جوانمرد قصاب‌ ، پیر افسانه‌ای‌ صنف‌ قصاب‌ و نام‌ بقعه‌ای‌ در جنوب‌ تهران‌. در قرن‌ نهم‌، ملاحسین‌ كاشفی‌ در فتوّت‌نامه سلطانی‌ (ص‌ ٣٨١) نام‌ جوانمرد قصّاب‌ را عبداللّه‌ و نام‌ پدرش‌ را عامر بصری‌ ذكر كرده‌ و او را یكی‌ از «هفده‌ كمر بسته» علی‌ علیه‌السلام‌ ( رجوع کنید به فتوت‌*؛ قس‌ آئین‌ قلندری، ص‌ ١٣٢، ٢٢٧) و از ملازمان‌ محمد حنفیه‌ (متوفی‌ ٨١) دانسته‌ است‌ كه‌ سلاخان‌، باید سَندِ رسمیت‌ و اعتبار پیشه خود را با انتساب‌ به‌ او درست‌ كنند، چنانكه‌ در روز غدیر خم‌، حضرت‌ علی‌ علیه‌السلام‌ گوسفند كشت‌ و جوانمرد قصاب‌ آن‌ را سلاخی‌ كرد. حضرت‌ علی‌ گوسفند را پاره‌ كرد و كار سلاخی‌ را از آن‌ پس‌ به‌ جوانمرد احاله‌ كرد (كاشفی‌، ص‌ ٣٨٤ـ ٣٨٥).

هیچ‌ اطلاع‌ تاریخی‌ از عبداللّه‌بن‌ عامر بصری‌ در دست‌ نیست‌. شاید نام‌ او از نام‌ عبداللّه‌بن‌ عامر كُرَیز بن‌ ربیعه اموی‌ (متوفی‌ ٥٩)، حاكم‌ بصره‌ در عهد خلافت‌ عثمان‌ ( رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج‌ ٣، ص‌ ٩٩، ٥٢٦)، ساخته‌ شده‌ باشد كه‌ نقل‌ است‌ حضرت‌ علی‌ در باره وی‌ فرمود: ابن‌عامر سید فِتْیان‌ قریش‌ است‌ (ابن‌سعد، ج‌ ٥، ص‌ ٤٧). محمدعلی‌ شریف‌یزدی‌ شاهرودی‌، یكی‌ از درویشان‌ خاكسار دوره قاجاریه‌، در رساله‌ای‌ كه‌ در سالهای‌ ١٣١٥ـ١٣١٧ در باره اصناف‌ نوشته‌، گفته‌ است‌ كه‌ علی‌علیه‌السلام‌ در یمن‌ سه‌ كس‌ را میان‌ بست‌ ( رجوع کنید به فتّوت‌ * ؛ شدّ * ) كه‌ سومی‌ نصیر قصاب‌ اصفهانی‌ مشهور به‌ جوانمرد قصاب‌ بود و قصابان‌، سلسله سند صنف‌ خود را به‌ او و به‌ حضرت‌ ابراهیم‌ علیه‌السلام‌ می‌رسانند (ص‌ ٢٢٤؛ قس‌ برهان‌، ذیل‌ «جوان‌مرد»؛ در بیان‌ كار سلاخان‌ و قصّابان‌ ، ص‌ ١٨٧)، اما چنین‌ نامی‌ نیز شناخته‌ نیست‌. در فتوت‌نامه‌ها و رسائل‌ اصناف‌ عربی‌، جوانمرد قصاب‌ به‌ صورت‌ «جومردالقصاب‌» ذكر شده‌ است‌ ( رجوع کنید به ابن‌ معمار، مقدمه مصطفی‌ جواد، ص‌ ٩١، كه‌ مطالب‌ فتوت‌نامه‌ای‌ عربی‌ را از نسخه خطی‌ ش‌ ١٣٧٧ در كتابخانه ملی‌ فرانسه‌ نقل‌ كرده‌ است‌؛ نیز رجوع کنید به شیخلی‌، ص‌ ١٨٤، كه‌ مطالب‌ نسخه خطی‌ الذخائر والتحف‌ را نقل‌ كرده‌ و به‌ اشتباه‌ «جرمودالقصاب‌» چاپ‌ شده‌ است‌).

