دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥١٢٦
جنین (مباحث فقهی ، حقوقی و اخلاقی) ، جنین در لغت به معنای پوشاندن چیزی از حواساست و به فرزند در شكم مادر، از آنرو كه پوشیده و پنهاناست، جنین گفته میشود (رجوع کنید به خلیلبن احمد؛ جوهری؛ ابنفارس؛ راغب اصفهانی، ذیل«جنّ»). در علوم زیستی و جنینشناسی، به موجود حاصل از لقاح از سه تا هشتهفتگی رویان و پس از هشت هفتگی تا زمان تولد، جنین گفتهاند (سلطانی نسب، ص٦).
واژه جنین در متون فقهی و حقوقی مترادف با «حَمْل»، یعنی بچه در رحم مادر از ابتدای بارداری تا تولد، به كار میرود (ابنقدامه، ج١، ص٣٦٢؛ علامهحلّی، ١٤١٤، ج١، ص٣٢٦؛ شاذلی، ص٣٥٠؛ مدكور، ص٣٣ـ٣٤؛ ایران. قوانین و احكام، ١٣٧٩ ش الف، مادّه ٩٥٧ «قانون مدنی»). بر پایه كاربردی دیگر در متون فقهی، واژه جنین بر حمل، پس از آنكه خلقت انسانی یابد، اطلاق میشود (براینمونه رجوع کنید به شافعی، ج٦، ص١٠٧؛ طوسی، كتاب الخلاف، ج٥، ص٢٩؛ نیز رجوع کنید به مدكور، ص٣٤ـ ٣٥).
یكی از كهنترین منابع مكتوب درباره جنینشناسی را اثری به زبان سنسكریت متعلق ح ١٤١٦ق م دانستهاند (مور و پرسود، ص٩). با این همه، نخستین مكتوبات علمی در اینباره را به بقراط (متوفی٣٧٧ قم) نسبت دادهاند (همانجا). به نظر ارسطو (متوفی ح ٣٢٢ ق م؛
ص ٣٧ـ٤٢)، تشكیل شدن جنین ناشی از اختلاط منی با خون قاعدگی زن است. این نظریه تا حدود دو هزار سال پذیرفته بود (رجوع کنید به مور و پرسود، ص٩ـ١٠). جالینوس (متوفی ح ١٩٩ میلادی)، برخلاف ارسطو، زن و مرد را دارای نطفه میدانست، اما معتقد بود اعضای اصلی جنین از نطفه مرد به وجود میآیند (رجوع کنید به رازی، ص٦٩؛
محرابی، ج٥، ص٢٣٢٤). در قرن نوزدهم میلادی، با اختراع میكروسكوپ و پس از اكتشاف چگونگی عملكرد اسپرم و تخمك، دانش جنینشناسی وارد مرحله جدیدی شد و در قرن بیستم به اوج شكوفایی خود رسید (رجوع کنید به مور و پرسود، ص١٠ـ١٤؛
سلطانینسب، ص٣ـ٤).
پزشكان مسلمان در آثار طبی خود به چگونگی پیدایشجنین و نحوه مراقبت از زنانباردار میپرداختهاند،از جمله ابنماسویه (متوفی٢٤٣؛
ص٦٣ـ٧٦)، حنینبن اسحاق (متوفی٢٦٠؛
رجوع کنید به ثلاث رسائل فی الطب العربی الاسلامی، مقدمه محمود قاسم محمد، ص١١)، عریببن سعید (متوفی٣٦٩؛
ص٢٩ـ٤٦)، احمدبن محمدبن یحییبلدی (متوفیقرنچهارم؛
ص ٧٥ـ١٧٥)، ابنسینا (ص١٦٢) و علیبن زینالعابدین همدانی(متوفی١٣٠٦؛
ص٩٣٣ـ٩٨٣؛
همو، ١٣٨٢ ش، ص٥ـ ١٣؛
برای برخی آثار دیگر رجوع کنید به حاجیخلیفه، ج٢، ستون ١٤١٠؛
ساپیوفر، ص٤٢٠ـ٤٤٣؛
آقابزرگ طهرانی، ج٤، ص١٨٤ـ ١٨٥، ج١٩، ص٣٣، ج٢٠، ص٢٦٣، ج٢١، ص٢٥٥، ج٢٣، ص١٣٧، ٢٧٨).
در قرآن كریم مراحل شكل گیری و تكامل جنین چنین یاد شدهاست: نطفه، عَلَقه، مُضْغَه، تشكیل شدن استخوان، پوشانده شدن استخوان با گوشت و دمیدهشدن روح بر جنین(رجوع کنید به مؤمنون: ١٣ـ١٤؛
حج:٥).
