جواهر رقم‌ ، لقب‌ سیدعلی‌ تبریزی‌، خوش‌نویس‌ ایرانی‌ دربار بابریان‌ *در سده یازدهم‌. وی‌ از اخلاف‌ سادات‌ طباطبایی‌ اردستان‌ بود كه‌ در قرن‌ هشتم‌ به‌ تبریز كوچیدند. جدّش‌، شاهمیر، كه‌ مردی‌ مقتدر و عالم‌ و صاحب‌ تألیفات‌ بود، در روزگار صفویان‌ (ح ٩٠٦ـ ١١٣٥) از تبریز به‌ عباس‌آباد اصفهان‌ مهاجرت‌ كرد. پدر سیدعلی‌، میرمحمدمقیم‌، ملقب‌ به‌ جوهری‌، از شاگردان‌ میرعماد *و خوش‌نویسی‌ بلندآوازه‌ و نیز كتابدار دربار شاه‌عباس‌ دوم‌ (حك: ١٠٥٢ ـ ١٠٧٧) بود (رفیعی‌ مهرآبادی‌، بخش‌ ١، ص‌ ١٧٤ـ ١٧٥؛ بیانی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٨٣٩ ـ٨٤٠؛ نیز رجوع کنید به دیهیم‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٤٨ـ١٤٩). محمدمقیم‌ به‌ تجارت‌ هم‌ می‌پرداخت‌ و مناسبات‌ تجاری‌اش‌ با هند، به‌ مهاجرت‌ او به‌ این‌ كشور، در عهد شاه‌جهان‌ (حك: ١٠٣٧ـ ١٠٦٨)، انجامید. وی‌ در هند به‌ تعلیم‌ خط‌ نستعلیق‌ پرداخت‌ و بعدها شمار كثیری‌ از شاگردان‌ او خوش‌نویسانی‌ زبده‌ شدند (بختاورخان‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤٩١؛ آذربیگدلی‌، ص‌ ٢٩؛ هفت‌قلمی‌ دهلوی‌، ص‌ ٥٧؛ تربیت‌، ص‌١٠٠)؛ از جمله‌ فرزندش‌ سیدعلی‌، چنان‌كه‌ شاه‌جهان‌ وی‌ را «جواهر رقم‌» لقب‌ داد و به‌ معلمی‌ شاهزاده‌ اورنگ‌زیب‌ گماشت‌ (هفت‌قلمی‌ دهلوی‌، همانجا؛ نصرآبادی‌، ص‌ ٣٠٦، پانویس‌ ١). در دوره اورنگ‌زیب‌ (حك: ١٠٦٨ـ١١١٩) جواهر رقم‌ كتابدار خاصه سلطنتی‌ و دارای‌ منصب‌ هزاری‌ (فرمانده‌ گروه‌ هزار نفره‌ از سپاه‌) بود و در ملازمت‌ وی‌ به‌ كشمیر و دكن‌ رفت‌ (نصرآبادی‌؛ بختاورخان‌؛ هفت‌قلمی‌ دهلوی‌، همانجاها؛ بیانی‌، ج‌ ١ـ٢، ص‌ ٤٤٧).

جواهررقم‌ در ١٠٩٤ به‌ بیماری‌ داءالضحك‌ (خنده بسیار) یا جنون‌ درگذشت‌ و در شاه‌ جهان‌آباد (دهلی‌) دفن‌ شد (بختاورخان‌؛ هفت‌قلمی‌ دهلوی‌، همانجاها).

شیوه خوش‌نویسی‌ جواهررقم‌ بیشتر از میرعماد و عبدالرشیدِ دیلمی‌ *(معروف‌ به‌ رشیدا) تأثیر پذیرفته‌ و معروف‌ است‌ كه‌ وی‌ روزی‌ از روی‌ خط‌ میرعماد و روزی‌ از روی‌ خط‌ رشیدا مشق‌ می‌كرد. نحوه ستایش‌ محمدصالح‌ كنبو، مؤلف‌ شاه‌جهان‌نامه‌(ج‌ ٣، ص‌ ٣٤٥)، از جواهر رقم‌ اغراق‌آمیز می‌نماید (هفت‌قلمی‌ دهلوی‌، همانجا؛ بیانی‌، ج‌ ١ـ٢، ص‌ ٤٤٨)، اما خط‌ جواهررقم‌ به‌ لحاظ‌ تناسب‌ و تركیب‌ صحیح‌ حروف‌ و كلمات‌ كم‌نظیر است‌. از آثار او قطعات‌ متعددی‌ با رقم‌ سیدعلی‌ الحسینی‌ و جواهر رقم‌ باقی‌ مانده‌ كه‌ در مجموعه‌های‌ شخصی‌، كتابخانه مجلس‌ شورای‌ اسلامی‌، كتابخانه ملی‌ ایران‌، موزه باستان‌شناسی‌ ترك‌ و موزه آثار اسلامی‌ و تركی‌ استانبول‌ (بیانی‌، همانجا) و در كتابخانه عمومی‌ خدابخش‌ هند ( رجوع کنید به مركز میكروفیلم‌ نور، ٢٠٠٠ـ٢٠٠١) موجود است‌.

