دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٩٩٦
جرايد در ایران ، (١) بررسی تاریخ جراید در ایران در دو قسمت ارائه میشود:
الف) از آغاز تا انقلاب اسلامی
١. از آغاز تا مشروطه
٢. دوره مشروطه تا كودتای اسفند ١٢٩٩
٣. از كودتای ١٢٩٩ ش تا پایان حكومت پهلوی اول
٤. دوره پهلوی دوم
٥. جراید محلی
٦. تدوین قانون مطبوعات
٧. تشكلهای مطبوعاتی
٨. جراید دینی و حوزوی
٩. جراید طنز
١٠. جراید زنان
١١. جراید اقلیتهای دینی
ب) پس از پیروزی انقلاب اسلامی
١. از آغاز تا تصویب قانون اول مطبوعات در مرداد ١٣٥٨
٢. از مرداد ١٣٥٨ تا حمله عراق به ایران
٣. دوره جنگ عراق با ایران (١٣٥٩ـ١٣٦٧ ش)
٤. دوره پس از جنگ
الف) از آغاز تا انقلاب اسلامی
١. از آغاز تا مشروطه. روزنامه نگاری در ایران در دوره قاجار (١٢١٠ـ١٣٤٤/١٣٠٤ ش) آغاز شد ( رجوع كنید به: صدرهاشمی، ج ١، ص ٢؛ مولانا، ص ٤٦ـ٤٧؛ براون، ١٩٨٣، ص ١٠؛ كرزن، ج٢، ص ٤٦٨؛ قس صلحجو، ص ٣٧ـ ٣٨ كه مبدأ روزنامهنگاری در ایران را دوره پادشاهی داریوش هخامنشی میداند؛ برای نمونهای از سابقه ثبت اخبار با عنوان «روزنامچه» رجوع كنید به: آقابزرگ طهرانی، ج ٥، ص ٩٥ـ٩٦).
ایرانیان با روزنامه، به مفهوم امروزی آن، به واسطه كتاب تحفهالعالم ، تألیف میر عبداللطیف خان شوشتری در ١٢١٦، آشنا شدند. وی نخستینبار از چاپ نشریهای هفتگی در بنگال خبر داد كه در آن اخبار و حوادث، با قید تاریخ، ضبط میشد ( رجوع كنید به: شوشتری، ص ٢٦٢). دو سال بعد، میرزا ابوطالب خان در سفرنامهاش (تألیف ١٢١٨ یا ١٢١٩؛ ج ٢، ص ١٩٥) به تفصیل از روزنامه كاغذ اخبار در انگلستان یاد كرد.
در ١٢٥٣، نخستین روزنامه ایران (حدود ٢٣٩ سال پس از اولین روزنامه چاپی جهان در بلژیك ١٦٠٥/١٠١٤؛ صلحجو، ص ٥٠) به همت میرزا صالح شیرازی * بهصورت ماهانه در دو ورق بزرگ چاپ سنگی شد. از این روزنامه با عنوان كاغذ اخبار (برگردانِ تحتاللفظی newspaper ؛ مولانا، ص ٥٢ -٥٣)، «روزنامه میرزا صالح شیرازی» (اقبال آشتیانی، ١٣٢٣ ش ب ، ص ٤٩ـ٥٠)، «اولین روزنامه ایرانی» (صدر هاشمی، ج ١، ص ٣٠٣) و «روزنامه ایرانی» (تقیزاده، ١٣٣٩، ص ١٤) یاد میشود. دو نسخه از این روزنامه در كتابخانه موزه بریتانیا موجود است و یك نسخه رونوشت نیز در> مجله انجمن پادشاهی آسیایی لندن <. قبل از انتشار كاغذ اخبار ، پیش شمارهای در دهه آخر رمضان ١٢٥٢ منتشر شد كه اعلانی برای نشر روزنامه در آینده بود و، در فاصله كمتر از چهارماه، در ٢٥ محرّم ١٢٥٣ نخستین شماره آن منتشر شد (مشیری، ص ٦٠٩ـ ٦١١؛ مولانا، ص ٤٧، ٥٢- ٥٤). نشر این روزنامه تا ١٢٥٦ ادامه یافت و در این سال به دستور حاجی میرزا آقاسی، صدراعظم محمدشاه، تعطیل شد (خان ملك ساسانی، ج ٢، ص ١٢٦).
