دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٠٩١
جنگ نزد عرب دوره جاهلی ، منابع تاریخ عرب، به ویژه ادبیات ایامالعرب * ، نشان میدهند كه جنگ نه تنها بخش عمدهای از زندگی عرب جاهلی بود، كه از اركان و مقومات زندگی در جزیرهالعرب به شمار میرفت. انگیزههای اقتصادی و اجتماعی و سیاسی، مانند یافتن چراگاه و محل زندگی، تنگی معیشت و امید به یافتن غذا و غنیمت، انتقام و خونخواهی و مهمتر از همه عصبیتهای قومی و قبیلهای، آتش جنگ را میان اقوام عرب، به ویژه بادیهنشینان، برمیافروخت. در میان شهرنشینان، مانند ساكنان مكه و یثرب و طائف، علاوه بر این انگیزهها، دلایل دیگری، مانند دفاع از قافلههای تجاری در برابر غارتگران بادیهنشین، نیز در بسیاری موارد اسباب جنگ را فراهم میآورد. صرفنظر از اسباب و انگیزهها، آنچه در تاریخ جنگ مردم عرب اهمیت دارد، بررسی روشهای جنگ (فن جنگ) نزد آنان پیش از اسلام و پیگیری تحولات آن تا دوره اسلامی است. در واقع، باید دید كه آیا فن جنگ در صدر اسلام و پس از آن، استمرار سنّت جنگ در میان عرب قبل از اسلام بوده یا مسیری مستقل را پیموده و در صورت تأثیرپذیری، میزان این تأثیرات چقدر و چگونه بوده است.
فن جنگ در میان اعراب ساكن در مرزها، در مقایسه با اعراب مركز جزیرهالعرب، یكسان نبود. اعراب ساكن در مرزها، بهویژه در دو منطقه غَسّان و حیره، در مرزهای دو دولت مهم روم شرقی و ایران با تأثیرپذیری از شیوههای جنگاوری بیزانسی و ایرانی، روشهایی كاملاً متفاوت با مناطق مركزی جزیرهالعرب داشتند. برای نمونه، نعمانبن مُنذِر، فرمانروای لَخْمِی حیره، بر اساس سازمان رزم ایرانیان، از نیروهای عرب و ایرانی دو گردان (كتیبه) به نامهای «الشَهْباء» و «الدَّوْسَر» تشكیل داده بود (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانی، ج١٦، ص٣٨١، ج٢٤، ص٦٤؛
ابناثیر، الكامل، ج ١، ص٤٠٠؛
نیز رجوع کنید به جوادعلی، ج ٥، ص ٤١٠ـ ٤١١). حكومتهای حیره، غسان و یمن تنها حكومتهای عربی بودند كه ارتش دائم داشتند، اما در عربستان مركزی و در میان قبایل، تشكیلات منظم نظامی وجود نداشت و تنها در مواقع ضروری، افراد به جنگ فراخوانده میشدند (جوادعلی، ج ٥، ص ٤١٢). اعراب ساكن در مركز جزیرهالعرب، به جز در جنگهای بزرگی چون ذوقار* كه بنا بر روایاتی، سازماندهی لشكر اعراب در آنها بر اساس نظام خمیس بود (رجوع کنید به طبری، سلسله ١، ص ١٠٣٤؛
مسكویه، ج١، ص١٣٧ـ ١٣٨)، سازماندهی و آرایش رزمی ویژهای نداشتند و عمدتاً به شیوه حمله و گریز (كرّ و فرّ) میجنگیدند (رجوع کنید به ابنخلدون، ج ١: مقدمه، ص ٣٣٦؛
آلوسی، ج٢، ص٥٦). با این حال، ممكن است اعراب جنوبی، به واسطه روابط گسترده با ایرانیان، با نظام خمیس آشنا بوده باشند (رجوع کنید به جوادعلی، ج ٥، ص ٤٠١)، ضمن آنكه در زبان اعراب جنوبی، واژه خمیس اصولاً بر جیش اطلاق میشده است (رجوع کنید به ابندرید، ج ١، ص ٥٩٩). همچنین به گفته ثعالبی (ص ٢٣٧)، برخی از اعراب به لشكر چهار تا دوازده هزار نفری، خمیس میگفتند.
در شیوه كرّ و فرّ، جنگجویان با تمام قوا به دشمن حمله میكردند و بعد از وارد كردن ضربه كارساز، برای تجدیدقوا به عقب باز میگشتند و با نیروی تازه، بار دیگر حمله میكردند. سرعتعمل در این شیوه چنان بود كه دشمن نمیتوانست عكسالعمل سازماندهیشدهای نشاندهد. این روند حمله و گریز، تا پیروزی نهایی، بارها تكرار میشد (رجوع کنید به سامرائی، ص ٧ـ ٨). معمولاً در این شیوه، جنگجویان زنان و كودكان و اموال خود و گاه بتها را در صف نهایی، پشت سر خودشان، قرار میدادند تا علاوه بر ترغیب بیشتر به جنگ، فكر فرار از مصاف، حتیالامكان منتفی گردد. این تدبیر را اتخاذ المَجبوره یا ضربالمصاف میخواندند (رجوع کنید به ابنخلدون، ج ١: مقدمه، ص٣٣٦ـ ٣٣٧؛
آلوسی، ج ٢، ص ٥٨ـ٥٩، ١٤٨؛
سامرائی، ص ٨).
فرماندهی جنگ را بزرگ قوم (شیخ *) یا خبرهترین ایشان به فنون جنگی برعهده میگرفت. فرمانده را قائد *، امیر*یا قاسد یعنی نیرومند (رجوع کنید به ابنمنظور، ذیل «قسد») و در میان عرب جنوبی مَقْتَوی (خادم؛
رجوع کنید به همان، ذیل «قتا») میخواندند (رجوع کنید به جوادعلی، ج ٥، ص ٤٠٥ـ٤٠٦). در غیاب شیخ، جانشین وی (ردیف) فرمانده جنگ بود (رجوع کنید به ابندرید، ج ٢، ص ٦٣٤؛
ابنمنظور، ذیل «ردف»). معمولاً ردافَت در میان یك قبیله موروثی بود (رجوع کنید به ابناثیر، الكامل، ج ١، ص ٦٤٩). گاه نیز یكی از بزرگان قوم به قید قرعه و با عنوان حُلوان النّفر به فرماندهی برگزیده میشد (ابنعبدربّه، ج ٣، ص ٢٦٨؛
قس زریاب خویی، ص ٤٤، كه این منصب را تشریفاتی دانسته است). به فرماندهی كه هزار مرد و بیش از آن را اداره میكرد، جرّار میگفتند (جوادعلی، ج ٥، ص ٤٠٧). از مشهورترین كسانی كه لقب جرّار داشتند، مطلببن عبدمناف بن قُصَی و ابوسفیان (صخربن حرب) بودند (رجوع کنید به ابنحبیب، ص ٢٤٦ـ٢٥٣؛
نیز رجوع کنید به جوادعلی، همانجا). به فرمانده گردان كَبْش الكتیبه میگفتند (رجوع کنید به ابندرید،ج ١، ص ٣٤٥؛
جوادعلی،ج ٥، ص٤١٨).
