جَنَوی‌ ، رضوان‌بن‌ عبداللّه‌، محدّث‌، زاهد و فقیه‌ مالكی‌قرن‌دهم‌. كنیه‌او ابوالنعیم‌و ابوالرضا/ ابوالرضی‌بود (مخلوف‌، ص‌٢٨٦؛ مرابط ‌ترغی‌، ص‌٦٣٢). وی ‌در ٩١٠ (ابن‌قاضی‌، ١٣٩٠، ج‌١، ص‌٢٧٤) یا ٩١٢ (ازهری‌، ص‌١١٣ـ١١٤؛ تازی‌، ج‌٢، ص‌٥١٢؛ ذهبی‌، ص‌ ٣٧٤) در شهر فاس‌یا تطوان‌، هر دو از شهرهای‌كشور مغرب‌(مراكش‌كنونی‌)، به ‌دنیا آمد. پدرش‌ابتدا در شهر جنووا، بندر مهم ‌ایتالیا، كه ‌زمانی ‌مركز مبادلات‌تجاری‌ و دریایی‌با كشورهای‌گوناگون‌بود (رجوع کنید به عبدالعزیز بنعبداللّه‌، ذیل‌«جنوه‌»؛ قس‌زبیدی‌، ذیل‌«جنو»، كه‌ جَنَوه ‌را شهری‌در اندلس ‌معرفی‌كرده‌است‌)، زندگی‌می‌كرد و مسیحی‌بود، اما بر اثر حادثه‌ای ‌از مسیحیت ‌روی‌ گرداند و در حدود ٨٩٠، پس ‌از مهاجرت‌ به ‌دیار مسلمانان‌، اسلام‌آورد. وی‌ در مسیر خود با زنی‌ یهودی‌، كه ‌بعد به ‌اسلام ‌گروید، ازدواج‌ كرد و سرانجام ‌در شهر فاس‌سكنا گزید (ازهری‌، ص‌١١٤؛ عبدالكبیر كتانی‌، ج‌١، ص‌٣٠٦ـ٣٠٧).

فاس ‌در آن‌عصر، مهد دانش‌بود و دانشمندان‌بزرگی‌ در رشته‌های ‌گوناگون‌علوم‌اسلامی‌ در آن ‌به ‌آموزش‌ و تحقیق ‌و تألیف ‌مشغول‌ بودند (تازی‌، ج‌٢، ص‌٣٦٧). جنوی ‌در چنین ‌محیطی‌ حیات‌علمی‌ خود را آغاز كرد و از استادانی ‌چون‌ابوزید عبدالرحمان‌بن‌علی‌سُقَّین‌عاصمی‌، ابو محمد عبداللّه‌غَزْوانی‌( موسوعه ‌اعلام‌ المغرب‌، ج‌٣، ص‌١١١٧)، ابوعبداللّه‌بن ‌محمدبن‌ علی ‌خَرّوبی ‌طرابلسی‌، و ابوعبداللّه ‌محمدبن‌علی‌شَطیبی ‌زِروالی‌(محمد عبدالحی‌كتانی‌، ج‌١، ص ٤٣٥) بهره‌برد (برای‌آگاهی‌بیشتر در باره‌استادان‌ جنوی‌ رجوع کنید به عبدالكبیر كتانی‌، ج‌١، ص‌٣٠٧). در این ‌میان‌، تأثیر دو استاد نخست‌ بارزتر بود و جنوی ‌همواره‌آشنایی ‌با آن‌ دو را برای‌خود از بزرگ‌ترین‌مواهب‌الاهی‌می‌دانست‌(محمد عبدالحی‌كتانی‌، ج‌٢، ص‌٩٨٧). جنوی‌از ملازمان ‌و شاگردان‌ خصوصی‌ عاصمی‌ بود و پس ‌از وی‌، در جایگاه ‌روایت‌حدیث‌ و ریاست ‌علمی‌ شهر، جانشین ‌او شد (همان‌، ج‌١، ص‌٤٣٥، ج‌٢، ص‌٧٦٤). جنوی‌ برای‌ ملاقات ‌و ملازمت‌ با غزوانی‌، كه‌ به ‌شهر مراكش‌ منتقل ‌شده‌ بود، به‌ این ‌شهر سفر كرد و پس ‌از گذشت‌ یك ‌سال‌ از مرگ‌استادش‌، به‌ فاس‌ بازگشت‌(عبدالكبیر كتانی‌، همانجا).