مرحله تشكیل نطفه در آیات متعددی ذكر شدهاست(از جمله: مؤمنون: ١٣؛
عبس: ١٩؛
یس: ٧٧؛
كهف: ٣٧؛
غافر: ٦٧؛
فاطر: ١١؛
نجم: ٤٦؛
قیامت: ٣٧). به نظر مفسران،مراد از نطفه ممزوج، كه در قرآن(رجوع کنید به انسان: ٢) تعبیر شده، نطفه حاصل از امتزاج سلول جنسی مرد و زن است(رجوع کنید به طوسی، التبیان؛
طبرسی، ١٤٠٥؛
فخر رازی؛
قرطبی، ذیل همان آیه). آرای دیگری نیز در باره این تعبیر قرآنی بیان شده، از جمله اینكه مراد، وجود آمیزهای از اوصاف وراثتی والدین در نطفه است(رجوع کنید به طوسی، التبیان؛
طبرسی، ١٤٠٥؛
قرطبی، ذیل همان آیه).
برای واژه علقه(رجوع کنید به غافر: ٦٧؛
قیامت: ٣٨) در منابع لغوی معانی متعددی ذكر شده است، از جمله خونبسته و منجمد و زالو. مفهوماصلیآنوابستگیو تعلقچیزیبهچیز دیگر است (رجوع کنید به خلیلبناحمد؛
جوهری؛
راغباصفهانی؛
ذیل«علق»). بسیاری از مفسران مراد از آن را در این آیات قطعهای از خون منعقد شده دانستهاند (براینمونه رجوع کنید به طوسی، التبیان؛
طبرسی، ١٤٠٥؛
سیوطی؛
طباطبائی، ذیلحج: ٥). به نظر میرسد كه این تفسیر تنها به معنای لغویعلقه نظر داشتهاست (محمد اسماعیلابراهیم، ص١٠٧؛
مدكور، ص ٥٧ ـ٥٩؛
برای آگاهی از تفاسیر دیگر علقه رجوع کنید به رضائیاصفهانی، ج٢، ص ٤٨٤ ـ ٤٨٦). بر پایه علمپزشكی، جنین در روزهای اول تشكیل خود به تودهای سلولی به شكل توت تبدیل میشود كه به آنمارولا میگویند. این توده سلولی به درونلایه مخاطی رحم نفوذ و از آن تغذیه میكند (رجوع کنید به سلطانینسب، ص٥٧ ـ٦٠). برخی جنین را در این حالت به زالو تشبیه كرده و مراد از علقه را همین دانستهاند، زیرا جنین در این دوره برای تغذیه از خون مادر، مانندِ زالو، مادّهای به نام هپارین ترشح میكند تا از انعقاد خون پیشگیریشود (رجوع کنید به پاك نژاد، ج١١، ص١١٠ـ١١١؛
رضائی اصفهانی، ج٢، ص٤٨٤ـ ٤٨٥).
به نظر واژهشناسان، مراد از واژه مضغه تكه گوشتی به اندازه یك لقمه و هر چیز جویده شده است(رجوع کنید به خلیلبن احمد؛
جوهری؛
ابناثیر؛
زبیدی، ذیل«مضغ»). به نظر مفسران، كاربرد تعبیر مضغه برای جنین از آن روست كه آن در این مرحله همانند پاره گوشتی كوچك است(رجوع کنید به طوسی، التبیان، ذیلحج:٥؛
قطبراوندی، ج٢، ص٤٢١). در آیه٥ سوره حج، مرحله مضغه به دو حالت«مُخَلَّقَه» و «غیرمخلقه» تقسیم شده است. بیشتر مفسران مراد از مخلقه را جنینی دانستهاند كه در مرحله مضغه بودن خلقت تام مییابد و غیر مخلقه را جنینی كه، به سبب كامل نشدن اعضای آن، به پیدایش جنین ناقصالخلقه و احیاناً سقط میانجامد (رجوع کنید به جصاص؛
طوسی، التبیان؛
طباطبائی، ذیل همین آیه). به نظر شماری دیگر، مراد از مخلقه جنینی است كه دارای اعضای متمایز است و مراد از غیر مخلقه مرحله پیش از آناست (رجوع کنید به طوسی، التبیان؛
طبرسی، ١٤٠٨؛
فخررازی، ذیل همان آیه؛
برای آرای دیگر رجوع کنید به بوكای، ص٢٠٦؛
رضائی اصفهانی، ج٢، ص٤٩٦).
مرحله بعدی تطور جنین بنا بر قرآن كریم (مؤمنون: ١٤)، ساخته شدن استخوانها و پوشیده شدن آنها با گوشت است و براساسعلم جنینشناسی،از هفته هفتم بارداری، بخشی از بافتهای غضروفی به استخوان تبدیل میشود و در هفته هشتم، ستون فقرات و استخوانها با عضلات پوشانده میشود (رجوع کنید به سلطانی نسب، ص١٣٩ـ١٤١، ١٥٥ـ١٦٠).