جواهررقم‌ شعر نیز می‌سرود و با آنكه‌ از سروده‌هایش‌ جز ابیاتی‌ پراكنده‌ به‌ جای‌ نمانده‌، تذكره‌نویسان‌ از اشعار او یاد كرده‌اند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به نصرآبادی‌، همانجا؛ سرخوش‌ لاهوری‌، ص‌ ٤٩).

پس‌ از مرگ‌ سیدعلی‌خان‌، لقب‌ وی‌ به‌ پسرش‌، شمس‌الدین‌ علی‌خان‌، رسید اما او چندان‌ شهرتی‌ نیافت‌ (هفت‌قلمی‌ دهلوی‌، ص‌ ٥٨).

چند تن‌ از خوش‌نویسان‌ این‌ دوره‌ نیز این‌ لقب‌ را داشتند، از جمله‌: بخش‌اللّه‌خان‌، خوش‌نویس‌ گمنامی‌ از قرن‌ یازدهم‌ با رقم‌ «العبدالمذنب‌الراجی‌ بخش‌اللّه‌خان‌بن‌ میرعلیخان‌، جواهر رقم‌ ثانی‌» كه‌ خط‌ وی‌ مشابه‌ خط‌ سیدعلی‌خان‌ است‌ و از این‌رو احتمال‌ دارد كه‌ وی‌ پسر سیدعلی‌خان‌ بوده‌ باشد (بیانی‌، ج‌ ١ـ٢، ص‌ ٩٦)؛ و میرساوجی‌، از شاگردان‌میرعماد، كه‌ بیشتر از روی‌ خطوط‌ مالك‌ دیلمی‌ مشق‌ می‌كرد (همان‌، ج‌ ٣، ص‌ ٩٣١).

منابع‌:
(١) لطفعلی‌بن‌ آقاخان‌ آذربیگدلی‌، آتشكده آذر، چاپ‌ جعفر شهیدی‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ١٣٣٧ ش‌؛
(٢) محمد بختاورخان‌، مرآه العالم‌: تاریخ‌ اورنگزیب‌، چاپ‌ ساجده‌ س‌. علوی‌، لاهور ١٩٧٩؛
(٣) مهدی‌ بیانی‌، احوال‌ و آثار خوش‌نویسان‌، تهران‌ ١٣٦٣ ش‌؛
(٤) محمدعلی‌ تربیت‌، دانشمندان‌ آذربایجان‌، تهران‌ ١٣١٤ ش‌؛
(٥) محمد دیهیم‌، تذكره شعرای‌ آذربایجان‌، تبریز ١٣٦٧ ش‌؛
(٦) ابوالقاسم‌ رفیعی‌ مهرآبادی‌، آتشكده اردستان‌، بخش‌ ١، تهران‌ ١٣٣٦ ش‌؛
(٧) محمدافضل‌بن‌ محمد معصوم‌ سرخوش‌ لاهوری‌، كلمات‌ الشعرا: مشتمل‌ بر ذكرشعرای‌ عصر جهانگیر تا عهد عالمگیر، چاپ‌ صادق‌ علی‌ دلاوری‌،لاهور[? ١٩٤٢]؛
(٨) محمدصالح‌ كنبو، عمل‌ صالح‌، الموسوم‌ به‌ شاه‌جهان‌نامه‌، ترتیب‌ و تحشیه غلام‌ یزدانی‌، چاپ‌ وحید قریشی‌، لاهور ١٩٦٧ـ١٩٧٢؛
(٩) محمدطاهر نصرآبادی‌، تذكره نصرآبادی‌، چاپ‌ احمد مدقّق‌ یزدی‌، یزد ١٣٧٨ ش‌؛
(١٠) غلام‌ محمد هفت‌قلمی‌ دهلوی‌، تذكره خوشنویسان‌، چاپ‌ محمدهدایت‌ حسین‌، كلكته‌ ١٣٢٨/ ١٩١٠؛

(١١) Noor Microfilm Center India, ٢٠٠٠-٢٠٠١. [Online] . Available: www. noormicrofilmindia. com/libfkuda. htm]. ٣١ May ٢٠٠٦].

/ سیدعلی‌اكبر خدایی‌ /