شبیخون یا حمله ناگهانی نیز، با اینكه در میان بسیاری از مردم عرب خلاف جوانمردی تلقی میشد، در میان برخی قبایل رایج بود (جوادعلی، ج ٥، ص ٤٠٨). اگر كسی پیش از حمله ناگهانی دشمن متوجه قصد آنان میشد، موظف بود قوم خود را آگاه كند، به این فرد صریخ یا قاصد میگفتند (رجوع کنید به طبری، سلسله ١، ص ١٥٩٩؛
جوادعلی، ج ٥، ص ٤٠٩). گاه قاصد با كندن لباسهای خود، قومش را آگاه میكرد كه در این صورت النذیرالعُریان خوانده میشد (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانی، ج ١٦، ص ٣٨١؛
میدانی، ج ١، ص٥٠؛
ابناثیر، النهایه، ذیل «عرا»). اگر شرایط به گونهای بود كه فرد نمیتوانست شخصاً قبیلهاش را آگاه كند، با فرستادن پیام شفاهی كنایهآمیز یا كاری رمزگونه، مثل فرستادن كیسهای خاك، رمل یا خار شكسته، قومش را از خطر جنگ قریبالوقوع آگاه میكرد (رجوع کنید به ابناثیر، الكامل، ج ١، ص ٦٢٨ـ٦٢٩؛
جوادعلی، ج ٥، ص ٤٣٦ـ٤٣٧). ایجاد دود (تدخین) هم از روشهای رایج خبر دادن بود (رجوع کنید به میدانی، ج ١، ص ٤٧٥). چند شب پیش از جنگ، به منظور فراهم آوردن سپاه لازم، بر بالای كوه یا مكانی مرتفع، «آتش جنگ» میافروختند (رجوع کنید به جاحظ، ١٣٨٨، ج ٤، ص ٤٧٤). ترساندن (انذار) دشمن در میان بسیاری از قبایل رایج و نشانه شهامت و نیرومندی و نیز كوچك شمردن دشمن بود. در برخی موارد پس از اعلان جنگ، به طور موقت رفتاری زاهدانه در پیش میگرفتند و از همنشینی با زنان، استحمام، استعمال بویخوش، نوشیدن شراب و جز آنها خودداری میكردند؛
هرچند خلاف این قاعده هم رایج بود، مانند پوشیدن لباسهای فاخر و برپا كردن جشن و نوشیدن شراب در ظرفهای مخصوص به نام «قِحاف» (ظرفی شبیه جمجمه انسان) (رجوع کنید به میدانی، ج ١، ص ٢٠٢، ج ٢، ص ٣٨٦؛
نیز رجوع کنید به ابوعلی، ص ١٥٥ـ١٥٦، ١٦٩ـ١٧٠).
قبل از شروع جنگ، تحلیف (پیمان بستن بر خون، عطر، نمك، شیر و...) و ادای سوگندِ استقامت، از سنّتهای رایج در میان اعراب بود (رجوع کنید به میدانی، ج ٢، ص ٢٢٦؛
نیز رجوع کنید به حلف *). شروع جنگ با دمیدن در شیپوری فلزی یا شاخ یا كوبیدن بر طبلها و یا فریاد زدن اعلام میشد، سپس همه جنگجویان با سلاحهایشان حاضر میشدند. گاه زنان هم، برای اموری چون پختن غذا و تشجیع جنگجویان، در صحنه نبرد حاضر میشدند. به غیر از غنایمِ به دست آمده از جنگ، مزدی به جنگجویان داده نمیشد (جوادعلی، ج ٥، ص ٤٣٤). هر قبیله شعار مخصوصی داشت كه با فریاد كردنِ آن، جنگجویان را ترغیب میكرد (همان، ج ٥، ص٤٤٠). پرچمهای جنگ را معمولاً شجاعترین و نامآورترین جنگجویان حمل میكردند. برافراشته ماندن پرچم در جنگ بسیار مهم بود (رجوع کنید به پرچم *). هر قبیله پرچمی داشت كه نسل به نسل به ارث میرسید و محافظت از آن (منصب لِواء) منصب مهمی بود كه به بزرگان قوم یا خانوادهای خاص واگذار میشد. مثلاً، پرچم ویژه قریش عقاب نام داشت و منصب محافظت از آن نیز به همین نام خوانده میشد (رجوع کنید به ابن عبدربّه، همانجا). قُبّه و أعنّه منصب دیگری بود كه ظاهراً تهیه تجهیزات جنگی، به ویژه خیمه و لوازم اسب و سواری، را برعهده داشت (رجوع کنید به زریاب خویی، همانجا). جاسوسان چند روز قبل از جنگ معمولاً در هیئت تاجر یا مسافر به میان دشمن میرفتند و اطلاعات لازم را گرد میآوردند (جوادعلی، ج ٥، ص ٤٣٦). در جنگهای بادیه، دلیل راه (راهنمایی كه راههای آسان و بیخطر را میشناخت) اهمیت ویژهای داشت (رجوع کنید به ابنقتیبه، ج ١، جزء ٢، ص ١٤٢). زمان شروع جنگ، بهویژه در غارت و شبیخون، قبل از طلوع خورشید بود (جوادعلی، ج ٥، ص ٤٤٠). اگر جنگ با اعلان قبلی بود، زمان و مكان جنگ نیز از قبل تعیین میشد. در جنگهایی از نوع اخیر، معمولاً سرآمد سواران، كه به قهرمانی و شجاعت معروفبود، هماوردی از گروه متخاصم را به نبرد دعوت میكرد. پس از رجزخوانی و شمردن مفاخر خاندان و قبیله و...، مبارزه میان دو قهرمان آغاز میگردید و با كشته شدن یكی از ایشان، جنگ گروهی درمیگرفت (رجوع کنید به رجز *). سلاح جنگ در مرحله اول كه دو گروه متخاصم در فاصلهای دور از یكدیگر بودند، تیروكمان، در هنگام برخورد دو گروه نیزه و در مرحله جنگ تن به تن، شمشیر بود (همان، ج ٥، ص ٤٢٢ـ ٤٣٣).
كاربرد نیزه و شمشیر نزد اعراب بیش از تیروكمان بود. كثرت واژگان مربوط به انواع شمشیر و نیزه (رجوع کنید به طرسوسی، ص ٤٧ـ٥٢، ١٣٧ـ١٣٩) و در مقابل، واژگان محدودِ مترادف كمان، مؤید این مطلب است. اعراب برای پوشش سر در هنگام جنگ از عمامه استفاده میكردند. رنگ عمامهها متنوع بود و یك جنگجو در جنگهای مختلف از عمامههایی با رنگهای گوناگون استفاده میكرد. از كلاهخود بهندرت استفاده میشد و بیشتر، اعراب عراق و شام و یمن آن را به كار میبردند (جوادعلی، ج ٥، ص ٤٣٣). زره (مِجَنّ، تُرس، دَرَقَه) برای حفاظت بدن از ضربات شمشیر بود و معمولاً از پوست و چرم تهیه میشد (رجوع کنید به ابندرید، ج ١، ص ٩٣؛
آلوسی، ج ٢، ص ٦٧؛
نیز رجوع کنید به زره *، كلاهخود *). مِغْفَر، پوشش فلزی سر بود كه به اندازه سر بافته و در زیر قَلَنْسَوه (عرقچین) پوشیده میشد (ابنمنظور، ذیل «غفر»؛
نیز رجوع کنید به جوادعلی، همانجا).
سه چهارم غنایم جنگی به تساوی میان جنگجویان تقسیم میشد. ربع غنایم (مرباع، یك چهارم) و نیز نَشیطه (آنچه در مسیر و قبل از رسیدن به محل جنگ نصیب لشكر میشد)، صَفیه (آنچه مورد توجه و پسند فرمانده واقع میشد) و فضول (مازاد غنایم پس از تقسیم) سهم فرمانده بود (رجوع کنید به ابوتمّام، ص ٢٩٠؛
جاحظ، ١٩٦٨، ج ٢، ص ١٨؛
ابنمنظور، ذیل «ربع»، «نشط»).
اسیران هم جزو غنایم به شمار میآمدند و میان جنگجویان تقسیم میشدند. اعراب، اسرا را یا به بردگی میگرفتند یا در مقابل فدیه و گاه از سر جوانمردی بیدریافت سربَها، آنان را آزاد میكردند (رجوع کنید به ابناثیر، الكامل، ج ١، ص ٥٦٧؛
حسانبن ثابت، ص ٤٢٥). جنگ در حَرَم (مكه) و نیز در ماههای حرام، ممنوع بود. جنگهایی كه در آنها قواعد حرمت زمان و مكان زیرپا گذاشته میشد، به حروب الفجار شهرت مییافتند (رجوع کنید به ابناثیر، الكامل، ج ١، ص ٥٨٨ـ ٥٩٥، ٦٧٦، ٦٧٨ـ٦٨٠).
٣) از صدر اسلام تا پایان خلافت عباسی. مبانی مشروعیت جنگ در اسلام، به اقتضائات دعوت دینی و دفاع در برابر دشمن متجاوز خلاصه میشود. تلاش پیامبراكرم برای بازداشتن مسلمانان از خشونتهای رایج در زمان جاهلیت و تأكید بر رعایت اخلاق در همه مراحل جنگ، در منابع حدیثی و تاریخی گزارش شده است (رجوع کنید به بخش كلیات همین مقاله).