مرحله بعد، دمیده شدن روح در جنین است(رجوع کنید به سجده: ٩؛
ص:٧٢؛
حجر: ٢٩). تمام دستگاههایبدنجنین از چهار ماهگی رشد خود را آغاز میكنند و برخیاز آنها، مانند قلب و دستگاه گوارش، فعال میشوند. حركات ارادی جنین از این دوره آغاز میگردد (رجوع کنید به دیاب و قرقوز، ص٨٣). در برخی احادیث تصریح شده است كه روح در چهار ماهگی در جنین دمیده میشود. همچنین فاصله زمانی هر یك از مراحل نطفه، علقه، مضغه و نفخ روح با یكدیگر، چهل روز ذكر شدهاست(رجوع کنید به ابنحنبل، ج١، ص٣٧٤ـ ٣٧٥؛
كلینی، ج٦، ص١٣ـ١٤، ج٧، ص٣٤٧؛
ابنحجر عسقلانی، ج١١، ص٤٠٦ـ ٤٠٨). در منابع جدید مذهب كاتولیك، زمان دمیدنروح را لحظهانعقاد نطفه دانستهاند، هر چند برخی از منابع متقدمتر آن را دیرتر ذكر كردهاند، از جمله چهل روزگی جنین یا هنگام نخستین حركت جنین در رحم(رجوع کنید به كمبل، ص١٨٩ـ١٩٠؛
برای مباحث تفصیلی در باره روح رجوع کنید به روح *).
از جمله تعابیر قرآنی در باره مراحل شكل گیری و رشد جنین، تسویه است(رجوع کنید به سجده: ٩؛
كهف: ٣٧؛
قیامت: ٣٨؛
اعلی: ٢؛
انفطار: ٧؛
ص: ٧٢؛
حجر:٢٩). مفسرانمراد از تسویه را با عبارات مختلف توضیح دادهاند، ازجمله مرتب ساختن و تنظیم اعضا و جوارح (طوسی، التبیان؛
طبرسی، ١٤٠٨؛
ذیل سجده: ٩)، تصویرسازی و تكمیل كردن صورت انسانی جنین (طباطبائی، ذیل سجده: ٩، ص:٧٢) و قراردادناعضا در محل مناسب و متعادل ساختن آنها (رجوع کنید به طبری، ذیل سجده: ٩؛
طوسی، التبیان؛
قرطبی؛
طباطبائی، ذیل انفطار: ٧). همچنین مراد از تعبیر قرآنی تعدیل (رجوع کنید به انفطار: ٧) را ایجاد توازن و تعادل میاناعضا یا ایجاد اعتدال در آفرینشبدن و طبایع آن دانستهاند(رجوع کنید به فخررازی؛
قرطبی؛
طباطبائی، ذیلهمانآیه؛
نیز رجوع کنید به فخررازی، ذیل حجر: ٢٩).
در آیه٦ سوره زمر، از آفرینش چند مرحلهای انسان در تاریكیهای سهگانه(فیظُلُماتٍ ثَلاثٍ) سخن رفته است. بیشتر مفسران مراد از آن را تاریكیشكم،رحم و مَشیمه (كیسه مخصوصی كه جنین در آن قرار دارد) دانستهاند (رجوع کنید به طوسی، التبیان، ذیل همین آیه؛
طبرسی، ١٤٠٨؛
طبری؛
طباطبائی، ذیل انسان: ٦). در پارهای منابع، این سه تاریكی به فضاهای میان سه پردهای كه جنین را احاطه كردهاند (یعنی پرده آمنیون، پرده كوریون و پرده زرد) اطلاق شده است (رجوع کنید به دیاب و قرقوز، ص٨٧). شرحهای دیگری نیز در منابع تفسیری یا حدیثی برایآن ذكر شدهاست، از جمله تاریكیهای صُلب،رحم و مشیمه(نحاس؛
طوسی، التبیان، ذیل انسان: ٦؛
برای نقد این نظر رجوع کنید به طباطبائی، ذیل انسان: ٦)؛
تاریكیهای شب، رحم و مشیمه(قرطبی، ذیلانسان: ٦)؛
تاریكیهایشب، رحم و شكم(طبرسی، ١٤١٥، ذیلانسان: ٦) و موارد دیگر(رجوع کنید به مجلسی، ج٨٤، ص٢٧٠).
در احادیث و متون اخلاقی، به منظور تأمین سلامت جسمانی و معنوی جنین، توصیههای بسیاری به پدر و مادر شده است كه احكام الزامی و غیرالزامی متعددی را از هنگام انتخاب همسر تا پایاندورانبارداری در برمیگیرد، مانند رعایتكردن ویژگیهای همسر مناسب، تأكید بر رعایت سلامتجسمانی و روانیمادر و رفتار ملایم با زنان باردار، توجه به چگونگی تغذیه او و پرهیز زنباردار از گناه و كارهایناپسند (رجوع کنید به كلینی، ج٥، ص٣٣٢، ج٦، ص ٢٢ ـ٢٣؛
فلسفی، ج١، ص٥٩ ـ ١٢٤؛
زحیلی، ج٧، ص١٣ـ١٤). همچنین احكام خاصی برای تضمین سلامت جنین مقرر شدهاست، از جمله لزوم تأخیر در اجرای كیفرهای بدنی در مورد زن باردار (حامل) تا زمان تولد كودك، عِدّه خاص زن باردار و برداشتن وجوب روزه ماه رمضان از عهده او (رجوع کنید به بارداری و باروری* ).
