خواجويي‌، ملااسماعيل‌بن‌ محمدحسين‌ مازندرانی‌ ، طبری‌الاصل‌ مشهور به‌ خواجویی‌، حكیم‌ و فقیه‌ و متكلم‌ شیعی‌ قرن‌ دوازدهم‌. شهرت‌ وی‌ به‌حسب‌ اقامت‌ طولانی‌ او در محلۀ‌ خواجوی‌ اصفهان‌ است‌ (قزوینی‌، ص‌٦٧؛ خوانساری‌، ج‌ ١، ص‌ ١١٤). خواجویی‌ در ١١٠٠ به‌ دنیا آمد (مدرس‌ گیلانی‌، ص‌ ٤٥) و برای‌ كسب‌ علم‌ وارد حوزۀ‌ اصفهان‌ شد. از استادان‌ وی‌ فاضل‌ هندی‌ (متوفی‌ ١١٣٧) را نام‌ برده‌اند. همچنین‌ ممكن‌ است‌ كه‌ وی‌ از اساتیدی‌ چون‌ محمدجعفر خراسانی‌ اصفهانی‌ و ملاحمزه‌ گیلانی‌ و ملامحمدصادق‌ اردستانی‌ (متوفی‌ ١١٤٣) بهره‌ برده‌ باشد (خوانساری‌، ج‌ ١، ص‌ ١١٩؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ١٤٠٣، ج‌ ٣، ص‌ ٣٠٩؛ آشتیانی‌، ج‌ ٤، ص‌١٥٢ـ١٥٣، ٢٣٧ پانوشت‌).

خواجویی‌ بعدها از محققان‌ و مدرّسان‌ علوم‌ عقلی‌ و نقلی‌ گردید و تا پایان‌ عمر به‌ تعلیم‌ این‌ علوم‌ پرداخت‌. بارها كتاب‌ الشفاء ابن‌سینا را درس‌ داد‌ و با‌ داشتن حافظۀ‌ قوی‌، بسیاری‌ از قسمتهای‌ آن‌ را از بر بود‌ (قزوینی‌، ص‌ ٦٧ـ٦٨؛ حسینی‌ زنوزی‌، ج‌٢، ص‌ ٧٢ـ٧٣).

مشهورترین‌ شاگردان‌ وی‌ ملامهدی‌ نراقی‌ * (متوفی‌ ١٢٠٩)، آقامحمد بیدآبادی‌ * (متوفی‌ ١١٩٨)، میرزاابوالقاسم‌ مدرس‌ خاتون‌آبادی‌ (متوفی‌ ١٢٠٢) و ملامحراب‌ گیلانی‌ (متوفی‌ ١٢٧١) بوده‌اند (خوانساری‌، همانجا؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ١٣٧٢، ص‌ ٦٣).

حملۀ‌ افاغنه‌ به‌ ایران‌ و محاصرۀ‌ اصفهان‌ از رویدادهای‌ مهم‌ سیاسی‌ و تاریخی‌ زندگانی‌ خواجویی‌ است‌. وی‌ در حاشیۀ‌ كتاب‌ الاربعین‌ شیخ‌بهایی‌، پاره‌ای‌ از آن‌ حوادث‌ را گزارش‌ كرده‌ است‌ (خوانساری‌، ج‌ ١، ص‌ ١١٤ـ ١١٥؛ مدرس‌ گیلانی‌، همانجا). در آن‌ حمله‌ او را حبس‌ كردند و اموالش‌ را به‌ غارت‌ بردند. ازاین‌رو به‌ خاتون‌آباد در نزدیكی‌ اصفهان‌ رفت‌ (گزی‌اصفهانی‌، ص‌ ٣٨).

خواجویی‌ جامع‌ علوم‌ عقلی‌ و نقلی‌ و از احیاكنندگان‌ حوزۀ‌ فلسفی‌ اصفهان‌، پس‌ از حملۀ‌ افاغنه‌، بود (خوانساری‌، ج‌ ١، ص‌ ١١٤). وی‌ با این‌كه‌ در عصر پس‌ از ملاصدرا زندگی‌ می‌كرد، اما متأثر از او نبود (آشتیانی‌، ج‌ ٤، ص‌ ١٥٣). همچنین‌ در زهد و تقوا و اعراض‌ از دنیا و تأسی‌ به‌ سیرۀ‌ رسول‌ اكرم‌ صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم‌ و امامان‌ شیعه‌ علیهم‌السلام‌ سرآمد عصر خود و نیز مورد احترام‌ همۀ‌ اقشار و اصناف‌ جامعۀ‌ روزگار خود بود. وی‌ همچنین‌ نزد نادرشاه‌ (١١٠٠ـ١١٦٠) منزلت‌ خاصی‌ داشت‌ و نادر به‌ توصیه‌های‌ او عمل‌ می‌كرد (خوانساری‌، همانجا، ص‌ ٣٠٥؛ قمی‌، ج‌ ٢، ص‌٢٠٠؛ مهدوی‌، ص‌ ١٣٧). محمدجعفر خواجویی‌ فرزند وی‌ و نیز نوه‌ خواجویی‌، محمداسماعیل‌ خواجویی‌ ثانی‌، بعدها از عالمان‌ و ادیبان‌ عصر خود شدند. دربارۀ‌ تاریخ‌ وفات‌ خواجویی‌، اختلاف‌نظر هست‌. شیخ‌عبدالنبی‌ قزوینی‌ (ص‌ ٦٩) وفات‌ وی‌ را در ١١٧٧ دانسته‌، اما منابع‌ متأخر (خوانساری‌، ج‌ ١، ص‌ ١١٩؛
مدرس‌ گیلانی‌، همانجا؛
آقابزرگ‌ طهرانی‌، ١٣٧٢، ص‌ ٦٣) آن‌ را در ١١٧٣ نوشته‌اند. مدفن‌ وی‌ در تخت‌ فولاد اصفهان‌ در نزدیكی‌ قبر فاضل‌ هندی‌ است‌.