گفتنی است كه آغاز نشر روزنامه به زبان فارسی در هندوستان بوده است، ولی روزنامههای چاپ هند را نباید در عداد جراید ایران به شمار آورد (محیط طباطبائی، ص ١٧). در ١٢٦٥، در دوره سلطنت ناصرالدین شاه، دومین روزنامه ــ كه نخستین روزنامه محلی نیز بود در ارومیه با نام زاهِریرادی باهْرا (پرتو روشنایی) به زبان آشوری منتشر شد ( رجوع كنید به: جراید اقلیتهای دینی).
در ٥ ربیعالا´خر ١٢٦٧، سومین روزنامه بههمت میرزاتقیخان امیركبیر * ، بدون نام، منتشر شد. از شماره نخست آن با عناوین «یا اسداللّهالغالب» (مولانا، ص٧٤) و «روزنامچه اخبار دارالخلافه طهران» (آرینپور، ج ١، ص ٢٣٨) یاد كردهاند. از شماره دوم به بعد، تا ده سال، این روزنامه با عنوان روزنامه وقایع اتفاقیه * منتشر شد و پس از آنكه در ١٢٧٧ اداره چاپخانه دولتی و مدیریت روزنامه به میرزا ابوالحسنخان صنیعالملك * سپرده شد، نام روزنامه تغییر كرد و شماره ٤٧١ آن روزنامه وقایع نام گرفت و سپس به روزنامه دولت علیه ایران تغییر نام داد و تصاویری نیز به آن افزوده شد. این روزنامه، نخستین نشریه مصور ایران به شمار میرود (همان، ج ١، ص ٢٣٧ـ ٢٣٨؛ صدرهاشمی، ج ٤، ص ٣٣٠ـ٣٣١؛ كهن، ج ١، ص ٣٣، ٤٤ـ ٤٥). در ١٢٨٠، روزنامه علمیه دولت علیه ایران ، یا روزنامه علمی ، به سه زبان فارسی، فرانسه، عربی، منتشر گردید كه اولین نشریه تخصصی و علمی و نخستین روزنامه چند زبانه بود (كهن، ج ١، ص ٥١).
در ١٢٨٣، به دستور ناصرالدین شاه، وزیر علوم، اعتضادالسلطنه، عهدهدار تأسیس چهار روزنامه با عناوینِ روزنامه دولتی بدون تصویر ، روزنامه دولتی مصور، روزنامه ملتی و روزنامه علمی شد كه انتشار آنها تا ١٢٨٧ ادامه یافت (محیط طباطبائی، ص ٢٧ـ٣١). از آن میان، روزنامه دولتی مصور تا زمان نشر شرف (دومین روزنامه مصور) در ١٣٠٠، انتشار یافت ( روزنامه دولت علیه ایران ، ش ٥٩١، ٦ ربیعالاول ١٢٨٣، ص ٣؛ «اعلان»، شرف، سال ١، محرّم ١٣٠٠، ص ٢؛ صدرهاشمی، ج ٤، ص ٤٥). دولت برای فروش این روزنامهها، مستوفیالممالك، وزیر مالیه، را مأمور كرد تا رجال دولتی را به خرید آن ملزم كند ( روزنامه ملت سنیه ایران ، ش ٩، ١٢ محرّم ١٢٨٤، ص ٤٥). روزنامه ملتی بیشتر به شعر و شعرا اختصاص داشت و فاقد مطالب مردمی بود. میرزا فتحعلی آخوندزاده * با نوشتن نقدی بر آن، اولین انتقاد اصولی و علمی و مستدل از محتوای جراید را پیریزی كرد (نفیسی، ص ٣٥ـ٣٦). در ١٢٨٧، دارالطباعه، كهاز ادارات تابعوزارتعلوم بهشمار میرفت، تأسیس شد. این اداره مصدر تمام امور مربوط به جراید بود، از تنظیم و ترجمه مطالب تا چاپ و توزیع آن. در پی فرمان ناصرالدین شاه مبنی بر اینكه باید «عمل مطبوعات... [ را ] تحت قاعده منضبط كرد»، سه نشریه ماهانه پایتخت تعطیل و پس از یك ماه، روزنامه ایران جانشین آنها شد ( ایران ، ش ١، ١١ محرّم ١٢٨٨، ص ١).