در برخی از كشورها، جنین تا زمان تولد بخشی از بدن مادر به شمار میرود و مستقلاً دارای هیچ حق قانونی نیست(رجوع کنید به لاریجانی، ج٢، ص١١١؛
ویسیك ، ص٣٢) ولی بر پایه فقهاسلامی، جنینحتی اگر از راه نامشروعایجاد شدهباشد، واجد حرمت و گونهایاهلیتِ متزلزلمیباشد، یعنیاز برخی حقوق برخوردار است، هر چند استقرار آنها منوط به زندهمتولد شدن اوست (رجوع کنید به سنهوری، ج١، ص٢٦٦؛
زحیلی، ج٤، ص١١٨ـ ١١٩؛
معصر، ص٢٩ـ٣٠؛
نیز رجوع کنید به اهلیت*). از جمله حقوق جنین، كه در ابواب گوناگون فقهی مطرح شده، شماری از حقوق مالی است، مانند مالكیت از راه ارث و وصیت، بدین ترتیب كه جنین از یكی از موّرثان خود ارث برد یا وصیتی به نفع او صورتگیرد (رجوع کنید به محقق حلّی، ج٤، ص١٦؛
معصر، ص٣٥؛
نیزرجوع کنید به بارداری و باروری*؛
برای برخی حقوق مالی دیگر، مانند هبه غیر مُعوَّض به جنین و بهرهمند شدن از مال وقفی، حق انتفاع و حق شُفْعه رجوع کنید به خطیب، ص٢٢٨؛
شاذلی، ص٣٦١ـ ٣٨٢؛
كاتوزیان، ص٢١١؛
معصر، ص٣٣ـ ٣٨؛
صفائی و قاسمزاده، ص٤٠؛
نیز برای قوانین ایران رجوع کنید به ایران. قوانین و احكام، ١٣٧٩ ش الف، مواد ٤٥، ٨٥١، ٨٧٥ «قانونمدنی»؛
همو، ١٣٧٩ ش ج، مواد ١٠٣، ١٠٥، ١٠٧، ١٠٩ـ١١٠، ١١٩ «قانون امور حسبی»).
از مهمترین حقوق جنین در فقه اسلامی، حق حیات آن و نیز حق برخورداری از سلامت جسمانی است. بر ایناساس، هر گونه اسقاط عمدی جنین، به ویژه پس از دمیده شدن روح، در فقه اسلامی جرم به شمار میرود و پرداختدیه را بر مرتكب آن واجبمیسازد. همچنین نقض سلامت جسمانی جنین با ایجاد جرح و نقصعضو و مانند اینها نیز مشمول حكم پرداخت دیه است (برای مقررات حقوقی رجوع کنید به ایران. قوانین و احكام، ١٣٧٩ ش ب، مواد ٤٨٧ تا ٤٩١ و ٦٢٢ تا ٦٢٤ «قانون مجازات اسلامی»؛
نیز برای تفصیل احكام فقهی رجوع کنید به بارداری و باروری*؛
سقط جنین* ). از جمله مصادیق اهمیت حیات جنین در فقهاسلامی، این حكم است كه در صورت مرگ زن باردار باید با شكافتن رحم او جنینزنده را از هلاكت نجات داد (رجوع کنید به ابنقدامه، ج٢، ص٤١٣ـ٤١٤؛
علامهحلّی، ١٤١٤، ج٢، ص١١٣؛
نجفی، ج٤، ص٣٧٧).
از جمله احكام فقهی مربوط به جنین، تبعیت*او از مادر در پارهای مقررات است، مانند تذكیه و بیع در حیوانات و ارتداد (رجوع کنید به نووی، ج١، ص١٢٨، ج٣، ص٧٢؛
علامه حلّی، ١٤٢٠ـ ١٤٢١، ج٥، ص٣٩١؛
ابننجیم، ج٥، ص٢٣١؛
مقدساردبیلی، ج١٣،ص٣٣١؛
دسوقی، ج٤، ص٣٠٥؛
خوئی، ج١، ص٣٣٠؛
نجفی، ج٢٤، ص١٥٤ـ١٥٦؛
زحیلی، ج٣، ص٦٦٧ـ ٦٦٨). از دیگر احكام فقهی جنین است: طهارت یا نجاست جنین در ادوار مختلف، وجوب نفقه بر جنین در پارهای موارد، وجوب یا واجب نبودن زكات فطر بر او و نفی انتساب جنین به پدر از جانب او (رجوع کنید به ابنقدامه، ج٨، ص٥٩٠؛
شهیدثانی، ج١٠، ص٤٠؛
طباطبائییزدی، ج١، ص٦٢؛
زحیلی، ج١، ص١٤٦، ١٤٨، ج٤، ص١١٩، ١٤٦، ١٤٨؛
نیز رجوع کنید به نفقه*؛
لعان*).