جنوی ‌شاگردان‌بسیاری‌تربیت‌كرد، از جمله‌: عبدالواحدبن‌احمدبن‌ابی‌الحسن‌شریف‌حسنی‌، ابوعبداللّه‌محمدبن‌قاسم‌قیسی‌معروف‌به‌قَصّار *، احمدبن‌موسی‌مُرابی‌اندلسی‌(متوفی‌١٠٣٤) و ملك‌ منصور سعدی‌ از سلاطین ‌مغرب‌(ابن‌قاضی‌، ١٩٧٣ـ١٩٧٤، قسم‌٢، ص‌٤٥٤؛ محمد عبدالحی ‌كتانی‌، ج‌١، ص‌٤٣٥، ج‌٢، ص‌٩٦٥؛ تازی‌، ج‌٢، ص‌٥١٢).

جنوی ‌از صاحبان ‌طریقت ‌در عرفان‌ و تصوف‌ نیز به ‌شمار می‌رفت‌. به ‌نوشته‌ ذهبی‌ (همانجاا)، روش‌او حفظ ‌صفات‌ اخلاقی ‌تصوف‌ همراه‌ با پایبندی‌شدید به ‌شریعت‌بود. زهد، تواضع‌، حُسن‌خلق‌، ادب‌، پرهیزگاری‌شدید، احترام ‌گذاشتن‌ به‌ دانشوران‌، خط‌ زیبا، ذكر دائم‌، تلاوت ‌قرآن ‌و شیفتگی‌ فراوان ‌به ‌پیامبر اكرم ‌از جمله ‌اوصاف‌ او شمرده‌ شده‌ است‌(محمد عبدالحی ‌كتانی‌، ج‌١، ص‌٤٣٦؛ عبدالكبیر كتانی‌، ج‌١، ص‌٣٠٧ـ ٣٠٨؛ ازهری‌، ص ١١٣‌ـ ١١٤). به ‌نوشته‌ برخی‌ مورخان‌، مردم ‌او را در علم ‌فقه ‌و حدیث ‌به ‌احمدبن‌ حنبل‌، پیشوای ‌حنبلیان‌، و در عرفان ‌و تصوف‌ به‌جُنید بغدادی‌تشبیه‌می‌كردند (برای‌نمونه‌ رجوع کنید به تازی‌، همانجا). در باره ‌زهد و ساده‌زیستی‌ او نوشته‌ شده‌است‌كه‌ پس‌از مرگ‌ تنها قطعه‌ حصیری‌ كه ‌بر آن ‌نماز می‌گزارد و تكه ‌نخی‌ كه‌ هنگام ‌وضو آستین‌ خود را با آن‌می‌بست‌، از وی‌برجا ماند ( موسوعه‌اعلام‌المغرب‌، ج‌٣، ص‌١١١٨). مخلوف‌(همانجا) جنوی‌ را در شمار طبقه ‌بیستم ‌علمای ‌مالكی‌ نام‌ برده‌است‌. شاگرد جنوی‌، احمدبن‌موسی‌مُرابی‌اندلسی‌، كتاب‌ تحفه ‌الاخوان ‌و مواهب‌ الامتنان ‌فی ‌مناقب ‌سیدی‌ رضوان‌ را در وصف‌ مناقب ‌و كرامات‌او نگاشته‌است‌(محمد عبدالحی‌كتانی‌، ج‌١، ص‌٤٣٥؛ ازهری‌، ص‌١١٤).