خواجویی‌ صاحب‌ آثار متعدد و متنوعی‌ بوده‌ است‌. برخی‌ از آثار منتشر شدۀ‌ وی‌ عبارت‌اند از: الرسائل‌ الاعتقادیه‌ كه‌ مجموعه‌ای‌ است‌ شامل‌ هجده‌ رساله‌ در موضوعات‌ كلامی‌ و اعتقادی‌ كه‌ توسط‌ سیدمهدی‌ رجائی‌ در ١٤١١ درقم‌ منتشر شده‌ است‌، ثمرۀ‌الفؤاد فی‌نبذ من‌ مسائل‌ المعاد و ابطال‌ زمان‌ موهوم‌ كه‌ در جلد چهارم‌ منتخباتی‌ از آثار حكمای‌ الهی‌ ایران‌ (ص‌ ١٥١ـ٢٩١) به‌ كوشش‌ سیدجلال‌الدین‌ آشتیانی‌ در ١٣٥٧ در مشهد چاپ‌ شده‌ است‌ و مفتاح‌ الفلاح‌ و مصباح‌ النجاح‌ فی‌ شرح‌ دعاءالصباح‌ كه‌ به‌ اهتمام‌ سیدمهدی‌ رجائی‌ در ١٤١١ در مشهد منتشر شده‌ است‌. رسالۀ‌ فی‌الغناء ، كه‌ به‌ كوشش‌ علی‌ مختاری‌ و سیدرسول‌ كاظمی‌نسب‌، در مجموعۀ‌ میراث‌ فقهی‌ (١): غنا و موسیقی‌ (ص‌ ٥٣٥ـ٦٤٦) در١٣٧٦در قم‌ چاپ‌ شده‌ است‌ (برای‌ فهرست‌ دیگر آثار باقیمانده‌ و شناخته‌ شده‌ او، رجوع کنید به خواجوئی‌، مقدمۀ‌ رجائی‌، ص‌ ٢٦ـ٤٧).

منابع‌:
(١) آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة الی‌ تصانیف‌الشیعه‌، بیروت‌، ١٤٠٣، همو، طبقات‌ اعلام‌الشیعه‌، الكواكب‌ المنتشره‌ فی‌القرن‌ الثانی‌ بعدالعشرة ، قم‌، ١٤٢٢، سیدجلال‌الدین‌ آشتیانی‌، منتخباتی‌ از آثار حكمای‌ الهی‌ ایران‌ ، مشهد، ١٣٥٧؛
(٢) محمدحسن‌ حسینی‌ زنوزی‌، ریاض‌الجنة ، چاپ‌ علی‌ رفیعی‌، قم‌؛
(٣) ١٣٧٨؛
(٤) محمدباقربن‌ زین‌العابدین‌ خواسازی‌، روضات‌الجنات‌ فی‌ احوال‌العلماء و السادات‌ ، چاپ‌ اسداللّه‌ اسماعیلیان‌، قم‌، ١٣٩٠/١٣٩٢؛
(٥) ملامحمد اسماعیل‌ خواجوئی‌، الرسائل‌الاعتقادیه‌ (١)، چاپ‌ سیدمهدی‌ رجائی‌، قم‌، ١٤١١؛
(٦) عبدالنبی‌ قزوینی‌، تمیم‌ امل‌الا´مل‌ ، چاپ‌ سیداحمد حسینی‌، قم‌، ١٤٠٧؛
(٧) شیخ‌ عباس‌ قمی‌، الكنی‌ و الالقاب‌ ، تهران‌، ١٣٦٨؛
(٨) عبدالكریم‌ كزی‌ اصفهانی‌، تذكرةۀ‌القبور ، چاپ‌ ناصر باقری‌ بیدهندی‌، قم‌، ١٣٧١؛
(٩) مرتضی‌ مدرس‌ گیلانی‌، منتخب‌ معجم‌الحكماء ، چاپ‌ منوچهر صدوقی‌ها، تهران‌، ١٣٨١؛
(١٠) سیدمصلح‌الدین‌ مهدوی‌، تذكرة‌القبور یا دانشمندان‌ و بزرگان‌ اصفهان‌ ، اصفهان‌، ١٣٤٨؛

/ شمسی‌ سیاح‌ /

تاریخ انتشار اینترنتی: ٢٢/١٢/١٣٨٦