در دوره ده ساله وزارت و صدارت میرزا حسینخان سپهسالار * (١٢٨٧ـ١٢٩٧)، در روزنامهنگاری تحول نسبی به وجود آمد. وی ــ كه همواره از نحوه اطلاعرسانی روزنامههای پایتخت در قیاس با روزنامههای سایر كشورها ناراضی بود و آن را «اسباب مسخره» میدانست سه روزنامه مستقل دایر كرد: روزنامه وقایع عدلیه ، ویژه مسائل حقوقی و قضایی، در دوره وزارت عدلیه (١٢٨٧)؛ روزنامه نظامی علمیه و ادبیه ، وابسته به ارتش ایران، در دوره وزارت جنگ (١٢٩١)؛ و روزنامه مریخ ، پس از تعطیلی روزنامه نظامی، برای امور نظامی (آدمیت، ص ٣٨٦ـ٣٨٧). در این دوره همچنین نخستین سالنامه ایران منتشر شد (در باره سالنامهنگاری در ایران رجوع كنید به: قاسمی، ١٣٧٩ ش، ج ١، ص ٢٠٣ـ٢٨٠).
علاوه بر این، سپهسالار روزنامه وطن را به دو زبان فارسی و فرانسه تأسیس كرد، ولی فقط یك شماره از آن چاپ شد كه به مرحله توزیع نیز نرسید. ظاهراً محتوای شماره نخست، كه آزادیهایسیاسی را میستود، خشمشاه را برانگیخت و مانع انتشار آن شد ( رجوع كنید به: اعتمادالسلطنه، ١٣٥٠ش، ص٥٥؛ آدمیت، ص٣٨٦ـ ٣٩٢). از نظر كرزن (ج ١، ص ٤٧٠ـ٤٧١) این روزنامه بینظیر و سزاوار كنجكاوی است. مقارن با انتشار روزنامه نظامی علمیه و ادبیه ، دارالطباعه روزنامه علمی را منتشر كرد. با انتشار این روزنامه نخستیننزاع قلمینیزآغاز شد (قاسمی،١٣٧٥ش، ص١٠١ـ١٠٣).
نشر جراید موضوعی یا تخصصی و علمی، پس از تعطیلی روزنامه علمیه دولت علیه ایران ، بار دیگر در ١٢٨٧ از سرگرفته شد و روزنامه تجارت (نخستین روزنامه اقتصادی ایران) و دانش (ترجمان علمی مدرسه دارالفنون) نیز در اواخر دوره ناصری منتشر شدند (صدرهاشمی، ج ٢، ص ١٦٤، ٢٦٥ـ٢٦٦؛ پروین، ج ١، ص ١٩٢ـ ١٩٣). از ویژگیهای اواخر دوره ناصری، علاوه بر انتشار جراید چند زبانه، تأسیس روزنامه غیرفارسی است؛ در ١٣٠٢ روزنامه < صدای ایران > بهزبان فرانسه بهچاپ رسید و انتشار آن، بهرغم مخالفت سپهسالار و میرزاملكم خان، بیش از دو سال ادامه یافت ( رجوع كنید به: اعتمادالسلطنه، ١٣٥٠ ش، ص٣٥٠، ٣٧٩ـ٣٨٠، ٤٣٣، ٤٣٨؛ پروین، ج١، ص١٩٦ـ١٩٧).
