جوزجانی‌ ، ابواسحاق‌ ابراهیم‌بن‌ یعقوب‌بن‌ اسحاق‌ سعدی‌، محدّث‌ قرن‌ دوم‌ و سوم‌. او را به‌سبب‌ انتسابش‌ به‌ سعدبن‌ ابی‌وقاص‌ (صحابی‌ معروف‌ پیامبر) سعدی‌ نامیده‌اند ( رجوع کنید به سمعانی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٢٥٦؛ مزّی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٤٤). عِجْلی‌ (ص‌ ٥٧) از یكی‌ از معاصرانش‌ به‌ نام‌ ابراهیم‌ سعدی‌ نام‌ برده‌ و او را از فرزندان‌ عمربن‌ سعد معرفی‌ كرده‌ است‌ كه‌ به‌ نظر می‌رسد همین‌ جوزجانی‌ باشد. تاریخ‌ ولادت‌ جوزجانی‌ مشخص‌ نیست‌، اما با توجه‌ به‌ تاریخ‌ فوت‌ برخی‌ شیوخِ وی‌، از جمله‌ حسین‌بن‌ علی‌ جُعْفی‌ (متوفی‌ ٢٠٣) و محمدبن‌ عبید طَنافسی‌ كوفی‌ (متوفی‌ ٢٠٥؛ رجوع کنید به مزّی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٤٥ـ٢٤٦)، احتمالاً در اواخر قرن‌ دوم‌ به‌دنیا آمده‌ است‌. جوزجانی‌، مانند دیگر محدّثان‌، برای‌ كسب‌ علم‌ از بزرگان‌ عصر خود، به‌ شهرها و مراكز علمی‌ سفر می‌كرد. دارقَطُنی‌ از اقامت‌ وی‌ در مكه‌، بصره‌ و رَمْله‌ خبر داده‌ است‌ (رجوع کنید به ابن‌عساكر، ج‌ ٧، ص‌ ٢٨١). وی‌ در همدان‌ محدّث‌ مشهوری‌ به‌ نام‌ اصرم‌بن‌ حُوشَب‌ را دیده‌ و از او حدیث‌ نگاشته‌ است‌ (جوزجانی‌، ص‌ ٢٠٥). همچنین‌، از حضور خود در بغداد خبر داده‌ است‌ (همان‌، ص‌ ١٣٥، ١٦٥). سمعانی‌ (ج‌ ٢، ص‌ ٥٢) جوزجانی‌ را عراقی‌ معرفی‌ كرده‌ كه‌ ظاهراً به‌سبب‌ اقامت‌ او در عراق‌ بوده‌ است‌. ابوسعیدبن‌ یونس‌ از ورود جوزجانی‌ به‌ مصر در ٢٤٥ خبر داده‌ است‌ ( رجوع کنید به ابن‌عساكر، همانجا). شرح‌حال‌نویسان‌ در باره سكونت‌ وی‌ در دمشق‌ نیز اتفاق‌نظر دارند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به سمعانی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٥٢؛ ابن‌عساكر، ج‌ ٧، ص‌ ٢٧٨).

وی‌ نزد بسیاری‌ از محدّثان‌ عصر خود تلمذ كرد، كه‌ از مشهورترین‌ آنان‌ ابونُعَیم‌ فضل‌بن‌ دُكَین‌، ابوغَسَّان‌ مالك‌بن‌ اسماعیل‌ نَهْدی‌ و حمادبن‌ عیسی‌ جُهَنی‌ بودند. مزّی‌ (ج‌ ٢، ص‌ ٢٤٥ـ٢٤٧) فهرست‌ كاملی‌ از مشایخ‌ جوزجانی‌ را آورده‌ است‌ (نیز رجوع کنید به بَستَوی‌، ص‌ ١٦ـ٢٦). ترمذی‌، نسائی‌، ابوداوود سجستانی‌، ابوزَرْعه‌ عبدالرحمان‌بن‌ عمر دمشقی‌ و ابوبشر محمدبن‌ احمد دُولابی‌ از جمله‌ كسانی‌ بودند كه‌ از جوزجانی‌ حدیث‌ نقل‌ كرده‌اند ( رجوع کنید به مزّی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٤٧ـ ٢٤٨؛ بستوی‌، ص‌ ٢٧ـ٣٠).