سربازگیری(تجنید). شروط عمومی سربازان برای عضویت در سپاه طبق احكام اسلامی، بلوغ، حریت، سلامت جسمی، اسلام، شجاعت و آگاهی از شیوههای جنگاوری بود (رجوع کنید به ماوردی، ص ٢٠٣ـ٢٠٤). با این حال، در زمان پیامبر صلیاللّه علیهوآلهوسلم، گاه در مواقع ضروری، افراد جامعه اسلامی به جهاد فراخوانده میشدند و بر هر مرد مسلمانی شركت در جهاد واجب بود. طبق برخی روایات، پیامبر به پسران از پانزده سالگی به بعد اجازه شركت در جهاد میداد (رجوع کنید به ابنهشام، ج ٣، ص٧٠؛
طبری، سلسله ١، ص١٣٩١ـ١٣٩٢؛
ابنخلدون، ج ٢، ص ٤٣٤). همچنین طبق برخی روایات (برای نمونه رجوع کنید به ابنحنبل، ج ٢، ص ١٦٣ـ ١٦٤)، پیامبر به كسی كه تنها پسر خانواده بود اجازه نبرد نمیداد.
پس از پیامبراكرم، ابوبكر سپاه واحد اسلامی را به یازده سپاه كوچكتر تقسیم كرد و هر یك را، برای سركوب مرتدان و آشوبگران، به قسمتهای گوناگون جزیرهالعرب گسیل داشت. قوانین مربوط به سربازان و جنگجویان در زمان عمربن خطّاب نظم بیشتری یافت. اسامی سربازان و مشخصات آنها و مقدار ارزاق و مواجب سالانه ایشان در دفاتر دیوان جُند ثبت و ضبط میشد. در واقع، با تنظیم دیوان در زمان عمر، شركت داوطلبانه افراد در جنگها به شركت اجباری و ادواری تبدیل شد. این گروه (مرتزقه/ مستزرقه) موظف به شركت در جنگها بودند و حق نداشتند به مشاغل دیگری چون كشاورزی و تجارت بپردازند، اما متطوّعه/ مطّوّعه (كسانی كه داوطلبانه به سپاه میپیوستند) پس از پایان جنگ و دریافت حقوق، بر سر كار و زندگی خود بازمیگشتند (رجوع کنید به طبری، سلسله ٣، ص ١٢٠٦؛
ابناثیر، الكامل، ج ٦، ص ٤٦، ج٧، ص٨١؛
قرهغولی، ص١٦٠؛
برای آگاهی بیشتررجوع کنید به دیوانِ جُند*، سپاه *، مطوّعه *). حقوق مرتزقه و متطوعه به ترتیب از محل فَیء و زكات پرداخت میشد (ماوردی، ص ٣٦). به نظر میرسد پدید آمدن پادگان ـ شهرهایی مثل كوفه، بصره و فسطاط در جریان فتوحات نیز برای اسكان همین سربازان دائمی بود.
امویان اموال زیادی را به راضی نگاه داشتن سپاهیان و برآوردن خواستهای آنها اختصاص داده بودند. در مقابل، قانون خدمت اجباری در سپاه با سختگیری و دقت بیشتری اعمال میشد. به ویژه در زمان ولایت حجاجبن یوسف، برای مقابله با شورشهای داخلی، شركت در جنگ برای عموم الزامی بود و خاطیان بهسختی مجازات میشدند (رجوع کنید به مسعودی، ج٣،ص٣٣٢ـ ٣٣٦؛
ابناثیر، الكامل، ج ٤، ص ٣٨٠ـ٣٨٧، ٤٢٥ـ ٤٣٠).
در دوره عباسی، اقبال سپاهیان به جمعآوری ثروت و شیوع فساد اقتصادی در میان ایشان، وضع سپاه را آشفته و نابسامان ساخته بود. اعطای امتیازهای مالی بیشتر از طرف دولت (برای نمونه حق جمعآوری خراج مناطق تحت سلطه) بر این نابسامانیها میافزود (رجوع کنید به ابنمقفع، ص ١٢٢ـ١٢٣).
فرماندهی. در آغاز، در انتخاب فرمانده جنگ، علاوه بر شجاعت و كاردانی، ویژگیهایی چون تقوا و اعتقاد راسخ دینی نیز ملاك بود (رجوع کنید به هرثمی شعرانی، ص ١٤؛
نویری، ج ٦، ص ١٥١). توصیه سپاهیان به رعایت حدود الاهی و دورداشتن آنها از منكراتی مثل چپاول، غارت، تجاوز به حقوق افراد و قطع درختان، یكی از وظایف فرمانده بود (طبری، سلسله ٣، ص ٨١٩؛
ماوردی، ص ٤٤؛
در باره صفات فرمانده رجوع کنید به طرسوسی، ص ٢٢٦ـ٢٣٠).
در بسیاری از جنگها، پیامبر اكرم خود فرماندهی را بر عهده میگرفت. در غیر این صورت، شخصی را به عنوان فرمانده تعیین میكرد و پس از دعا و سفارشهای لازم، برای قبایلمختلف پرچمهایی میبست و به فرمانده هر گروه میسپرد (رجوع کنید به ابویوسف قاضی، ص ٢٠٩؛
ابنهشام، ج ٢، ص ٢٤٥؛
ابنسعد، ج ٢، ص ١٤ـ١٥).
در جنگ بدر پیامبر یك لواء سفیدرنگ و دو رایت سیاهرنگ بر نیزه بست. لواء را به مصعببن عُمَیر و از دو رایت، یكی را كه عقاب نام داشت به علیبن ابیطالب علیهالسلام و دیگری را به یكی از انصار سپرد (رجوع کنید به ابنهشام، ج ٢، ص ٢٦٤). مراتب فرماندهی در تشكیلات نظامی مسلمانان را با توجه به منابع، میتوان به این صورت ردهبندی كرد:عَریف* فرمانده ده سرباز، نقیب *فرمانده ده عریف، قائد فرمانده ده نقیب، امیر فرمانده ده قائد (رجوع کنید به مسعودی، ج ٤، ص ٢٧٩؛
نیز رجوع کنید به طبری، سلسله ١، ص ٢٢٢٤، ٢٤٩٦؛
قس زیدان، ج ١، ص ١٦١ـ١٦٢). این شیوه ظاهراً تحت تأثیر مراتب فرماندهی در تشكیلات نظامی رومشرقی بود (رجوع کنید به زیدان، ج١، ص١٤٢ـ ١٤٣) كه در سازماندهی به شیوه كرادیس (رجوع کنید به ادامه مقاله) كاربرد داشت.
وظایف فرماندهان نظامی گاه به ساماندهی سپاهیان و تدبیر جنگ محدود بود (امارت خاصه) و گاه همه احكام و تصمیمهای مربوط به جنگ، از جمله تقسیم غنایم و بستن قرارداد صلح، را نیز دربرمیگرفت (امارت عامه؛
رجوع کنید به ماوردی، ص ٣٥).
تجهیز و تنظیم نیروها. تدارك قوای مادّی و معنوی لازم برای جنگ و حركت دادن نیروها و انتخاب مواضع مناسب برای جایگیری آنها و پیشبینی نیازهای لشكر پیش از آغاز جنگ (تعیین راهبرد)، همچنین نحوه حركت دادن نیروها حین نبرد و سازماندهی عملیاتی مناسب در صحنه جنگ (رزمآرایی = تاكتیك)، همواره از مهمترین اركان جنگ و از وظایف اصلی فرماندهی نیروهای نظامی بوده است. مورخان مسلمان، استراتژی و تاكتیك را بهطور كلی به معنای تجهیز و تنظیمِ (سازماندهی) سپاه، قلمداد و از آن با تعبیر تعبئه/ تعبیه یاد كردهاند (برای نمونه رجوع کنید به ابنخلدون، ج ١: مقدمه، ص ٣٣٥ـ ٣٣٦؛
آلوسی، ج ٢، ص ٥٧).