دوره ناصری، دوره آغاز انتشار نشریات ادواری بود. در این دوره جراید تخصصی شكل گرفت و امور مطبوعات در نهادی مشخص ساماندهی گردید. با این همه، روزنامهنگاری در این دوره، به سبب ضبط وقایع بیاهمیت كه خوشآمدِ حاكمان بود و نپرداختن به علل پیشامد وقایع و نتایج آن، ناقص و نارسا بود ( رجوع كنید به: محیط طباطبائی، ص ٣٠ـ٣١). در این دوره، غالب جراید با خط خوشِ خطاطان مشهور و با نثر منشیانه و بدون غلط نوشته میشد. همچنین تصاویر جراید را نقاشانی نظیر میرزا ابوتراب غفاری * و میرزا ابوالحسن غفاری (صنیعالملك) میكشیدند (وحیدنیا، ص ٦٨٣).
تحول مهم اواخر دوره ناصری، ظهور نشریات ایرانی خارج از كشور بود كه پایهگذار جراید آزاد، انتقادی و روشنگرانه بودند و نارساییها و مشكلات كشور را با نثری ساده و عامه فهم بیان میكردند. این روزنامهها در جریانی كه به شكلگیری نهضت مشروطیت و برپایی حكومت قانون منجر شد، سهم عمدهای داشتند. این روزنامهها، به ترتیبِ تاریخ انتشار، عبارت بودند از: روزنامه اختر * ، به مدیریت محمدطاهر تبریزی (قراجهداغی)، در استانبول (١٢٩٢)؛ عروهالوثقی * به زبان عربی، به مدیریت سیدجمالالدین اسدآبادی، در پاریس (١٣٠١)؛ شاهسون ، به مدیریت عبدالرحیم طالبوف، در استانبول (١٣٠٦)؛ قانون ، به مدیریت میرزا ملكمخان، در لندن (١٣٠٧)؛ كوكب ناصری ، به مدیریت مصطفی شیخالاسلام بهبهانی، در بمبئی (١٣٠٩)؛ حكمت * ، به مدیریت میرزامهدیخان تبریزی، در قاهره (١٣١٠)؛ و حبلالمتین * ، به مدیریت سید جمالالدین حسینی ملقب به مؤیدالاسلام، در كلكته (١٣١١؛ صدرهاشمی، ج١، ص٦٣، ج٢، ص٢٠٠، ٢٢٨، ج ٣، ص ٥٦، ج ٤، ص ٩٦، ١٥٠). روزنامههای برونمرزی، به ویژه اختر و قانون ، در قبال وقایعی كه با منافع ملی جامعه تضاد داشت، واكنش تندی نشان میدادند، نظیر واقعه رژی، كه با بیان مضار امتیاز توتون و تنباكو خواهان لغو آن شدند ( رجوع كنید به: «عریضه حضور باهرالنور جناب... میرزامحمدحسن شیرازی سلّمهاللّه تعالی»، قانون ، ش ٢٠، ص ١ـ٣).
سنّت روزنامهنگاری عصر ناصری در دوره مظفری (١٣١٣ـ ١٣٢٤) ادامه یافت و تحولی تازه در آن به وقوع پیوست. جراید از آزادی قلم و گستردگی حوزه بحث برخوردار شدند. روزنامهها بیش از گذشته، به مسائل اجتماعی پرداختند و رقابت رجال دربار با یكدیگر، روزنامهها را به عرصه كشمكشهای سیاسی سوق داد. این كشمكشها در مقالههای انتقادی طرفین در روزنامههای داخل و خارج از كشور، نمود مییافت (محیط طباطبائی، ص ٨٨ ٨٩). در این دوره روزنامه از انحصار دولت خارج، و انتشار روزنامههای غیردولتی از اولین سالهای سلطنت مظفرالدین شاه آغاز شد و عبارت «روزنامه آزاد» در پیشانی روزنامهها حك گردید. ویژگیهای مظفرالدین شاه و دعوی اصلاحخواهی وی در ایجاد فضای آزاد بیتأثیر نبود. وی در دوره ولیعهدی در تبریز، در اشاعه روزنامهنگاری نقش داشت و حتی روزنامه ممنوع الورود قانون را دریافت و مطالعه میكرد (ناظمالاسلام كرمانی، بخش ١، ج ١، ص ١٢٩).