در فتوت‌ نامه سلطانی‌ نخستین‌ كاربرد و ساخت‌ برخی‌ از جامه‌ها و ابزارهای‌ خاص‌ قصابان‌ و سلاخان‌ به‌ جوانمرد قصاب‌ منسوب‌ است‌، نظیر پیش‌آویز، كه‌ ابزاری‌ شبیه‌ قَناره‌ بوده‌؛ كاردمال‌، كه‌ ظاهراً كارد را با آن‌ تیز می‌كرده‌اند؛ و تنوره‌، كه‌ گونه‌ای‌ پیشبند است‌ ( رجوع کنید به كاشفی‌، ص‌ ٣٨٦ـ٣٨٧، ٣٩١). با این‌ حال‌، در برخی‌ از فتوت‌نامه‌های‌ كهن‌تر مانند فتّوت‌ نامه مولانا ناصری‌ ، در قرن‌ هفتم‌، قصابان‌ از اصنافی‌ بر شمرده‌ شده‌اند كه‌ شایسته فتوت‌داری‌ نیستند (ص‌ ١٢). ملاحسین‌ كاشفی‌ (ص‌ ٣٨١) به‌ داستان‌ جوانمرد قصاب‌ اشاره‌ نموده‌ اما از ذكر آن‌ خودداری‌ كرده‌ است‌. شگفت‌ اینكه‌ نام‌ جوانمرد قصاب‌ در فتوّت‌نامه قصاب‌ ، متعلق‌ به‌ عهد صفوی‌، نیامده‌ اما در رساله‌ای‌ دیگر در باره قصابان‌ و سلاخان‌، كه‌ ظاهراً در همان‌ عهد تألیف‌ شده‌، آمده‌ است‌ كه‌ كنیزكی‌ از او گوشت‌ خواست‌ اما به‌ هر گوشتی‌ كه‌ جوانمرد به‌ او می‌داد، راضی‌ نمی‌شد. جوانمرد خشمگین‌ شد و پول‌ او را پس‌ داد. كنیزك‌ كه‌ از ملامت‌ و آزار آقای‌ خود می‌ترسید، گریه‌ آغاز كرد. شاه‌ مردان‌، علی‌ علیه‌السلام‌، كه‌ از آنجا می‌گذشت‌ مشكل‌ كنیز را دریافت‌ و به‌ جوانمرد گفت‌ كه‌ به‌ كنیز گوشت‌ بدهد. جوانمرد كه‌ علی‌ علیه‌السلام‌ را نمی‌شناخت، دست‌ خود را به‌ علامتِ امتناع‌ از قبول‌ فرمان‌ آن‌ حضرت‌ تكان‌ داد. پس‌ از آنكه‌ حضرت‌ رفت‌، قنبر به‌ جوانمرد گفت‌: «تو شاه‌ مردان‌ را نشناختی‌؟». جوانمرد دو چشم‌ خود را با كارد بیرون‌ آورد و دست‌ خود را با ساطور از تن‌ جدا كرد و به‌ قنبر گفت‌ كه‌ او را نزد علی‌علیه‌السلام‌ ببرد. حضرت‌علی‌ فرمود چشمان‌ و دست‌ وی‌ را در موضع‌ خود بنهند، سپس‌ فاتحه‌ای‌ خواند و بر جوانمرد دمید، فوراً چشمان‌ و دست‌ او درست‌ شد ( در بیان‌ كار سلّاخان‌ و قصّابان، ص‌ ١٨٧ـ ١٨٨؛ قس‌ رحمانی‌، ص‌ ٦٠٣ ـ ٦٠٤). این‌ داستان‌ با اندكی‌ تغییر در برخی‌ از كتابهای‌ مقتل‌، از جمله‌ طریق‌البُكاء گریان‌ شهرابی‌ (ص‌ ٧٥ـ ٧٨؛ قس‌ ص‌ ٦٧ـ٧٢، كه‌ در آن‌ داستانی‌ دیگر در باره یكی‌ از قصابان‌ هواخواه‌ حضرت‌ علی‌ آمده‌ است‌ و شاید مراد از او نیز جوانمرد قصاب‌ بوده‌ باشد) هم‌ ذكر شده‌ است‌ (نیز رجوع کنید به قزوینی‌،ج‌٢، ص‌ ٣٧٧ـ ٣٧٩). زرین‌كوب‌ (ص‌٤١٨) داستان‌ جوانمرد قصاب‌ را نمونه كوشش‌ حرفه‌های‌ مكروه‌ برای‌ انتساب‌ به‌ فتوت‌ دانسته‌ است‌.

در برخی‌ آثار كهن‌ جغرافیایی‌ و تاریخی‌ نیز از مقبره جوانمرد قصاب‌ یاد شده‌ است‌ و این‌ گمان‌ را پدید می‌آورد كه‌ شاید جوانمرد قصاب‌ شخصیت‌ تاریخی‌ ناشناخته‌ای‌ باشد. حمداللّه‌ مستوفی‌ (متوفی‌ ٧٥٠؛ ص‌ ٥٤) از مدفن‌ او در ری‌ و عبدالرزاق‌ سمرقندی‌ در ذكر وقایع‌ ٨٦٤ (ج‌ ٢، جزء ٣، ص‌ ١٢١٧) از مدفن‌ او در سرخس‌ یاد كرده‌اند. به‌نظر قزوینی‌ (ج‌ ٢، ص‌ ٣٧٧) جوانمرد قصابِ مدفون‌ در سرخس‌ به‌ جوانمرد قصابِ ری‌ ربطی‌ ندارد. امروزه‌ نیز در جنوب‌ تهران‌ به‌ سوی‌ ری‌، در زمینهای‌ منصورآباد (اكنون‌ جزء منطقه بیستم‌ شهرداری‌ تهران‌) بقعه‌ای‌ به‌ نام‌ جوانمرد قصاب‌ هست‌ كه‌ به‌ احتمال‌ زیاد بعد از عهد فتحعلی‌ شاه‌ (١٢١٢ـ١٢٥٠) ساخته‌ شده‌ است‌ (مصطفوی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٦٨ـ١٦٩).