مهمترین و ابتداییترین استراتژی جنگی، عملكرد آگاهانه و اهمیت دادن به عنصر كسب اطلاعات و حفاظت اطلاعات در برابر فعالیتهای جاسوسی قوای دشمن است. بنا بر روایات سیرهنویسان، پیامبر اكرم معمولاً مقصد لشكركشیها و راههای عبور لشكر را تا زمان مناسب اعلام آن، مخفی میداشت. برای نمونه، در فتح مكه یاران و اصحاب از مقصد نهایی و مقصود پیامبر، جز به حدس و گمان، اطلاعی نداشتند (رجوع کنید به ابویوسف قاضی، ص ٢٣١؛
ابنهشام، ج ٤، ص ٣٩). با این حال، در غزوه تبوك، به سبب دوری راه و لزوم فراهم آوردن امكانات (آذوقه و تسلیحات فراوان)، مقصد حركت از قبل اعلام شد (رجوع کنید به ابنهشام، ج ٤، ص ١٥٩).
در دورههای بعد نیز بر كتمان سرّ بسیار تأكید میشد (رجوع کنید به ابنقتیبه، ج ١، جزء ٢، ص ١١٣؛
هرثمی شعرانی، ص ٢٢). كسب اطلاعات از دشمن و جاسوسی نیز همواره موردتوجه مسلمانان بود (رجوع کنید به جاسوس *). به نظر میرسد سختگیری بر اهل ذمه در باب پوشیدن لباس متمایز (غیار *) نیز تا حد زیادی برای حفاظت اطلاعات و هوشیاری مسلمانان در برخورد با غیرمسلمانان بوده است (درباره لباس اهل ذمه رجوع کنید به ابویوسف قاضی، ص ١٣٧ـ ١٣٨).
سازماندهی
١) پیش از حركت سپاه. مهمترین و مرسومترین وظیفه فرمانده كل، پیش از حركت سپاه، سان دیدن (استعراض) از سپاه بود (رجوع کنید به هرثمی شعرانی، ص ٤٤ـ٤٥؛
ماوردی، همانجا؛
برای آگاهی بیشتر رجوع کنید به عرض *؛
سپاه *؛
برای سان دیدن پیامبر اكرم از سپاه اسلام در فتح مكه رجوع کنید به ابنهشام، ج ٤، ص ٤٦ـ٤٧؛
واقدی، كتاب المغازی، ج ٢، ص ٨١٨ ـ ٨١٩).
یگانهای رزمی، بر اساس تعداد سربازان تشكیلدهنده، اسامی گوناگونی داشتند. معمولاً تعداد یك تا پنج سرباز را جَریدَه، پنج تا ده سرباز را رَهْط، گروههای ده تایی را حَضیرَه، بین سی تا چهل سرباز را عَصَبَه (یا مِقْنَب یا مِنْسَر)، بین چهل تا پنجاه سرباز را سَریه، بین صد تا هزار سرباز را كَتیبه، حدود هزار تا چهارهزار سرباز را جیش و جَحْفَل، از چهارهزار تا دوازدههزار سرباز را خمیس و كل افراد سپاه را عسكر مینامیدند (قرهغولی، ص ١٦٥؛
قس هرثمی شعرانی، ص ٢٧). پیش از حركت سپاه و در مرحله استعراض، فرماندهان و افراد زیردست آنها، از سوی فرمانده كل انتخاب میشدند و در جایگاه خود قرار میگرفتند. شعار رزم نیز در این مرحله تعیین میشد (برای شعار مسلمانان در غزوههای بدر، بنیمُصطَلِق و خندق رجوع کنید به ابنهشام، ج ٢، ص ٢٨٧، ج٣، ص ٢٣٧، ٣٠٦؛
ابنسعد، ج ٢، ص ١٤؛
ماوردی، ص ٣٦ـ٣٧؛
نیز رجوع کنید به واقدی، فتوحالشام،ج ٢، ص ٢٨٣).
٢) هنگام حركت. برای آمادگی لازم در مواقع هجوم ناگهانی دشمن و نیز برای حفظ انضباط و امنیت، سپاه در طول مسیر با سازماندهی و آرایشی شبیه سازماندهی به هنگام نبرد، حركت میكرد (رشیدی، ص ٧٩). معمولاً در مقدمه سپاه سواران، در دو طرف آنان تیراندازان، پس از آن پیادگان با صفوف متراكم، به دنبال آنان صفوف شترهای حامل ابزارها و ادوات جنگ و سایر تجهیزات، سپس پزشكان و پرستاران حركت میكردند. ابزارها و آلات و سلاحهای سنگین، مثل منجنیقها و عرّادهها، را بر پشت شترها و قاطرها، یا به وسیله آنها، در ردیف آخر (مؤخّره) سپاه حركت میدادند (رجوع کنید به همان، ص ٧٢ـ٧٤؛
نیز رجوع کنید به منجنیق *). به نوشته هرثمی شعرانی (ص ٢٩)، اگر لشكر به هنگام حركت از روبهرو در معرض تهدید و خطر باشد، باید نیمی از جناح چپ در مقابل صفوف، نیمی از جناح راست در پشت سر آن، سپس قلب، آنگاه مابقی جناحهای چپ و راست حركت كنند. اما اگر خطر از جانب راست باشد، میمنه یا جناحراست در مقابل صفوف، آنگاه قلب و سپس میسره و اگر خطر از جانب چپ باشد، ابتدا میسره، سپس قلب و پس از آن میمنه حركت كند (برای اطلاع در باره سفارشهای مكرر خلفا و فرماندهان جنگ به حفظ آرایش جنگی در هنگام حركت رجوع کنید به نصربن مزاحم، ص ١٥٣؛
عبدالحمیدبن یحیی كاتب، ص ٢٠٠ـ ٢٠١؛
هرثمی شعرانی، همانجا؛
دینوری، ص ١٦٦).
برای اطمینان از امنیت مسیر، تعدادی سوارهنظام سبكْمعونه سریع، شجاع و ماهر در سواركاری (حداقل سه تن) به نام طلیعه (جمع آن: طلایع)، پیش از حركت لشكر، با حفظ فاصله مناسب، حركت میكردند و اخبار و اطلاعات لازم را مخفیانه برای فرمانده كل میفرستادند (هرثمی شعرانی، ص ٤٨ـ٤٩؛
نیز رجوع کنید به ابنقتیبه، همانجا؛
ابنعبدربّه، ج ١، ص ٨٥، ١١٨).
لشكر در اردوگاه. انتخاب محل مناسب برای اردو زدن، چه در طول مسیر چه در مقصد، بسیار مهم و درنتیجه جنگ تعیینكننده بود. فرماندهان مسلمان میكوشیدند در جایی فرود آیند كه به لحاظ موقعیت سوقالجیشی، از اطراف دارای موانع طبیعی مثل كوه، دره یا رود باشد تا در مواقع خطر، تمركز نیروها برای دفاع فقط از یك یا دو جهت باشد (رجوع کنید به ابناثیر، الكامل، ج ٧، ص٢١١ـ٢١٢؛
نیز رجوع کنید به غازیاسماعیل مطیعمهر، ص١٤٥ـ ١٤٩).