در دوره نخست وزیری امینالدوله * ، روزنامه تربیت منتشر شد (رجب ١٣١٤) كه نخستین نشریه روزانه و سرآغاز روزنامهنگاری غیردولتی بود ( رجوع كنید به: تربیت * ، روزنامه). در این دوره روزنامهنگاری از نظر كمّی و كیفی رشد مطلوبی داشت و با بروز و ظهور اندیشههای نو، نظیر آزادیخواهی، افق جدیدی برای فعالیت مطبوعاتی گشوده شد. محتوای روزنامههای این دوره سبب شد تا مردم، كه به جراید دولتی اعتقادی نداشتند، از روزنامههای آزادیخواه استقبال كنند و روزنامهخوان شوند ( رجوع كنید به: احتشامالسلطنه، ص ٣٢٩، ٣٣١). مهمترین روزنامه غیردولتی خلاصهالحوادث بود كه، پس از تربیت ، دومین نشریه روزانه و نخستین روزنامهای بود كه از خبرهای تلگرافی نقاط مختلف جهان، كه به سفارت انگلیس میرسید، به طور مستقیم استفاده كرد. این روزنامه را انجمن معارف انتشار میداد (همان، ص ٣٢٨). از جمله روزنامههای دولتی این دوره، خلافت مظفری ، روزنامه مصور شاهنشاهی ، روزنامه مصور شرافت و روزنامه رسمی ایران با نام جدید ایران سلطانی بودند (كهن، ج ١، ص ١٩٧ـ١٩٩). ایران سلطانی ، كه پیش از پیروزی نهضت مشروطه منتشر میشد، اعلامیههای دولت و منویات عینالدوله، صدراعظم مظفرالدین شاه، را در برابر مشروطهخواهان منتشر میكرد. این روزنامه بار دیگر به نام ایران منتشر شد و بعدها روزنامه رسمی كشور شاهنشاهی گردید كه وزارت دادگستری آن را منتشر میكرد (رضوانی، ص ٩). در دوره مظفری، در مجموع ٣١ یا ٣٢ عنوان روزنامه و مجله منتشر میشد. نثر روزنامههای این دوره در مرحلهگذر از نثر منشیانه و ادیبانه به نثر ساده بود (پروین، ج ٢، ص ٣٩٦، ٤٢٨).
با ظهور روزنامههای غیردولتی در دوره مظفری، چاپ آثار منظوم در جراید رونق گرفت. دلیل آن نیز وجود روزنامهنگاران شاعر و ادیبی بود كه سرودههای خود و شاعرانِ بنام و حتی جوان را چاپ میكردند ( رجوع كنید به: كسروی، ١٣٨١ ش، ص ٤٦). این روزنامهها از لحاظ سیاسی فاقد اهمیت بودند، اما از لحاظ ادبی و احتوای بر اشعار ارزش داشتند (براون، ١٩٨٣، ص ١٢). در این دوره، علاوه بر چاپ خبرهای سیاسی، در جراید به موضوعات دینی نیز پرداخته میشد ( رجوع كنید به: جراید دینی و حوزوی). از اولین نشریات موضوعی دیگر در این دوره، روزنامه طلوع بود كه نخستین روزنامه فكاهی به شمار میآید و از آن هیچ نسخهای به جانمانده است ( رجوع كنید به: جراید طنز).
در دوره مظفری روزنامههای برونمرزی نیز رشد چشمگیری یافتند، به طوری كه از ١٣٢٠ تا ١٣٢٤ بیش از بیست روزنامه فارسی در شهرهای اروپایی و آسیایی منتشر میگردید و از راههای مختلف وارد ایران میشد (كهن، ج ١، ص ٢٠٨). در این میان، روزنامه هفتگی پرورش * ، چاپ مصر، از بهترین و مهمترین روزنامههای فارسی بهشمار میرفت (كسروی، ١٣٨١ش، ص٤١ـ ٤٢؛ تربیت، ج ٢، ص ٢٧٢). از دیگر روزنامههای برونمرزی این دوره ثریا * ، به مدیریت علیمحمدخان كاشانی بود كه در ١٣١٦ در قاهره منتشر شد؛ آزاد ، به مدیریت سیدحسینخان كاشانی، در كلكته؛ چهرهنما * ، به مدیریت عبدالمحمد ایرانی ملقب به مؤدبالسلطان، كه ابتدا در اسكندریه و سپس در ١٣٢٢ در قاهره منتشر شد (كهن، ج ١، ص ٢٠٣ـ ٢٠٥).