با گسترشعلمپزشكی، مباحث جدیدی در اخلاق، فقه و حقوق مطرح شدهاست، مانند اهدای جنین و استفاده از جنین و جفت و دیگر محتویات رحم در پیوند اعضا و پژوهشهای علمی (رجوع کنید به ادامه مقاله؛
«قانون نحوه اهداء جنین به زوجین نابارور»، روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران، ش١٧٠٣٣؛
نیز رجوع کنید به پیوند اعضا *؛
تلقیح* ). به سبب گسترش پژوهشها و مطالعات پزشكی در باره رویان و جنین، امروزه در منابع اخلاق پزشكی، در باره محدودیتهای خاصی كه در اینزمینه وجود دارد، بحث میشود (براینمونه رجوع کنید به اسمیت، ص٢٨٣ـ٢٩٤).مسائلاخلاقی مربوط به كاربرد رویان و بافتهایجنینی، مورد توجه ادیان و حقوقدانان قرار گرفتهاست، هر چند برخیاز آناناساساً با این گونه پژوهشها مخالف اند، زیرا آن را با كرامت انسانی سازگار نمیدانند (همان، ص٢٨٣، ٢٩١؛
كمبل، ص١٨٩). در برخیاسناد و گزارشهایملی و بینالمللی در بارهاخلاقپزشكی نیز چنین محدودیتهایی برای كاربرد جنین در تحقیقات توصیه شده است، از جمله در گزارش گروه بازنگری مقررات مربوط به پژوهش با استفاده از جنین و بافتهای جنینی (١٩٨٩) معروف به گزارش پولكینگ هورن (اسمیت، ص٢٨٣). برطبق این گزارش، طرحهای پژوهشجنینی در صورتی پذیرفته است كه علاوه بر اعتبار علمیكافی، اهداف آن فقط از راه پژوهش بر روی جنین دست یافتنی باشد (همان، ص٢٨٣ـ ٢٨٤؛
نیز رجوع کنید به یاسین، ص١٣٤ـ ١٣٥).
برخی از صاحب نظران اخلاقپزشكی، با توجه به حرمت حیات انسانی، هر نوع فعالیتی را كه مدت زمان حیات جنین را پس از خروج از رحم كاهش دهد، مذموم شمردهاند (ویسیك، ص ٣٥ـ٣٦). برخی از مهمترین مصادیق پژوهشهای غیراخلاقی در مورد جنین عبارتاند از: تجویز هر نوع دارو برای جنین یا انجامدادن هر كار دیگر به قصد ارزیابی میزان آسیب وارده به جنینی كه سقط خواهد شد، استفاده از بافت عصبی جنین (جز در مورد سلولهای مجزا یا تكه هایی از بافت آن) در پیوند، تصمیم گیری در مورد باردار كردن یا پایان دادن به بارداری با شیوهای خاص یا در زمانی مشخص برای دستیابی به بافت مورد نظر در پژوهش مثلاً برای درمان یك بیماری خاص، قرار دادن رویان انسانی در حیوانات، جایگزین كردن هسته در سلول یك رویان با هسته سلولی از شخصی دیگر، رویان دیگر، یا از سلول رویانی كه در مراحل بعدی تكامل قرار دارد و تغییر ساختار سلولی هر سلول رویان، پژوهشهای مربوط به آسیب رساندن یا تخریب و ایجاد تغییرات ژنتیكی بر روی رویانهای با عمر بیشتر از چهارده روز (پس از ظهور لایه اولیه )، استفاده تجاری از تكثیر سلول تخمك یا اسپرم(رجوع کنید به اسمیت، ص٢٨٣ـ ٢٩٣؛
سازمان كنفرانس اسلامی، مصوبه ش٢٦/١/ د ٤: «بهرهگیری از اندام انسانمرده یا زنده دیگری»، مصوبه ش٥٨ /٧/د ٦: «بكارگیری جنین بعنوان منبع كشت اندامهای بدن»).
از جمله محدودیتهای یاد شده این است كه انجامدادن پژوهش بر روی جنین و استفاده از آن تنها پس از گرفتن رضایتنامه از مادر امكانپذیر است. در گزارش پولكینگ هورن، رضایت نامه گرفتن از پدر ضروری نیست(رجوع کنید به اسمیت، ص٢٨٧ـ ٢٨٨؛
یاسین، ص١٣٥). در«آییننامه اجرایی اصولاخلاقی در پژوهشهایعلوم پزشكی» (اصل[٢٥]) گرفتن رضایت نامه هم از مادر و هم از قیم جنینلازم است. اگر مادر رضایتنامهاش را پس بگیرد، آزمایش بر روی جنین، در هر مرحلهای كه باشد، متوقف میشود (اسمیت، ص٢٩٠).
