب‌شناسی‌ سلوك‌) و ریاضات‌ و مجاهدات‌ داشته‌ (رجوع کنید به هجویری‌، ١٣٨٣ ش‌، ص‌ ٢٢٥؛
انصاری‌، ص‌ ٣٢٨؛
شعرانی‌، همانجا)، اما نام‌ این‌ آثار ذكر نشده‌ است‌ و اكنون‌ نیز اثر مستقلی‌ از وی‌ در دست‌ نیست‌.

منابع‌:
(١) احمدبن‌ عبداللّه‌ ابونعیم‌ اصفهانی‌، حلیه الاولیاء و طبقات‌ الاصفیاء، بیروت‌ ١٣٨٧/ ١٩٦٧؛
(٢) عبداللّه‌بن‌ محمد انصاری‌، طبقات‌ الصوفیه‌، چاپ‌ محمد سرور مولائی‌، تهران‌ ١٣٦٢ ش‌؛
(٣) محمدبن‌ حسین‌ سلمی‌، كتاب‌ طبقات‌ الصوفیه، چاپ‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌ ١٩٦٠؛
(٤) عبدالوهاب‌بن‌ احمد شعرانی‌، الطبقات‌ الكبری‌، بیروت‌ ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٥) محمدبن‌ ابراهیم‌ عطار، تذكره الاولیاء، چاپ‌ محمد استعلامی‌، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(٦) عبدالكریم‌بن‌ هوازن‌ قشیری‌، الرساله القشیریه، چاپ‌ معروف‌ زریق‌ و علی‌ عبدالحمید بلطه‌جی‌، بیروت‌ ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٧) ابوبكر محمد بن‌ ابراهیم‌ كلاباذی‌، التعرف‌ لمذهب‌ اهل‌ التصوف‌، دمشق‌ ١٤٠٧/١٩٨٦؛
(٨) علی‌بن‌ عثمان هجویری‌، كشف‌المحجوب‌، چاپ‌ و. ژوكوفسكی‌، لنینگراد ١٩٢٦، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ١٣٥٨ ش‌؛
(٩) همان‌، چاپ‌ محمود عابدی‌، تهران‌ ١٣٨٣ ش‌.

/ شهباز محسنی‌ /