معمولاً در اطراف اردوگاه، بهویژه هنگامی كه خطر حمله دشمن وجود داشت، حتی برای اقامت كوتاهمدت، خندق حفر میكردند (رجوع کنید به هرثمی شعرانی، ص٣١؛
مسعودی، ج ٤، ص ٢٨٥؛
ابناثیر، الكامل، ج ٥، ص ٥٩١ ـ٥٩٢، ج ٦، ص٤١٢). اردوگاه را نگاهبانان به طور كامل احاطه میكردند (رجوع کنید به هرثمی شعرانی، ص٣٠ـ٣١). برای حفاظت اطلاعات و امنیت بیشتر، در بخشهای گوناگون لشكر نیز نگهبان گماشته میشد (رجوع کنید به دیدهبان *؛
نگهبان *). با استفاده مكرر و طولانی مدت از برخی اردوگاهها، این مكانها به تدریج به قریه و شهر تبدیل میشدند (برای اطلاع بیشتر در باره بافت و ساختار پادگان ـ شهرها رجوع کنید به كوفه *؛
بصره *؛
فسطاط *). به هنگام حركت و نیز در اردوگاه، به غیر از فرماندهان و جنگجویان، اصناف دیگری نیز در وظایف ویژه خود سازماندهی میشدند. برخی از این اصناف، به نوشته هرثمی شعرانی (ص ٢٥ و پانویس)، عبارت بودند از: المُبَدْرِقه (سواران نگهبانان رجوع کنید به دزی، ذیل «بذرق»)، الدیادبه (جمع دیدهبان، نگهبانان در روز)، عُسّاس (نگهبانان شب)، الخیل المُرتَفِعه (سوارانی كه مأمور نگهبانی بر راههای دور بودند)، النَفائِض/ النوافض (نیروهای گشتی كه پیشاپیش سپاه فرستاده میشدند رجوع کنید به ابندرید، ج ٢، ص ٩٠٨)، الربایا (گروهی از طلیعه كه مأمور كسب اخبار از مسیر جلوی لشكر بودند رجوع کنید به ابنمنظور، ذیل «ربأ»)، الاَرصاد (نیروهای كمین)، الدرَّاجات (نیروهایی كه برای كسب اخبار در سرزمین دشمن پرسه میزدند)، عیون (جواسیس)، الرَّدْء (نیروهای احتیاط و ذخیره)، المُدَد (امدادرسانان)، الخیل المُمِدّه (گروه سواران احتیاط) و الخَیلُ المانِعه (سواران حافظ لشكر و بارها). در دوره عباسی، در برخی جنگها گروهی نگهبان به نام كوهبانیه بر بلندیها نگهبانی میدادند و با تكان دادن پرچم، اخبار دشمن را به فرمانده میرساندند (رجوع کنید به طبری، سلسله ٣، ص ١١٩٦).
برخی گروههای غیرنظامی نیز در جنگها حضور داشتند كه بیشتر، پشتیبانی و تداركات جنگ برعهده آنها بود، از جمله دُعاه (افرادی كه به تأسی از سیره پیامبر صلیاللّهعلیهوآلهوسلم، دشمنان را قبل از شروع نبرد به دین اسلام دعوت میكردند)، قرّاء، خطباء، وعّاظ و قصّاص كه با خواندن آیات قرآن، اشعار حماسی و وعظ و خطابه، جنگجویان را به استقامت در جنگ تشویق میكردند (برای نمونه رجوع کنید به خلیفهبن خیاط، ص ١٨١؛
یعقوبی، ج ٢، ص ٢٧٨؛
ابناثیر، الكامل، ج ٤، ص ١٨٢) و گروه كارگران و خدمتكاران كه خدماتی مانند حفر خندق و آمادهسازی راه (سد مسیرهای كوهستانی و ایجاد پلها و راههای ارتباطی) را برعهده داشتند (رجوع کنید به هرثمی شعرانی، ص ٢٨؛
مسعودی، ج ٣، ص ١٤٣). در دوره عباسی، به این گروه، الكِلْغَریه و به رئیس آنها صاحب الكلغریه میگفتند (رجوع کنید به طبری، سلسله ٣، ص ١١٩٩، ١٢١٢). حضور پزشكان و پرستاران هم اهمیت بسیاری داشت. از صدر اسلام، زنان بهویژه در این امور شركت داشتند (رجوع کنید به واقدی، كتاب المغازی،ج ١، ص ٢٤٩ـ٢٥٠، ٢٦٨). گروههایی نیز مسئول پختن غذا و توزیع آن میان جنگجویان و تهیه علوفه برای حیوانات بودند. حضور برخی گروههای اداری نیز در اردوگاه لازم بود، گروههایی چون صاحب الاقباض (متولی جمعآوری و تقسیم غنایم)، مُفَتِّشالخیل (مسئول آمار و محاسبات اسبها و سواران)، كاتب (نویسنده نامهها و وقایع)، مترجم (برای ترجمه نامههای دشمن)، قاضی (برای رسیدگی به دعاوی در میان جنگجویان)، مؤذنان و مكبران، صاحب البرید، ساعی (نامهرسان)، اصحابالطبول (طبلزنان) و خادمان (سوید، ص ٩٥؛
هرثمی شعرانی، ص ٣٦ـ ٣٧؛
در باره جایگاه برخی از این اصناف در میمنه، میسره، قلب و ساقه و نحوه آرایش آنها در سپاه رجوع کنید به هرثمی شعرانی، همانجا).
اسلحه. اسلحه جنگ شامل اسلحه سبك (مثل تیر، كمان، شمشیر و نیزه، كه یك سرباز به تنهایی آن را حمل میكرد) و اسلحه سنگین (مثل منجنیق، دبابه، عرّاده، رأسالكَبْش، و آلات حصار و قلعهگیری) بود كه برای انتقال آنها به میدان جنگ از حیوانات استفاده میشد (برای آگاهی از سلاحهای سبك رجوع کنید به سلاح *؛
تیر *؛
شمشیر *؛
كمان *؛
نیزه *؛
برای جنگهایی كه به روش محاصره انجام میشد و روشها و ابزارهای قلعهگیری رجوع کنید به بارو *؛
برج *؛
باروت/ باروتخانه *).
در صدر اسلام، هر سرباز از سلاحی كه شخصاً تهیه كرده بود استفاده میكرد و بعد از جنگ هم نگهداری از آن برعهده خود وی بود، اما بهتدریج، پس از تأسیس دیوان جند و سازمان جنگ، اسلحه مورد نیاز را در خزاین سلاح نگهداری و پیش از جنگ آنها را میان سربازان مرتزقه توزیع میكردند (رجوع کنید به طبری، سلسله ١، ص ٣٢٢٣).
سازماندهی در میدان جنگ
١) صف *. در غزوات و سریههای نخستین صدر اسلام، بهویژه سریههایی كه تعداد كمی از مسلمانان برای مأموریتهای نظامی كوتاهمدت و محدود گسیل میشدند، همان شیوه كرّ و فرّ یا زَحف (حمله همگانی و یكپارچه به دستور فرمانده رجوع کنید به انفال: ١٥)، بدون سازماندهی مشخص، اعمال میشد. با گسترش تدریجی قلمرو مسلمانان، سازماندهی رزم نیز بهتدریج تحول یافت و روشهای جدید، جانشین روش سنّتی و متداول اعراب گردید. نخستین بار در جنگ بدر بود كه با نزول آیه ٤ سوره صف، مسلمانان به جنگیدن بر اساس نظام صف مأمور شدند (رجوع کنید به طبری، سلسله ١، ص ١٣١٩؛
طرسوسی، ص ٢٢٣؛
رجوع کنید به صف *). هرچند پیش از اسلام، این شیوه در میان رومیان و ایرانیان مرسوم بود (رجوع کنید به عباسی، ص ٣٤١؛
ابنخلدون، ج ١: مقدمه ، ص ٣٣٦).
٢) خمیس. از سازمانهای رایج نزد مسلمانان سازمان خمیس بود. در این سازمان، سپاه به پنج تقسیم میشد: بخش مقدمه (طلیعه)، میمنه، قلب، میسره و ساقه (عَقَبه). در نظام خمیس، تیراندازان ماهر در مقدمه جای داشتند. مقرّ فرمانده كل و محل تجمع بیشتر نیروها، قلب بود. ساقه هم پشت سر سپاه حركت میكرد و حامل ادوات و تجهیزات پشتیبانی و تداركات جنگی بود (در باره برخی شیوههای رایج تعبیه رجوع کنید به عباسی، ص ٣٤١ـ ٣٤٣). به نوشته هرثمی شعرانی (ص ٤٠ـ٤١)، وظیفه میمنه حمله به میسره سپاه دشمن و خارج كردن آنها از محل استقرارشان بود. وظیفه قلب این بود كه بهطور مستقیم حركت كند، در مقابل دشمن ــ هنگامی كه به جلو میتازد ــ مقاومت كند و به هنگام فرار دشمن در پی او بتازد. وظیفه میسره این بود كه در محل استقرار خود بماند و جایگاه خود را ترك نكند و به دشمن اجازه پیشروی ندهد. ساقه هم، ضمن حمل تداركات، میبایست مراقب بود كه دشمن از پشت سر حمله نكند و نیز نیروهای عقب مانده از جنگ یا مجروح را نگهداری كند و مانع كار كسانی شود كه برای جاسوسی به نفع دشمن، از سپاه عقب ماندهاند (رجوع کنید به عبدالحمیدبن یحیی كاتب، ص ٢٠١ـ٢٠٢).