برخی فقها، با استناد به احادیث، بر آناند كه جنین بلافاصله بعد از لقاح حق حیات دارد؛
بنابراین، آزمایشهای پزشكی بر روی تخمكهای بارور شده و از بین بردن آنها ممنوع است (یاسین، ص١٤١؛
شاذلی، ص٣٤٩؛
جواهری، ص١٣٠ـ١٣١). ازاینرو، در سومین اجلاس سازمان اسلامیعلومپزشكی توصیه شد كه تعداد لقاحهای خارج از رحمتنها به اندازه نیاز باشد و اگر زائد بر مقدار مورد نیاز باشد، رها كردنآنها به حال خود و مرگ طبیعیآنها، كه پس از شش روز صورت میگیرد، بهترین راهحل است(رجوع کنید به شاذلی، ص٣٥٥ـ٣٦٠) ولی برخی فقها (براینمونه رجوع کنید به یاسین، ص١١٨ـ١٢٧؛
سازمانكنفرانساسلامی، مصوبه ش ٢٦/١/د: «بهرهگیری از اندام انسان مرده یا زنده دیگری»)، با مقایسهمنافع پژوهش درباره این جنینها با زیانهای آن، از نظر شرعی كاربرد آنها را جایز دانستهاند.
كمبود تخمك در مراكز بارورسازی، محققان را به فكر به دست آوردن آن از جنین انداخته است. این كار را در اصطلاح، مادر بودن جنین نامیدهاند كه به سبب فقدان دانش كافی در این زمینه، آثار و مشكلاتاخلاقی و حقوقی آن حل نشدهاست(لاریجانی، ج١، ص٤٩). كاربرد دیگر جنین در تحقیقات پزشكی، كشت و جداسازی سلولهای بنیادی جنین انسان است كه برای اولین بار در ١٣٧٧ ش/١٩٩٨ انجام شد. تولید یك ردیف سلول از سلولهای بنیادی، كلونینگ نامیده میشود. سلولهای بنیادی توانایی تولید هر نوع سلول انسانی را دارند. تدوین قوانین اخلاقی و حقوقی در مورد این دانش هنوز در آغاز راه است(رجوع کنید به كندری، ص ٧٨٣ ـ ٨٢٩؛
نیز رجوع کنید به شبیهسازی* ).
منابع:
(١) علاوه ر قرآن؛
(٢) آقابزرگ طهرانی؛
(٣) «آییننامه اجرای اصول اخلاقی در پژوهشهای علوم پزشكی»، در معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درمان و آموزشپزشكی، ٢٠٠٣ ـ ٢٠٠٤؛
(٤) (Online]. Available: http://www.ethics.hbi. ir )١١ March ٢٠٠٧];
(٥) ابناثیر، النهایه فیغریبالحدیث و الاثر، چاپ طاهراحمد زاوی و محمودمحمد طناحی، قاهره ١٣٨٣ـ١٣٨٥/ ١٩٦٣ـ١٩٦٥، چاپ افست بیروت [بیتا. (؛
(٦) ابنحجر عسقلانی، فتح الباری بشرحصحیحالبخاری، مصر١٣٤٨، چاپ افست بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٧) ابنحنبل، مسند احمدبن حنبل، استانبول ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٨) ابنسینا، من مؤلفات ابنسینا الطبیه، چاپ محمد زهیر البابا: الاُرجوزه فی الطب، حلب ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٩) ابنفارس؛
(١٠) ابن قدامه، المغنی، بیروت: دار الكتاب العربی،)بیتا.(؛
(١١) ابنماسویه، مقاله یحییبن ماسویه فیالجنین و كونه فیالرحم، در ثلاث رسائل فی الطب العربی الاسلامی، چاپ محمود حاج قاسم محمد، بغداد: بیتالحكمه، ١٤٢١ / ٢٠٠١؛
(١٢) ابننجیم، البحر الرائق شرح كنز الدقائق، بیروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(١٣) ارسطو، فی كون الحیوان: المقالات١٥ـ١٩من كتاب الحیوان، ترجمه من الیونانیه الیالعربیه نُسبت الی یوحنابن بطریق، چاپ یان بروكمان ویوان دروسارت لولوفس، لیدن١٩٧١؛
(١٤) ترور اسمیت، اخلاق در پژوهشهای پزشكی، ترجمه محمد ضرغام، تهران١٣٨١ ش؛
(١٥) ایران. قوانین و احكام، مجموعه قوانین اساسی ـ مدنی، با آخرین اصلاحات و الحاقات، تدوین غلامرضا حجتی اشرفی، تهران ١٣٧٩ ش الف؛
(١٦) همو، مجموعه كامل قوانین و مقرراتجزائی، با آخرین اصلاحات و الحاقات، تدوین غلامرضا حجتی اشرفی، تهران١٣٧٩ش ب؛
