جوری‌ ابراهیم‌ چَلَبی ، شاعر دیوانی‌ و خوش‌نویس[عثمانی‌(.وی‌ جوری‌ چَلَبی‌ و جوری‌ دده‌ نیز نامیده‌ شده‌، اما نام‌ اصلی‌اش‌ ابراهیم‌ است‌. ) به‌گفته سامی‌ (ذیل‌ «جوری‌»)، پدرش‌ در اصل‌ ایرانی‌ بوده‌ و در لشكركشی‌ سلطان‌ سلیم‌ اول‌ (حك: ٩١٨ـ٩٢٦) به‌ ایران‌ در ٩٢٠، همراه‌ اردوی‌ او به‌ عثمانی‌ مهاجرت‌ كرده‌ است‌. ( به‌ نوشته نعیما (ج‌ ٢، ص‌ ٥٤٣)، جوری‌ ظاهراً بین‌ سالهای‌ ١٠٠٤ تا ١٠٠٩ به‌ دنیا آمده‌ است‌. )زادگاه‌ وی‌ اَدِرنه‌ بود (سامی‌، همانجا)]. تحصیلاتش‌ را به‌ انجام‌ رساند و در جوانی‌ به‌ مصاحبت‌ اسماعیل‌ اَنقَرَوی‌*، شیخ‌ مولوی‌خانه غَلَطه‌، پیوست‌ و به‌ مولوی‌خانه‌های‌ بشیكتاش‌ و ینی‌قاپی‌ هم‌ رفت‌ و آمد می‌كرد. وی‌ نزد خوش‌نویسی‌ به‌ نام‌ درویش‌ عبدی‌ مولوی‌ تعلیم‌ خط‌ دید (مستقیم‌زاده‌، تحفه خطاطین، ص‌ ٦٣٩). نمونه‌های‌ موجود از نوشته‌های‌ جودی‌، مهارت‌ او را در نوشتن‌ خط‌ تعلیق‌ شكسته‌ نشان‌ می‌دهد.

جوری‌ مدتی‌ به‌ عنوان‌ منشی‌ [= كاتب‌( در دیوان‌ همایونی‌ )= دربار] كار كرد، اما بعداً از این‌ كار كناره‌ گرفت‌ و برای‌ امرار معاش‌ به‌ استنساخ‌ آثار برای‌ رجال‌ دولت‌ پرداخت‌.

به‌ نظر اسرار محمد دده‌، جوری‌ به‌ طریقت‌ مولویه‌ *منتسب‌ و از مریدان‌ انقروی‌ بوده‌، ولی‌ نعیما (ج‌ ٦، ص‌ ١٢١) او را از مریدان‌ ساری‌ عبداللّه‌ افندی‌ دانسته‌، كه‌ در مجالس‌ او شركت‌ می‌كرده‌ و آثارش‌ را نیز بارها استنساخ‌ كرده‌ است‌. مستقیم‌زاده‌ و عبدالباقی‌ گولپینارلی‌ [ج١، ص‌ ١١٣] هم‌ جوری‌ را منسوب‌ به‌ طریقت‌ بیرامی‌ ـ ملامی‌ دانسته‌اند.

آثار نوشته‌ شده‌ به‌ خط‌ جوری‌ را دولتمردان‌ به‌ دیگران‌ هدیه‌ می‌دادند.

آثار جوری‌ عبارت‌اند از: ١) دیوان‌ . جوری‌، كه‌ به‌ شعر دیوانی‌ و خانقاهی‌ وقوف‌ كامل‌ داشته‌، میراث‌ شعری‌ ارزشمندی‌ از خود به‌ یادگار گذاشته‌ است‌. از این‌ دیوان‌ ٣٨ نسخه خطی‌ در كتابخانه‌های‌ تركیه‌ و دیگر نقاط‌ دنیا وجود دارد (جوری‌، مقدمه عیان‌، ص‌٩ـ١٠). از آن‌ میان‌، نسخه كتابخانه موزه طوپقاپی‌سرای‌ ( [ بخش ] خزینه امانت‌، ش‌ ١٦٢٣) و نسخه كتابخانه راشد افندی‌ در قیصریه‌ (ش‌ ١٢٨٦) به‌ خط‌ خود شاعر است‌. دیوان‌ او، با مقدمه‌ای‌ در باره زندگی‌ و شخصیت‌ ادبی‌ و آثارش‌، به‌ همت‌ حسین‌ عیان‌ در ١٣٦٠ ش‌/١٩٨١ در ارزروم‌ انتشار یافت‌.

٢) سلیم‌نامه‌. این‌ مثنوی‌ تألیف‌ دوباره‌ای‌ است‌ از سلیم‌نامه شكری‌ بتلیسی‌ در ٩٣٠، و در آن‌ به‌ شرح‌ مناقب‌ و قهرمانیهای‌ سلطان‌ سلیم‌ اول‌ پرداخته‌ شده‌ است‌. این‌ منظومه‌ در ١٠٣٧ سروده‌ شده‌ و تنها نسخه شناخته‌ شده آن‌ در كتابخانه ملت‌ ( [بخش‌( علی‌ امیری‌، )آثار] منظوم‌، ش‌ ١٣١٠) نگهداری‌ می‌شود.

٣) حلیه چهار یار گزین‌. این‌ مثنوی‌ ١٤٥ بیتی‌، كه‌ از مشهورترین‌ آثار اوست‌، در ١٠٤٠ سروده‌ شده‌ و نسخ‌ خطی‌ فراوانی‌ از آن‌ در كتابخانه‌ها موجود است‌. این‌ منظومه‌ سه‌ بار نیز به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.