مسلمانان در جنگهای موته و فتح مكه، نظام خمیس را به كار گرفتند(رجوع کنید به ابن هشام ، ج ٤، ص ١٩، ٤٩). در جنگهای ردّه در دوره ابوبكر (رجوع کنید به طبری، سلسله ١، ص ١٨٧٦) و در جریان فتوحات ایران (برای نمونه در جنگهای قادسیه و نهاوند؛
رجوع کنید به همان، سلسله ١، ص ٣٦١٨؛
ابناثیر، الكامل، ج ٢، ص ٤٥٢) نیز از نظام خمیس استفاده شد (برای كاربرد این نظام در دورههای بعد رجوع کنید به نصربن مزاحم، ص ١٥٦ـ١٥٧؛
طبری، سلسله ٢، ص ٧١١، ١٠٩٤، سلسله ٣، ص ١٧٨٧). معمولاً هریك از اجزای پنجگانه سپاه به صورت نظام صف در جای خود مستقر میشدند (رجوع کنید به سپاه *).
در نیمه اول قرن سوم، هرثمی شعرانی (ص ٣٥) شیوه تقسیم سپاه به پنج بخش را، با تفاوتهایی، به صورت تقسیم به پنج حین توضیح داده است. حین اول، شامل قلب، میمنه و میسره؛
حین دوم نیز شامل سه بخش، كه پشت سر قلب و میمنه و میسره حین اول قرار میگیرد و ردءالقلب نام دارد؛
حین سوم، اثقال نامیده میشود كه اصناف در آن مستقر میشوند؛
حین چهارم، ردءالاثقال؛
و حین پنجم، ساقه. در سازماندهی به شیوه خمیس، مردم هر قبیله یا شهر در یكی از اجزای خمیس قرار میگرفتند تا همبستگی و آشنایی میان آنها باعث نتیجه بهتری شود (ابنمَنكَلی، ١٤٠٩، ص ١٧٧). برای نمونه، در جنگ با خوارج در زمان عبدالملكبن مروان (حك: ٦٥ـ٨٦)، مردم بصره همگی در میمنه سپاه و مردم كوفه در میسره سپاه سازماندهی شدند (رجوع کنید به طبری، سلسله ٢، ص ٨٥٢؛
برای موارد دیگر رجوع کنید به طبری، سلسله ١، ص١٩٤٦؛
نصربن مزاحم، ص٢٢٧؛
خلیفهبن خیاط، ص ١١٧؛
ابناثیر، الكامل،ج ٢، ص٣٦٣ ـ٣٦٤، ج ٨، ص ٤٣٧).
٣) كرادیس. كردوس، مأخوذ از واژه یونانی كورتیس، نظامی بود كه رومیان در جنگها به كار میبستند. كردوس گروهی از لشكر متشكل از ششصد تا هزار تن بود. هر كردوس به گروههای دهدهی تقسیم میشد. فرماندهی هر ده تن را یك عریف، هر ده عریف و سربازان زیردستشان (صد تن) را امیرالاعشار یا نقیب و فرماندهی هر ده امیرالاعشار با افرادش (هزار تن) را قائدالكردوس بر عهده داشت (رجوع کنید به زیدان، ج ١، ص ١٦١ـ١٦٢، ١٨٤). اگر تعداد نیروها زیاد و نظارت بر آنها دشوار بود، سازماندهی كرادیس، شیوه آسانی برای سازماندهی بهشمار میرفت. در این شیوه، هر كردوس میتوانست برای خود، رمز، شعار و پرچم ویژه داشته باشد تا در میدان نبرد، نیروهایش با انسجام بیشتری وارد عمل شوند. همچنین اگر یكی از كردوسها دچار آسیب یا شكست و عقبنشینی میشد، به سبب فاصله زیاد كردوسها از یكدیگر و نیز استقلال عمل آنها، این شكست به سایر كردوسها منتقل نمیشد، در حالیكه در سازمان صف، شكست بخشی از صف به سرعت كل سپاه را تحت تأثیر قرار میداد (رجوع کنید به طبری، سلسله ٣، ص ٣١٢).
نخستین بار، خالدبن ولید *در جنگ یرموك *، سپاه را به ٣٦ تا ٤٠ كردوس تقسیم و نظام كرادیس و خمیس را درهم ادغام كرد. این سازمان به التعبئه الخالدیه شهرت دارد (رجوع کنید به همان، سلسله ١، ص ٢٠٩٢ـ٢٠٩٤؛
سامرائی، ص ١١).
خالدبن سعید در فتح شام و سعدبن ابیوقاص در نبرد قادسیه از روش خالد پیروی كردند. بهرغم موفقیتآمیز بودن شیوه كرادیس، این روش تا اواخر دوره اموی رواجی نداشت، تا زمانی كه مروانبن محمد از سال ١٢٨، بهطور مكرر از این شیوه استفاده كرد و پس از آن در میان مسلمانان رواج یافت (برای این شیوه در دوره اموی و عباسی رجوع کنید به خلیفهبن خیاط، ص ٢٤٦؛
طبری، سلسله ٢، ص٨٩٠ ـ٨٩١، سلسله ٣، ص ٨٦٦، ١١٩٧، ١٢٣٨، ٢١٤٢).
اتخاذ تدابیر مناسب در عرصه نبرد نیز بسیار پراهمیت بود. وضع استقرار نیروهای عملكننده در میدان نبرد میبایست به نحوی میبود كه نور خورشید از پشت سر بتابد و جهت وزش باد موافق حركت نیروها و از پهلوی آنها باشد (ابنقتیبه، همانجا؛
عباسی، ص ٣٣١). تعیین ساعت سعد برای شروع جنگ هم معمولاً مورد توجه قرار میگرفت (رجوع کنید به طبری، سلسله ٣، ص ٨١٩). فرمانده در مكانی مرتفع زیر سایه چتر یا در خیمهای مستقر میشد و سیر نبرد را بهدقت زیر نظر میگرفت و دستورهای لازم را صادر میكرد. دستور تغییر آرایش جنگی با اصطلاحات مختصر و ویژهای ــ كه پیشتر در تمرینهای نظامی به سربازان آموزش داده شده بود ــ صادر میشد. برای نمونه، المیل (به معنای به طرفی برگشتن)، انقلاب (برهم خوردن صف)، جیش منحرف (منحرف شدن صف)، جیش مستقیم (مرتب شدن)، جیش مورّب (اریب شدن)، استداره صغری (حلقه كوچك)، استداره كبری (ترتیب به صورت حلقه بزرگ؛
سامرائی، ص ١٤؛
زیدان، ج ١، ص١٩٠). در صدر اسلام، برای آمادگی سپاه شعار «السلاح السلاح»، برای شروع هجوم «النفیر النفیر»، برای بازگشت «الرجعه الرجعه» و برای پیاده شدن از اسب و پراكنده شدن، شعار «الارض الارض» بهكار میرفت (رجوع کنید به ابناثیر، الكامل، ج ٥، ص ٤٨٥، ج ٧، ص ٢١٢ـ٢١٣؛
سامرائی؛
زیدان، همانجاها). تكبیر و تعداد دفعات تكرار آن نیز معنای خاصی را افاده میكرد (رجوع کنید به طبری، سلسله ١، ص ٢٣٢٨). در صورت كثرت شمار لشكریان و نرسیدن صدای فرمانده كل، با تكان دادن پرچم اصلی به دفعات معین و كوبیدن بر طبلها، دستور هجوم صادر میشد (رجوع کنید به بلاذری، ص ٤٢٦؛
طبری، سلسله ٣، ص ١٢١٤؛
عباسی، ص ٣٤٢).