(١٧) همو، مجموعه كامل قوانین و مقررات حقوقی، با آخریناصلاحیهها و الحاقیهها، تدوینغلامرضا حجتی اشرفی، تهران١٣٧٩ ش ج؛
(١٨) احمدبنمحمد بلدی، كتاب تدبیر الحُبالی و الاطفال و الصِبیان و حفظ صحّتهم و مداواه الامراض العارضه لهم، چاپ محمود حاج قاسم محمد، )بغداد( ١٩٨٠؛
(١٩) رضا پاك نژاد، اولین دانشگاه و آخرین، پیامبر، ج١١، تهران )١٣٥٠ ش(؛
(٢٠) ثلاث رسائل فی الطبالعربیالاسلامی،چاپمحمود قاسم محمد، بغداد: بیت الحكمه، ١٤٢١/٢٠٠١؛
(٢١) احمدبن علی جصاص، كتاب احكام القرآن، )استانبول(١٣٣٥ـ ١٣٣٨، چاپ افست بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٢٢) حسن جواهری، «المواكبه الشرعیه للتطوّر فی مجال الجینات و الهندسه الوراثیه»، فقه اهل البیت علیهم السلام، ش١٣ (١٤٢٠/١٩٩٩)؛
(٢٣) اسماعیلبن حماد جوهری، الصحاح: تاج اللغه و صحاح العربیه، چاپاحمد عبدالغفور عطار، بیروت )بیتا.(؛
(٢٤) چاپ افست تهران١٣٦٨ ش؛
(٢٥) حاجی خلیفه؛
(٢٦) انور خطیب، الاهلیه المدنیه فی الشرع الاسلامی و القوانین اللبنانیه، بیروت١٣٨٤/١٩٦٥؛
(٢٧) خلیلبن احمد، كتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم١٤٠٥؛
(٢٨) ابوالقاسم خوئی، مبانی تكمله المنهاج،نجف١٩٧٥ـ١٩٧٦؛
(٢٩) محمدبناحمد دسوقی، حاشیه الدسوقی علیالشرحالكبیر،) بیروت( : داراحیاء الكتب العربیه،)بیتا.(؛
(٣٠) عبدالحمید دیاب و احمد قرقوز، مع الطب فی القرآن الكریم، دمشق )بیتا. (، چاپ افست قم١٤٠٤؛
(٣١) محمدبن زكریا رازی، كتاب الشكوكعلیجالینوس، چاپ مهدی محقق، تهران١٣٧٢ ش؛
٣٢- حسینبنمحمد راغباصفهانی، المفردات فی غریبالقرآن، چاپ محمد سید كیلانی، تهران )? ١٣٣٢ ش(؛
(٣٣) محمدعلی رضائی اصفهانی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، رشت١٣٨٠ ش؛
(٣٤) علیخانبن زینالعابدین رئیس الاطباء، جواهر التشریح،) تهران ١٣٠٦(؛
(٣٥) همو، كتاب احیاء الاطفالمظفری،)تهران( ١٣٨٢ ش؛
(٣٦) محمدبن محمد زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، چاپ علیشیری، بیروت١٤١٤/١٩٩٤؛
(٣٧) وهبه مصطفی زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلّته، دمشق ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٣٨) ساپی وفر، تشریح، ترجمه ابوالحسن تفرشی، )تهران( ١٣١٢؛
(٣٩) سازمان كنفرانساسلامی، مجمع فقهاسلامی، مصوبهها و توصیهها: از دومین تا پایان نهمین نشست، ترجمه محمد مقدس، جده ١٤١٨؛
(٤٠) رضا سلطانی نسب، جنین شناسی انسان: بررسی تكامل طبیعی و غیرطبیعی انسان، تهران١٣٥٦ ش؛
(٤١) عبدالرزاقاحمد سنهوری، الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید، بیروت)? ١٩٥٢( ـ١٩٨٦؛
(٤٢) سیوطی؛
(٤٣) حسن علیشاذلی، «الجنین: حیاته و حقوقه فی الشریعه الاسلامیه»، در السیاسه الصحیحه، الاخلاقیات و القیم الانسانیه من منظور اسلامی، تحریر احمد رجائی جندی، كویت: المنظمه الاسلامیه للعلوم الطبیه، ١٩٩٧؛
(٤٤) محمدبن ادریس شافعی، الامّ،چاپ محمد زهری نجار، بیروت )بیتا.(؛
(٤٥) زینالدینبن علی شهید ثانی، مسالك الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم ١٤١٣ـ١٤١٩؛
(٤٦) حسین صفائی و مرتضی قاسمزاده، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، تهران١٣٨٢ ش؛
(٤٧) محمدحسین طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت١٣٩٠ـ١٣٩٤/ ١٩٧١ـ١٩٧٤؛