در منابع‌ كهن‌ رجالی‌، به‌ انحراف‌ جوزجانی‌ از امام‌ علی‌ علیه‌السلام‌ اشارات‌ متعددی‌ شده‌ است‌ (ابن‌حبّان‌، ج‌ ٨، ص‌ ٨١؛
ابن‌عدی‌، ج‌ ١، ص‌ ٣٠٥؛
ابن‌عساكر، ج‌ ٧، ص‌ ٢٨١). همان‌گونه‌ كه‌ ابن‌حجر عسقلانی‌ (ج‌ ١، ص‌ ١٩٩) نیز نوشته‌، گفته‌های‌ جوزجانی‌ در تضعیف‌ رجال‌ امامی‌ و متشیع‌ در كتاب‌ احوال‌الرجال‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ ٣٥، ٤٧، ٦٧، ٦٩ـ ٧٠) دالّ بر همین‌ امر است‌. جوزجانی‌ (ص‌ ٧٥) ابوحنیفه‌ را نیز در زمره ضعفا آورده‌ و همان‌ موضع‌ عمومی‌ اهل‌ حدیث‌ را در جرح‌ و تضعیف‌ ابوحنیفه‌ آغاز كرده‌ است‌. با این‌ حال‌، نسائی‌ (رجوع کنید به مزّی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٤٨) و دارقطنی‌ ( رجوع کنید به ابن‌عساكر، ج‌ ٧، ص‌ ٢٨١؛
مزّی‌، همانجا)، جوزجانی‌ را ثقه‌ دانسته‌ و ابن‌حبّان‌ (ج‌ ٨، ص‌ ٨٢) او را در سنّت‌ استوار و از لحاظ‌ مقام‌ علمی‌، در حدیث‌، حافظ‌ معرفی‌ كرده‌ و افزوده‌ كه‌ جوزجانی‌ گاهی‌، به‌ دلیل‌ صلابتش‌، از حد تجاوز كرده‌ است‌. ابن‌حبّان‌ (ج‌ ٨، ص‌ ٨٢) تاریخ‌ وفات‌ جوزجانی‌ را بعد از ٢٤٤ و ابوسعید بن‌ یونس‌ وفات‌ او را در ٢٥٦ دانسته‌ (رجوع کنید به ابن‌عساكر، ج‌ ٧، ص‌ ٢٨١)، اما احمدبن‌ محمد تمیمی‌، تاریخ‌ درگذشت‌ جوزجانی‌ را اول‌ ذیقعده ٢٥٩ ذكر كرده‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ج‌ ٧، ص‌ ٢٨٢).

احوال‌ الرجال، كه‌ موضوع‌ آن‌ راویان‌ ضعیف‌ و ضُعفاست‌، ظاهراً تنها اثرِ كاملِ موجود جوزجانی‌ است‌ كه‌ یك‌ نسخه خطی‌ از آن‌ در كتابخانه ظاهریه دمشق‌ (مجموعه ٣٤٩) نگهداری‌ می‌شود (جوزجانی‌، مقدمه سامرائی‌، ص‌ ١٨). صبحی‌ بدری‌ سامرائی‌ این‌ كتاب‌ را منتشر كرده‌ است‌ (بیروت‌ ١٤٠٥). عبدالعلیم‌ بَسْتَوی‌ نیز به‌ ضمیمه تحقیق‌ خویش‌ در باره شیوه جرح‌ و تعدیل‌ جوزجانی‌ در كتاب‌ الامام‌ الجوزجانی‌ و منهجه‌ فی‌الجرح‌ و التعدیل‌(ریاض‌ و فیصل‌آباد ١٤١١)، احوال‌الرجال‌ را با نام‌ الشجره فی‌ احوال‌ الرجال‌ چاپ‌ كرده‌ است‌، اما نام‌ درست‌ این‌ كتاب‌، همانگونه‌ كه‌ سامرائی‌ نیز نوشته‌ (رجوع کنید به جوزجانی‌، مقدمه‌، ص‌ ١٧ـ ١٨)، احوال‌الرجال‌ است‌ و كلمه «الشجره» بعدها به‌ آن‌ افزوده‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به جوزجانی‌، ص‌ ٢٣، تصویر عنوان‌ اصلی‌ نسخه‌ كه‌ در آن‌ كلمه «الشجره» با خط‌ دیگری‌ به‌ آن‌ افزوده‌ شده‌ است‌). ظاهراً الضعفاء و الجرح‌ و التعدیل دیگر نامهای‌ احوال‌ الرجال‌ اند و سامرائی‌ (جوزجانی‌، مقدمه‌، ص‌ ١٨) نیز چنین‌ نظری‌ داده‌ است‌. جوزجانی‌ (ص‌ ٣٠ـ ٣١) تألیف‌ این‌ كتاب‌ را وظیفه‌ای‌ دینی‌ برای‌ دقت‌ در احادیث‌ نبوی‌ ذكر كرده‌ و در ادامه‌، فهرست‌ برخی‌ از رجال‌ ضعیف‌ را آورده‌ و نخست‌ به‌ ذكر برخی‌ از رجال‌ خوارج‌ پرداخته‌ است‌. كتاب‌ احوال‌الرجال‌ مورد توجه‌ رجالیان‌ اهل‌ سنّت‌ بوده‌ است‌ (جوزجانی‌، مقدمه سامرائی‌، ص‌ ٢١؛
بستوی‌، ص‌ ١٤٩ـ١٥٦). همچنین‌ جوزجانی‌ مجموعه‌ای‌ از سماعیات‌ خود از احمدبن‌ حنبل‌ را تدوین‌ كرده‌ است‌ كه‌، همچون‌ دیگر مجموعه‌هایی‌ كه‌ شاگردان‌ احمدبن‌ حنبل‌ از سخنان‌ استاد خود تدوین‌ كرده‌اند، به‌ المسائل‌ مشهور بوده‌ است‌. ابوبكر احمدبن‌ محمدبن‌ هارون‌ خَلّال‌، ضمن‌ ستایش‌ فراوان‌ از جوزجانی‌، از نامه‌نگاری‌ احمدبن‌ حنبل‌ به‌ جوزجانی‌ سخن‌ گفته‌ و كتاب‌ المسائل‌ جوزجانی‌ را اثری‌ دو جلدی‌ ذكر كرده‌ است‌ (مزّی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٤٨).