در ابتدای جنگ تیراندازان و سپس سوارهنظام وارد عمل میشدند. حمایت از دو جناح چپ و راست لشكر و حمله به جناحین دشمن و تعقیب فراریان دشمن در پایان جنگ، بر عهده سوارهنظام بود (در باره وظایف سوارهنظام رجوع کنید به قرهغولی، ص ١٦٢ـ١٦٣). گردانهای پیاده نیز در مكانهای مخصوص خود مبارزه میكردند و مأمور به پایداری و حتیالامكان بلند نكردن صدای خود بودند. فرماندهان همواره این نكته را یادآوری میكردند كه فریاد كشیدن و سروصدای زیاد در میدان جنگ از اسباب شكست است (رجوع کنید به ابنقتیبه، ج ١، جزء ٢، ص ١٠٨؛
آلوسی، ج ٢، ص ٦١).
بهكار بردن حیلههای جنگی نیز در تغییر نتیجه جنگ بسیار مؤثر بود و گاه شكست قطعی را به پیروزی مبدل میكرد یا دستكم موجب حفظ جان باقیمانده سپاه میشد (برای نمونه رجوع کنید به ابنعبدربّه، ج ١، ص١١٠؛
در باره انواع حیل رجوع کنید به ابنمنكلی، ٢٠٠٠، ص ٣٠٨ـ٣١١). یكی از حیلههای رایج جنگی، كمین گذاشتن در مسیر حركت سپاه دشمن برای حمله ناگهانی از پشت سر بود (برای كمین گذاشتن خالدبن ولید در جنگ الوَلَجَه با ایرانیان در سال ١٢ و شكست آنها رجوع کنید به طبری، سلسله ١، ص ٢٠٣٠).
در میان فرماندهان مسلمان، خالدبن ولید استاد فن جنگ و حیلههای جنگی بود. از تدابیر مهم و سرنوشتساز او، اتخاذ مسیری غیرمعمول برای حركت سپاه از عراق به شام به منظور غافلگیر كردن دشمن در جنگ یرموك بود (رجوع کنید به ابناثیر، الكامل، ج ٢، ص٤٠٧- ٤١٠). مدیریت سپاه شكست خورده مسلمانان در جنگ موته و نجات جان باقیمانده مسلمانان با بهكار بستن حیله جابهجایی میمنه با میسره و مقدمه با مؤخره سپاه در شب هنگام، به طوری كه دشمن تصور كند برای مسلمانان نیروهای جدید كمكی رسیده است، نیز از ابتكارات وی بود (رجوع کنید به واقدی، كتاب المغازی، ج ٢، ص ٧٦٤).
اشعار و رجزهایی كه مسلمانان معمولاً در آغاز نبردهای تن به تن میخواندند نیز حاوی تفاخرهای دینی و گاه قومی و قبیلهای و نیز حاكی از ایمان و شجاعت و برتری فرد در جنگاوری بود (برای نمونه رجوع کنید به همو، فتوح الشام، ج ٢، ص٢٥٢ـ ٢٥٣، ٢٩٣؛
ابنهشام، ج ٣، ص ١٣٦ـ١٧٧).
در برخی موارد ایجاد جنگ روانی با روشهایی چون برافروختن آتش، هلهله، ایجاد اصوات بلند و گوشخراش، شایعهسازی و نشان دادن بیش از واقع نیرو و تعداد سپاهیان به طرق مختلف، در تضعیف روحیهدشمن مؤثر بود (دربارهروشهای جنگ روانی رجوع کنید به غازی اسماعیل مطیع مهر، ص ١٠١ـ ١٠٧).
تقسیم غنایم جنگ. طبق آیه خمس (انفال: ٤١)، یك پنجم غنایم جنگ متعلق به حكومت اسلامی و چهار پنجم دیگر سهم جنگجویان بود. اموالی كه بدون جنگ و معمولاً در مسیر حركت سپاه به دست میآمد، فیء *محسوب میشد و بهطور كامل متعلق به حكومت اسلامی بود و به مصارف عامه میرسید. عمل تقسیم غنایم جنگی به صاحب منصبی به نام صاحب الاقباض سپرده میشد (واقدی، فتوحالشام ، ج ٢، ص ٢٠٣، ٢٠٥). در تقسیم غنایم، سوارهنظام دو یا سه برابر پیاده نظام سهم دریافت میكرد (رجوع کنید به ابویوسف قاضی، ص ٢١١؛
ابنكلبی، ص ٢٦؛
طبری، سلسله ١، ص ١٦٨٥؛
خلیفهبن خیاط، ص ٨٢). به زنان، بردگان و ذمیان نیز در صورت شركت در جنگ و انجام دادن برخی خدمات، هدایایی داده میشد (رجوع کنید به ابویوسف قاضی، ص ٢١٤).
اسیران جنگ. اسیران جنگ معمولاً در برابر دریافت فدیه * از سوی خانوادهشان، آزاد میشدند (رجوع کنید به زهری، ص ٦٥ـ٦٦؛
ماوردی، ص ٤٦ـ٤٧). اگر اسیر، فقیر بود یا كسی حاضر نبود فدیه او را بپردازد، معمولاً به عنوان برده به فروش میرسید و مجبور بود در خدمت ارباب مسلمانش باشد (رجوع کنید به ماوردی، ص ٥٠) یا بیدریافت فدیه آزادش میكردند (رجوع کنید به محمد: ٤)، به شرط اینكه از آن پس علیه مسلمانان اقدام نكند. از دوره عباسیان، گزارشهایی درباره مبادله اسرا میان دو دولت عباسی و روم شرقی وجود دارد (رجوع کنید به طبری، سلسله ٣، ص٧٣٠، ١٣٣٩؛
ابناثیر، الكامل، ج ٦، ص ١٥٩، ٢٠٩، ج ٧، ص ٢٤).
با اینكه در قرآن و سیره پیامبر اكرم و بزرگان دین (رجوع کنید به بقره: ١٧٧؛
مجادله: ٣؛
عباسی، ص ٣٥٧) بر آزاد كردن بردگان و اسیران و رعایت حقوق آنها تأكید شده، اما در دورههای گوناگون حكومت اسلامی، نحوه رفتار با این گروه، تابع ویژگیها و اخلاق فردی حاكمان و اربابان مسلمان و مختصات اجتماعی هر عصر بوده است، چنانكه گاه زمینههای پیشرفت علمی و اجتماعی برای بردگان نیز مانند گروههای دیگر فراهم و برابر بود؛
دانشمندان و نامداران برخاسته از طبقه بردگان در جوامع مسلمان، بسیار بودهاند (برای نمونهای از این بردگان رجوع کنید به یاقوت حموی *؛
ممالیك *). در مقابل، گزارشهای فراوانی هم وجود دارد كه حاكی از تعدی به حقوق اسیران است، از جمله كشتار دستهجمعی آنان در بدو اسارت (برای نمونه رجوع کنید به مسعودی، ج ٣، ص ٣٤١، ٣٦٢؛
برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به برده و بردهداری *).
پس از بازگشت پیروزمندانه از جنگ، معمولاً با چراغانی كردن و آراستن معابر، جشنی برپا میشد و خلیفه، خلعتها و هدایایی به سران سپاه میبخشید. مثلاً، پس از بازگشت معتضد از تكریت (٢٨٣) و كشته شدن صاحبالزنج (٢٦٩) و شكست بابك از افشین (٢٢٣)، جشنهای مفصّلی برپا شد (رجوع کنید به طبری، سلسله ٣، ص ١٢٣٣، ٢٠٨٠ـ٢٠٨١؛
مسعودی، ج ٥، ص ١٥٧).
حفاظت از مرزها. فرماندهان مسلمان عمدتاً پس از فتح سرزمینهای جدید،در مرزها (ثغور*) و مناطق سوقالجیشی، بخشی از سپاه را برای مرزبانی و حفاظت باقی میگذاشتند. مثلاً در سال ١٧ برای ثغر كوفه، چهار مرز حلوان، ماسبذان، موصل و قرقیسیا تعیین شد و برای هر مرز یك فرمانده و یك نایب انتخاب گردید (رجوع کنید به طبری، سلسله ١، ص ٢٤٩٧). در فتوحات ایران و شام معمولاً به مسئله ثغور و عواصم *توجه میشد، اما در فتوحات شمال افریقا عمدتاً جنگها به شكل حمله و غارت و تنبیه قبایل آشوبگر و بازگشت از منطقه بود و پایگاه ثابتی در بسیاری از مناطق مفتوحه تشكیل نمیشد.