(٤٨) محمدكاظم بن عبدالعظیم طباطبائی یزدی، العروهالوثقی، بیروت١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٤٩) فضلبنحسنطبرسی، جوامع الجامع فی تفسیر القرآنالمجید، بیروت١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٥٠) همو، مجمعالبیان فی تفسیر القرآن، چاپ هاشم رسولی محلاتی و فضلاللّه یزدی طباطبائی، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٥١) طبری، جامع؛
(٥٢) محمدبن حسن طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، چاپاحمد حبیب قصیر عاملی، بیروت )بیتا.(؛
(٥٣) همو، كتاب الخلاف، قم١٤٠٧ـ١٤١٧؛
(٥٤) عریببن سعید، كتاب خلق الجنین و تدبیر الحبالی و المولودین، چاپ نورالدین عبدالقادر و هنری جاهیه، الجزائر ١٣٧٥/١٩٥٦؛
(٥٥) حسنبن یوسف علامه حلّی، تحریر الاحكامالشرعیهعلیمذهبالامامیه، چاپابراهیمبهادری، قم١٤٢٠ـ١٤٢١؛
(٥٦) همو، تذكره الفقهاء، قم١٤١٤ـ ؛
(٥٧) محمدبنعمر فخررازی، التفسیر الكبیر، قاهره )بیتا.(، چاپ افستتهران)بیتا.(؛
(٥٨) محمدتقیفلسفی، كودك از نظر وراثت و تربیت، تهران١٣٤٣ ش؛
(٥٩) محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحكامالقرآن، ج١٠، جزء ١٩، قاهره١٣٨٧/١٩٦٧، چاپ افست تهران١٣٦٤ ش؛
(٦٠) سعیدبن هبهاللّه قطب راوندی، فقه القرآن،چاپاحمد حسینی، قم١٤٠٥؛
(٦١) ناصر كاتوزیان، دوره مقدماتی حقوق مدنی: اموال و مالكیت، تهران١٣٧٤ ش؛
(٦٢) كلینی؛
(٦٣) الستئر كمبل، معضلات اخلاقی در حرفه پزشكی، ترجمه حسن میانداری،) بیجا: بینا، بیتا. (؛
(٦٤) فایز عبداللّه كندری، «مشروعیه الاستنساخ الجینی البشریمنالوجههالقانونیه»، مجلهالحقوق، سال٢٢، ش٢ (١٩٩٨)؛
(٦٥) باقر لاریجانی، پزشك و ملاحظات اخلاقی، تهران١٣٨٣ ش؛
(٦٦) مجلسی؛
(٦٧) ولی اللّه محرابی، تاریخ مصوّر پزشكی جهان: از كهنترین روزگاران تا دوره معاصر، ج٥، تهران ١٣٨٤ ش؛
(٦٨) جعفربنحسنمحقّقحلی، شرایع الاسلام فی مسائلالحلال و الحرام،چاپ عبدالحسین محمدعلیبقال، نجف١٣٨٩/ ١٩٦٩؛
(٦٩) محمداسماعیل ابراهیم، القرآن و اعجازه العلمی،)بیجا.(: دارالفكر العربی،) بیجا(؛
(٧٠) محمد سلام مدكور، الجنین و الاحكام المتعلقه به فی الفقه الاسلامی، قاهره١٣٨٩/ ١٩٦٩؛
(٧١) عبداللّهمعصر، «حقوق الجنین فی الفقه الاسلامی»، مجله البحوث الفقهیه المعاصره، ش٢٦(١٤١٦)؛
(٧٢) احمدبنمحمد مقدساردبیلی، مجمعالفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، چاپ مجتبیعراقی،علیپناه اشتهاردی، و حسین یزدی اصفهانی، ج١٣، قم١٤١٦؛
(٧٣) محمدحسنبن باقر نجفی، جواهر الكلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت١٩٨١؛
(٧٤) احمدبن محمد نحاس، معانیالقرآن، چاپ یحییمراد، قاهره١٤٢٥/٢٠٠٤؛
(٧٥) یحییبن شرف نووی، روضه الطالبین و عمده المفتین، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علیمحمد معوض، بیروت)بیتا.(؛
(٧٦) جان ویسیك، رضایت خاموش: مواردی در زمینه اخلاق پزشكی مدرن، ترجمه ناصر بلیغ، )تهران] ١٣٧٣ ش؛
(٧٧) محمدنعیم یاسین، «حقیقه الجنین و حكم الانتفاع به فی زراعه الاعضاء»، مجله الشریعه و الدراسات الاسلامیه، ش١٧(ذیقعده١٤١٠)؛
(٧٨) Maurice Bucaille, The Bible, the Qur'an and science , translated from the Freneh by Alastair D. Pannell and Maurice Bucaille, Aligarh ١٩٧٨;
(٧٩) Keith L. Moore and T.V.N. Persaud, The developing human: clinically oriented embryology , [Philadelphia] ١٩٩٨.
/ سید مسعود نوری و مریمحسینیآهق/