آزادی قلم و اختناق در دوره مظفری با نخست وزیری امینالدوله و امینالسلطان، كه به تناوب جا به جا میشدند، نسبت مستقیم داشت. هر اندازه كه روزنامهنگاری در دوره امینالدوله از آزادی برخوردار بود، در دوره امینالسلطان دچار اختناق و ركود میشد. مجامع ملی و آزادیخواه كه فعالیتشان از دوره ناصری آغاز شده بود و در تكوین مقدمات مشروطه سهم عمدهای داشتند، همچنان فعالیت میكردند. مضامین عمده روزنامههای این دوره، تعلیم و تربیت، عدل و قانون، دعوت به اخوت اسلامی، و معرفی سیاست روس و انگلیس در آسیا بود (محیط طباطبائی، ص ٩٤).
در این دوره، انجمنهای مخفی با انتشار شبنامه به افشاگری میپرداختند و، به موازات روزنامههای انتقادی خارج از ایران، در روشنگری مردم مؤثر بودند، هر چند لحن شبنامهها بسیار تند و گزنده بود ( رجوع كنید به: كسروی، ١٣٨١ ش، ص ٢٥ـ٢٦؛ نیز رجوع كنید به: شریف كاشانی، ج ١، ص ٥٥؛ ملكزاده، ج ٢، ص ٣٢٦). از جمله این شبنامهها، كه پیش از مشروطه به طور مرتب منتشر میشد، روزنامه غیبی در اصفهان، تلقین ایران ، حمامجنیان و صبحنامه هر سه در تهران بود. پندنامه و عبرتنامه نیز به طور نامرتب تهیه و توزیع میشد (براون، ١٩٨٣، ص ٢١؛ كهن، ج ١، ص ٢٣٧، ٢٣٩). محتوای شبنامهها، اعتراض به شیوه حكومت، تهدید شاه و آگاه كردن مردم از اوضاع نابسامان كشور بود ( رجوع كنید به: ناظمالاسلام كرمانی، بخش ١، ج ٢، ص ٣٦١). جراید، خصوصاً جراید خارج از ایران، در خیزشی كه به مشروطیت انجامید، نقش اساسی داشتند و یاریگر روشنفكران، علما و بازرگانان بودند. از ١٢٥٣ تا ١٣٢٤، ٦٩ نشریه منتشر شد: ٢٣ نشریه خبری، سیزده نشریه سیاسی، نُه نشریه علمی ـ فنی، چهار نشریه ادبی ـ تاریخی، دو نشریه دینی، یك نشریه پزشكی و نشریات متفرقه. به سبب محدودیت چاپ سربی، بیشتر جراید چاپ ژلاتینی و سنگی میشدند (برزین، ١٣٧٠ ش الف ، ص١٦).
٢. دوره مشروطه تا كودتای اسفند ١٢٩٩. با امضای فرمان مشروطیت در جمادیالا´خره ١٣٢٤، فضای سیاسی ایران دگرگون شد. شور و شوق ناشی از تحولات مثبت و تأسیس نهادهای دموكراسی در ایران، چون مجلس، مطبوعات را عمیقاً متحول كرد. مطبوعات ركن چهارم مشروطیت و ابزاری برای شناخت و سنجش میزان آزادی به شمار آمد. بر عناوین روزنامهها و شمارگان آنها افزوده شد. عناوین روزنامههایی چون زبان ملت، كلید سیاسی، ندای وطن، اتحاد، تمدن * ، و ندای اسلام ، بازتابی از گفتمان سیاسی موجود بود ( رجوع كنید به: كسروی، ١٣٨١ش، ص٢٧٣).