اثر دیگر وی‌، أمارات‌ النبوه است‌ كه‌ فقط‌ گزیده‌ای‌ از آن‌ در ظاهریه دمشق‌ (مجموعه ١٠٤، گ‌ ١٦٢ الف‌ ـ ١٦٩ الف‌؛
سوّاس‌، ص‌ ٥٥٢) باقی‌مانده‌ و بستوی‌ متن‌ آن‌ را همراه‌ احوال‌الرجال‌ به ‌چاپ‌ رسانده‌ است‌. سزگین‌ (ج‌ ١، ص‌ ١٣٥) نسخه‌ای‌ منتخب‌ از كتاب‌ الاباطیل‌، اثر حسین‌بن‌ ابراهیم‌ جورقانی*(متوفی‌ ٥٤٣)، را به‌ جوزجانی‌ نسبت‌ داده‌، كه‌ فریوائی‌ (جورقانی‌، مقدمه‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٦، ٧٨) به‌ نادرستی این‌ مطلب‌ اشاره‌ كرده‌ است‌.

منابع‌:
(١) ابن‌حبّان‌، كتاب‌الثقات، حیدرآباد، دكن‌ ١٣٩٣ـ١٤٠٣/ ١٩٧٣ـ١٩٨٣، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [بی‌تا.]؛
(٢) ابن‌حجر عسقلانی‌، كتاب‌ تهذیب‌ التهذیب، چاپ‌ صدقی‌ جمیل‌ عطار، بیروت‌ ١٤١٥/ ١٩٩٥؛
(٣) ابن‌عدی‌، الكامل‌ فی‌ ضعفاء الرجال‌، بیروت‌ ١٤٠٥/ ١٩٨٥؛
(٤) ابن‌عساكر، تاریخ‌ مدینه دمشق، چاپ‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌ ١٤١٥ـ١٤٢١/ ١٩٩٥ـ٢٠٠١؛
(٥) عبدالعلیم‌ بستوی‌، الاءمام‌ الجوزجانی‌ و منهجه‌ فی‌ الجرح‌ و التعدیل‌ مع‌ تحقیق‌ كتابیه‌ الشجره فی‌ أحوال‌ الرجال‌، و، أمارات‌ النبوه، ریاض‌ ١٤١١/١٩٩٠؛
(٦) حسین‌بن‌ ابراهیم‌ جورقانی‌، الاباطیل‌ و المناكیر و الصّحاح‌ و المشاهیر، چاپ‌ عبدالرحمان‌ فریوائی‌، بنارس‌ ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٧) ابراهیم‌بن‌ یعقوب‌ جوزجانی‌، احوال‌ الرجال‌، چاپ‌ صبحی‌ بدری‌ سامرائی‌، بیروت‌ ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٨) سمعانی‌؛
(٩) یاسین‌ محمد سوّاس‌، فهرس‌ مجامیع‌ المدرسه العُمریه فی‌ دارالكتب‌ الظاهریه بدمشق‌ ، كویت‌ ١٤٠٨/١٩٨٧؛
(١٠) احمدبن‌ عبداللّه‌ عجلی‌، تاریخ‌ الثّقات، بترتیب‌ علی‌بن‌ أبی‌بكر هیثمی‌ و تضمینات‌ ابن‌حجر عسقلانی‌، چاپ‌ عبدالمعطی‌ قلعجی‌، بیروت‌ ١٤٠٥/١٩٨٤؛
(١١) یوسف‌بن‌ عبدالرحمان‌ مزّی‌، تهذیب‌ الكمال‌ فی‌ اسماء الرجال‌، ج‌ ٢، چاپ‌ بشار عواد معروف‌، بیروت‌ ١٤٠٤/١٩٨٤؛

(١٢) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden ١٩٦٧- .

/ مقداد ابراهیمی‌ كوشالی‌ /