ابیات‌ لوحه قبرِ داخل‌ بقعه‌ نشان‌ می‌دهد كه‌ صاحب‌ آن‌ را همان‌ پیر افسانه‌ای‌ صنف‌ قصاب‌ دانسته‌اند. محله اطراف‌ بقعه‌ نیز جوانمرد قصاب‌ نام‌ گرفته‌ و قصه جوانمرد قصاب‌ برای‌ مردم‌ این‌ محل‌، معروف‌ و مقبره او زیارتگاه‌ است‌. مقبره‌های‌ دیگری‌ هم‌ در برخی‌ روستاها به‌ نام‌ جوانمرد قصاب‌ وجود دارد (رجوع کنید به همان‌، ص‌ ١٦٩) و احتمال‌ دارد همه آنها مقبره‌هایی‌ نمادین‌ برای‌ شخصیت‌ افسانه‌ای‌ جوانمرد قصاب‌ باشند. قصابان‌ افغانستان‌ شبهای‌ جمعه‌ به‌ نام‌ جوانمرد قصاب‌ نذری‌ می‌دهند و در حین‌ مراسم‌، یكی‌ از پیران‌ خانواده‌، قصه جوانمرد قصاب‌ را نقل‌ می‌كند (رحمانی‌، ص‌ ٦٠٣).

منابع‌:
(١) آئین‌ قلندری‌: مشتمل‌ بر چهار رساله‌ در باب‌ قلندری‌، خاكساری‌، فرقه عجم‌ و سخنوری‌، چاپ‌ ابوطالب‌ میرعابدینی‌ و مهران‌ افشاری‌، تهران‌: فراروان‌، ١٣٧٤ ش‌؛
(٢) ابن‌اثیر؛
(٣) ابن‌سعد (بیروت‌)؛
(٤) ابن‌معمار، كتاب‌ الفتوه ، چاپ‌ مصطفی‌ جواد و دیگران‌، بغداد ١٩٥٨؛
(٥) محمدحسین‌بن‌ خلف‌برهان‌، برهان‌ قاطع‌، چاپ‌ محمد معین‌، تهران‌ ١٣٦١ ش‌؛
(٦) حمداللّه‌ مستوفی‌، نزهه القلوب‌؛
(٧) در بیان‌ كار سلاّ خان‌ و قصّابان، در چهارده‌ رساله‌ در باب‌ فتوّت‌ و اصناف،چاپ‌ مهران‌ افشاری‌ و مهدی‌ مداینی‌، تهران‌: چشمه‌، ١٣٨١ ش‌؛
(٨) روشن‌ رحمانی‌، افسانه‌های‌ دری، تهران‌ ١٣٧٧ ش‌؛
(٩) عبدالحسین‌ زرین‌كوب‌، جستجو در تصوف‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٦٣ ش‌؛
(١٠) محمدعلی‌ شریف‌ یزدی‌ شاهرودی‌، «رساله‌ در بیان‌ اصناف‌»، در فتوّت‌نامه‌ها و رسائل‌ خاكساریه‌: سی‌ رساله‌ ، چاپ‌ مهران‌ افشاری‌، تهران‌: پژوهشگاه‌ علوم‌ انسانی‌ و مطالعات‌ فرهنگی‌، ١٣٨٢ ش‌؛
(١١) صباح‌ ابراهیم‌ سعید شیخلی‌، الاصناف‌ فی‌ العصر العباسی‌: نشأتها و تطورها، بغداد ١٣٩٦/١٩٧٦؛
(١٢) عبدالرزاق‌ سمرقندی‌، مطلع‌ سعدین‌ و مجمع‌ بحرین، ج‌ ٢، چاپ‌ محمد شفیع‌، لاهور ١٣٦٥ـ ١٣٦٨؛
(١٣) محمد قزوینی‌، یادداشتهای‌ قزوینی‌، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ ١٣٦٣ ش‌؛
(١٤) حسین‌بن‌ علی‌ كاشفی‌، فتوت‌ نامه سلطانی‌، چاپ‌ محمدجعفر محجوب‌، تهران١٣٥٠ ش‌؛
١٥- محمدحسین‌بن‌ عبداللّه‌ گریان‌ شهرابی، كتاب‌ طریق‌ البكاء،تهران‌: شركت‌ سهامی‌ چاپ‌ و انتشارات‌ كتب‌ ایران‌، [بی‌تا.]؛
(١٦) محمدتقی‌ مصطفوی‌، آثار تاریخی‌ طهران‌، ج‌ ١، تنظیم‌ و تصحیح‌ میرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ ١٣٦١ ش‌؛
(١٧) مولانا ناصری‌، فتوّت‌نامه مولانا ناصری‌، چاپ‌ فرانتس‌ تشنر، لایپزیگ‌ ١٩٤٤.

/ مهران‌ افشاری‌ /