در دوره عباسی، با توقف جریان فتوحات، اصلیترین و مهمترین وظیفه نیروهای نظامی علاوه بر حفظ امنیت و سركوب شورشهای داخلی، حفظ ثغور بود و به نظر میرسد ارتش ثابت، به صورتی كه در دوره فتوحات در زمان خلفای راشدین و امویان مورد نیاز بود، از اركان ضروری دولت اسلامی تلقی نمیشد.
برای جنگهای دریایی رجوع کنید به بحریه *؛
دریانوردی *؛
نیروی دریایی *. نیز رجوع کنید به جشن *؛
سپاه *؛
سلاح *؛
عهدنامه *؛
فتحنامه *
منابع:
(١) علاوه بر قرآن؛
(٢) محمود شكری آلوسی، بلوغ الارب فی معرفه احوال العرب، چاپ محمد بهجه اثری، بیروت [? ١٣١٤(؛
(٣) ابناثیر (علیبن محمد)؛
(٤) ابناثیر (مباركبن محمد)، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، چاپ صلاحبن محمدبن عویضه، بیروت ١٤١٨/ ١٩٩٧؛
(٥) ابنحبیب، كتاب المحبّر، چاپ ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد، دكن ١٣٦١/١٩٤٢، چاپ افست بیروت )بیتا.(؛
(٦) ابنحنبل، مسندالامام احمدبن حنبل ، بیروت: دارصادر،)بیتا.(؛
(٧) ابنخلدون؛
(٨) ابندرید، كتاب جمهرهاللغه ، چاپ رمزی منیر بعلبكی، بیروت ١٩٨٧ـ ١٩٨٨؛
(٩) ابنسعد (بیروت)؛
(١٠) ابنعبدربّه، العقد الفرید ، ج ١، چاپ مفید محمد قمیحه، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٣، ج ٣، چاپ عبدالمجید ترحینی، بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
(١١) ابنقتیبه، كتاب عیونالاخبار، بیروت: دارالكتاب العربی، )بیتا.(؛
(١٢) ابنكلبی، كتاب نسب الخیل فی الجاهلیه و الاسلام و أخبارها ، روایه أبی منصور جوالیقی، در كتابان فیالخیل، چاپ نوری حمّودی قیسی و حاتم صالح ضامن، بیروت: عالم الكتب، ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(١٣) ابنمقفع، رساله ابنالمقفع فی الصحابه، در رسائل البلغاء، اختیار و تصنیف محمد كردعلی، قاهره: مطبعه لجنه التألیف و الترجمه و النشر، ١٣٧٤/١٩٥٤؛
(١٤) ابنمنظور؛
(١٥) ابنمنكلی، الادلّه الرّسمیه فی التّعابی الحربیه، چاپ محمود شیت خطّاب، )بغداد( ١٤٠٩/١٩٨٨؛
(١٦) همو، الحیل فی الحروب و فتح المدائن و حفظ الدّروب، چاپ نبیل محمد عبدالعزیز احمد، قاهره ٢٠٠٠؛
(١٧) ابنهشام، السیره النبویه ، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، بیروت: داراحیاء التراث العربی، )بیتا.(؛
(١٨) ابوالفرج اصفهانی؛
(١٩) حبیببن اوس ابوتمّام، دیوان الحماسه، به روایت موهوببن احمد جوالیقی، چاپ عبدالمنعم احمدصالح، بغداد ١٩٨٠؛
(٢٠) محمد توفیق أبوعلی، صورهالعادات و التقالید و القیم الجاهلیه فی كتب الامثال العربیه من القرن ٦ـ٩ ه / ١٢ـ١٥م ، بیروت ١٩٩٩؛
(٢١) یعقوببن ابراهیم ابویوسف قاضی، كتاب الخراج ، چاپ قصی محبالدین خطیب، قاهره ١٣٩٧؛
(٢٢) بلاذری (بیروت)؛
(٢٣) عبدالملكبن محمد ثعالبی، فقهاللغه و سرّالعربیه، چاپ سلیمان سلیم بواب، دمشق ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٢٤) عمروبن بحر جاحظ، البیان و التبیین، بیروت ١٩٦٨؛
(٢٥) همو، كتاب الحیوان، چاپ عبدالسلام محمدهارون، مصر ) ? ١٣٨٥ـ ١٣٨٩/ ١٩٦٥ـ١٩٦٩(، چاپ افست بیروت ١٣٨٨/١٩٦٩؛
(٢٦) جوادعلی، المُفَصَّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام ، بغداد ١٤١٣/١٩٩٣؛
(٢٧) حسانبن ثابت، دیوان ، شرح یوسف عید، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٢٨) خلیفهبن خیاط، تاریخ خلیفهبن خیاط ، چاپ مصطفی نجیب فوّاز و حكمت كشلی فوّاز، بیروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٢٩) احمدبن داوود دینوری، الاخبار الطوال ، چاپ عبدالمنعم عامر، قاهره ١٩٦٠، چاپ افست قم ١٣٦٨ ش؛
(٣٠) محمد رشیدی، تفریج الكروب فی تدبیر الحروب ، چاپ عارف احمد عبدالغنی، دمشق)١٩٩٥(؛
(٣١) عباس زریاب خویی، سیره رسولاللّه ، تهران ١٣٧٠ ش؛
(٣٢) محمدبن مسلم زهری، المغازی النبویه ، چاپ سهیل زكار، دمشق ١٤٠١/ ١٩٨١؛
(٣٣) جرجی زیدان، تاریخ التمدّن الاسلامی، ج ١، مصر ١٩١٤؛
(٣٤) عبدالجبار سامرائی، «نظم التعبئه عندالعرب»، المورد ، ج ١٢، ش ٤ (١٤٠٤)؛
(٣٥) یاسین سوید، الفن العسكری الاسلامی: اصوله و مصادره ، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٨؛
(٣٦) طبری، تاریخ (لیدن)؛
(٣٧) مرضیبن علی طرسوسی، موسوعهالاسلحه القدیمه، الموسوم تبصره ارباب الالباب ، چاپ كارین صادر، بیروت ١٩٩٨؛
(٣٨) حسنبن عبداللّه عباسی، آثار الاول فی ترتیب الدول ، چاپ عبدالرحمان عمیره، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٣٩) عبدالحمیدبن یحیی كاتب، رساله عبدالحمید الكاتب فی نصیحه ولی العهد ، در رسائل البلغاء ، اختیار و تصنیف محمد كردعلی، قاهره: لجنه التألیف و الترجمه والنشر، ١٣٧٤/١٩٥٤؛
(٤٠) غازی اسماعیل مطیع مهر، مبادیء الحرب فی صدرالاسلام، عمان ١٩٩٤؛
(٤١) جهادیه قرهغولی، العقلیه العربیه فی التنظیمات الاداریه و العسكریه فی العراق و الشام خلال العصر العباسی الاول: ١٣٢ ه ـ ٢٣٢ ه، بغداد ١٩٨٦؛
(٤٢) علیبن محمد ماوردی، الاحكام السلطانیه و الولایات الدینیه، قاهره ١٣٩٣/١٩٧٣؛
(٤٣) مسعودی، مروج (بیروت)؛
(٤٤) مسكویه؛
(٤٥) احمدبن محمد میدانی، مجمع الامثال، مشهد ١٣٦٦ ش؛
(٤٦) نصربن مزاحم، وقعه صفّین ، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ١٣٨٢، چاپ افست قم ١٤٠٤؛
(٤٧) احمدبن عبدالوهاب نویری، نهایه الارب فی فنون الادب ، قاهره )١٩٢٣( ـ١٩٩٠؛
(٤٨) محمدبن عمر واقدی، فتوح الشام ، بیروت: دارالجیل، )بیتا.(؛
(٤٩) همو، كتاب المغازی للواقدی، چاپ مارسدن جونز، لندن ١٩٦٦؛
(٥٠) ابوسعید هرثمی شعرانی، مختصر فی سیاسه الحروب، چاپ عارف احمد عبدالغنی، دمشق )١٩٩٥]؛
(٥١) یعقوبی، تاریخ؛
(٥٢) Reinhart Pieter Anne Dozy, Supplإment aux dictionnaires arabs , Leiden ١٨٨١, repr. Beirut ١٩٨١.
/ نگار ذیلابی /