جنوی‌ در ١٤ ربیع‌الاول‌٩٩١ وفات‌كرد و در فاس‌، بیرون‌ باب‌الفتوح‌، دفن‌ شد (ابن‌قاضی‌، ١٩٧٣ـ١٩٧٤، قسم‌١، ص١٩٧‌؛ موسوعه ‌اعلام ‌المغرب‌، ج‌٢، ص‌٩٤٢، ج‌٣، ص‌١١١٧). به ‌گزارش‌ مورخان‌، تشییع ‌جنازه‌ او بسیار باشكوه‌ بود (برای‌نمونه رجوع کنید به ابن‌قاضی‌؛ مخلوف‌، همانجاها). كتابی ‌در فقه‌، مجموعه‌اشعار و نیز اجازه‌های‌ حدیثی‌ متعددی‌ از وی‌ بر جای ‌مانده ‌است‌(رجوع کنید به ازهری‌؛ مرابط ‌ترغی‌، همانجاها).

منابع‌:
(١) ابن‌قاضی‌، جذوه‌ الاقتباس ‌فی ‌ذكر مَن ‌حَلَّ من‌الاعلام‌ مدینه ‌فاس‌،رباط‌١٩٧٣ـ١٩٧٤؛
(٢) همو، درّه ‌الحجال ‌فی ‌أسماءالرجال‌( ذیل‌وفیات‌الاعیان‌)، چاپ‌ محمد احمدی‌ابوالنور، ج‌١، قاهره ١٣٩٠/ ١٩٧٠؛
(٣) محمد بشیر ظافر ازهری‌، طبقات‌المالكیه ‌و هو الكتاب ‌المسمی ‌الیواقیت ‌الثمینه ‌فی‌ اعیان‌ مذهب‌عالم‌المدینه‌، قاهره‌١٤٢٠/ ٢٠٠٠؛
(٤) عبدالهادی‌ تازی‌، جامع‌ القرویین‌، بیروت ١٩٧٢ـ١٩٧٣؛
(٥) نفیسه ‌ذهبی‌، الزاویه‌ الفاسیه‌: التطور و الادوار حتی ‌نهایه ‌العهد العلوی‌ الاول‌، دارالبیضاء ١٤٢٢/٢٠٠١؛
(٦) محمدبن ‌محمد زبیدی‌، تاج ‌العروس‌ من ‌جواهرالقاموس‌، چاپ ‌علی ‌شیری‌، بیروت ١٤١٤/ ١٩٩٤؛
(٧) عبدالعزیز بنعبداللّه‌، معلمه‌ المدن ‌و القبائل‌، در الموسوعه ‌المغربیه ‌للاعلام‌ البشریه‌ و الحضاریه‌، ملحق‌٢،[رباط‌( : وزاره‌ الاوقاف ‌و الشؤون ‌الاسلامیه‌، ١٣٩٧/١٩٧٧؛
(٨) عبدالكبیربن‌ هاشم‌ كتانی‌، زهرالا´س‌ فی‌ بیوتات ‌اهل ‌فاس‌، چاپ ‌علی‌بن‌ منتصر كتانی‌، دارالبیضاء ١٤٢٢/ ٢٠٠٢؛
(٩) محمد عبدالحی‌بن‌ عبدالكبیر كتانی‌، فهرس‌ الفهارس‌ و الاثبات‌، چاپ‌ احسان‌عباس‌، بیروت‌١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٠) محمدبن‌محمد مخلوف‌، شجره ‌النور الزكیه‌ فی ‌طبقات‌المالكیه‌، قاهره‌١٣٤٩ـ١٣٥٠، چاپ ‌افست ‌بیروت‌)بی‌تا.]؛
(١١) عبداللّه ‌مرابط ‌ترغی‌، فهارس‌علماء المغرب‌منذالنشأه‌الی‌نهایه‌القرن‌الثانی‌عشرللهجره‌، تطوان‌١٤٢٠/ ١٩٩٩؛
(١٢) موسوعه ‌اعلام ‌المغرب‌، چاپ‌ محمد حجی‌، بیروت‌: دارالغرب‌الاسلامی‌، ١٤١٧/١٩٩٦.

/ مریم‌حسینی‌آهق‌/