٤) حل‌ تحقیقات. تركیب‌بندی‌ تركی‌ است‌ مشتمل‌ بر ٤١٥ بیت‌. نام‌ آن‌ به‌ حساب‌ ابجد برابر با ١٠٥٧، یعنی‌ سال‌ سروده‌ شدن‌ آن‌، است‌. از این‌ اثر نسخ‌ خطی‌ بسیاری‌ در كتابخانه‌های‌ تركیه‌ موجود است‌؛ تنها در كتابخانه دانشگاه‌ استانبول‌، هشت‌ نسخه‌ از آن‌ وجود دارد. این‌ اثر، همراه‌ عین‌الفیوض‌، اثر دیگر جوری‌، در ١٢٦٩ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.

٥) عین‌الفیوض. در ١٠٥٧ سروده‌ شده‌ و شرح‌ جزیره مثنوی‌ ، اثر یوسف‌ سینه‌چاك‌ دده‌، است‌.

٦) مُلهَمه‌. این‌ مثنوی ٦١٧ ، ٣ بیتی‌، از آثار بسیار معروف‌ جوری‌ است‌ كه‌ در ١٠٤٤ سروده‌ و در ١٢٧٢ در استانبول‌ چاپ‌ شده‌ است‌.

٧) نظم‌ نیاز. یك‌ مثنوی‌ دویست‌ بیتی‌ در باره خصوصیات‌ ماههای‌ سال‌ است‌ كه‌ در ١٠٥٨ سروده‌ شده‌ است‌.

اثر دو جلدی‌ تاریخ‌ جوری‌ چلبی‌ ، كه‌ در ١٢٩١ و ١٢٩٢ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌، تألیف‌ آقازاده‌ محمود عرفی‌ ادرنه‌ای‌ است‌، نه‌ جوری‌. نعیما (ج‌ ٢، ص‌ ٥٤٢) رساله‌ای‌ در باره معما و منظومه‌ای‌ در زمینه مفردات‌ طب‌ به‌ جوری‌ نسبت‌ داده‌ كه‌ تاكنون‌ نسخه‌ای‌ از آنها به‌ دست‌ نیامده‌ است‌. اثری‌ به‌ نام‌ بیان‌ اعدادِ صفتهای‌ نفس‌ انسانی‌ (كتابخانه سلیمانیه‌، [بخش‌( نافذپاشا، ش‌ ٤٠٢؛ )بخش( نسخ‌ خطی‌ اهدایی‌، ش‌ ٣/٥٤٧) نیز به‌ جوری‌ منسوب‌ است‌، اما صحت‌ این‌ انتساب‌ هنوز به‌ اثبات‌ نرسیده‌ است‌. ترجمه پند عطار (كتابخانه سلیمانیه‌، ) بخش‌ ( ازمیرلی‌، ش‌ ٦٢١) هم‌ اثر مؤلف‌ دیگری‌ است‌ كه‌ با جوری‌ هم‌ نام‌ بوده‌ است‌. ترجمه احوال‌ خواجه‌ حافظ‌ شیرازی‌، به‌ عنوان‌ اثر جوری‌ در ١٢٨٦ در استانبول‌ به‌چاپ‌ رسیده‌، در حالی‌ كه‌ در نسخه خطی‌ آن‌ (كتابخانه دانشگاه‌ استانبول‌، )بخش‌] نسخه‌های‌ خطی‌ تركی‌، ش‌ ٦١١) نامی‌ از جوری‌ نرفته‌ است‌. ترجمه شهنامه فردوسی‌ طوسی، كه‌ به‌ جوری‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ (بلوشه، ص‌١٤٠)، نیز از آنِ جلال‌زاده‌ صالح‌ چلبی‌ *است‌.

منابع‌:
(١) اسرار محمد دده‌، تذكره‌، نسخه خطی‌ كتابخانه سلیمانیه‌، [بخش‌( حالت‌ افندی‌، ش‌ ١٠٩، گ‌ ٢٤ ر؛
(٢) )شمس‌الدین‌بن‌ خالد سامی‌، قاموس‌ الاعلام‌، چاپ‌ مهران‌، استانبول‌ ١٣٠٦ـ١٣١٦/ ١٨٨٩ـ ١٨٩٨(؛
(٣) صفائی‌، تذكره‌، نسخه خطی‌ كتابخانه دانشگاه‌ استانبول‌، بخش‌ تركی‌، ش‌ ٣٢١٥؛
(٤) سلیمان‌ سعدالدین‌ مستقیم‌زاده‌، تحفه خطاطین‌، استانبول‌ ١٩٢٨؛
(٥) همو، رساله ملامیه شطّاریه، نسخه خطی‌ كتابخانه دانشگاه‌ استانبول‌، )بخش‌] ابن‌الامین‌، ش‌ ٣٣٥٧، گ‌ ٦٨ ر ـ ٧١ ر؛
(٦) مصطفی‌ نعیما، تاریخ، استانبول‌ ١١٤٧؛

(٧) Edgard Blochet, Catalogue des manuscrits turcs- Bibliotheque nationale , Paris ١٩٣٢-١٩٣٣, ١٤٠;
(٨) Ibrahim Celebi Cevri, Cevri: hayati, edebi kisiligi, eserleri ve divannn tenkidli metni, hazirlayan Huseyin Ayan, Erzurum ١٩٨١, ٤-٣٠;
(٩) Abdulbaki Golpinarli, Mevlana Muzesi yazmalar katalogu, Ankara ١٩٦٧-١٩٧٢.

(١٠) برای‌ صورت‌ كامل‌ منابع‌ رجوع کنید به د. ا. د. ترك‌ ، ذیل‌ مادّه‌.

/ حسین‌ عیان‌ ، تلخیص‌ از د. ا. د. ترك‌ /