روزنامهها با مقالههایی در باره حكومت پارلمانی، آزادی، ضرورت میهنپرستی، و حكومت قانون، در شور ناشی از شكلگیری حاكمیت قانون شریك شدند (برای نمونه رجوع كنید به: «این ملت چه میگوید»، تمدن ، سال ١، ش ١٩، ١٨ ربیعالا´خر ١٣٢٥، ص ١). نخستین روزنامه غیردولتی در صدر مشروطه (١٣٢٤ـ١٣٢٦)، روزنامه مجلس ، به ابتكار یحیی دولت آبادی و به مدیریت محمدصادق طباطبایی، حق نوشتن عبارت «به كلی آزاد» و «در كمال آزادی از قید وزارت انطباعات» را كسب كرد و از نظارت وزارت انطباعات معاف شد (شریف كاشانی، ج ١، ص ١٢٧؛ مجلس ، سال ١، ش ١، ٨ شوال ١٣٢٤، ص ١ـ٢). روزنامه معارف دومین روزنامه صدر مشروطه بود كه اخبار انجمن معارف و مدارس را منعكس میكرد. از دیگر روزنامههای غیردولتی در ١٣٢٤ در پایتخت، ندای وطن و وطن و تمدن بودند كه به گفته محیط طباطبائی (ص ١٢٣، ١٣٠) از جمله پنج روزنامه اساسی سیاسی در آغاز مشروطه به شمار میرفتند. دو روزنامه دیگر، صبح صادق و حبلالمتین (تهران) بود كه در ١٣٢٥ نخستین شماره آنها منتشر شد. سه روزنامه تندرو و با اهمیت نیز در دوره نخست مشروطه، پیش از استبدادصغیر * (١٣٢٦ـ١٣٢٧)، منتشر شد: صوراسرافیل * ، به مدیریت میرزا قاسمخان تبریزی با همكاری میرزا جهانگیرخان شیرازی؛ روحالقدس * ، به مدیریت شیخ احمد تربتی معروف به سلطانالعلمای خراسانی؛ و مساوات ، به مدیریت سید محمدرضا مساوات * . نخستین شماره هر سه آنها در ١٣٢٥ به چاپ رسید. این روزنامهها، برخلاف دیگر نشریات، دارای محتوای غنی و مطالب روشنگرانهای بودند كه با تحولات كشور همخوانی داشت. كسروی، صوراسرافیل را به آرزوهای مردم نزدیك میدید ( رجوع كنید به: ١٣٨١ ش، ص ٢٧٧).
ستیز با استعمار و بیگانگان از موضوعاتی بود كه جراید آزادیخواه به آن توجه داشتند. همین امر موجب واكنش انگلیسیها شد، چنانكه روزنامه تایمز لندن، جراید آزاد ایران را فریبكار و خطرناك خواند و دیگر جراید انگلیسی نیز موضع خصمانهای در برابر مشروطهخواهان اتخاذ كردند (براون، ١٩٦٦، ص ٢٣٣). روزنامهنگاران آزاد اندیش ــ كه گسترش زمینههای ارتباطی و مطبوعاتی را برای رشد فكری مردم و پیشرفت فرهنگی و اجتماعی كشور، مناسب میدانستند با انتشار روزنامههای مترقی، مخالفان آزادی را به اتخاذ تدابیر محدود كنندهای برانگیختند و با تصویب نخستین قانون مطبوعات در عصر مشروطه، تلاش مخالفان به بار نشست ( رجوع كنید به: كهن، ج٢، ص٣٨١ـ٣٨٢؛ نیز رجوع كنید به: بخش تدوین قانون مطبوعات).
در استبداد صغیر، جراید كه در اعلامیههای دربار «سرمنشأ فساد» خوانده شدند، تعطیل و تعدادی از گردانندگان آنها، چون میرزا جهانگیرخان شیرازی و سلطانالعلمای خراسانی، به قتل رسیدند و مدیران حبلالمتین و مساوات پنهان شدند (كهن، ج ٢، ص ٤٠١ـ٤٠٢؛ محیط طباطبائی، ص ١٤٦). روزنامههایی نظیر اقیانوس و ندای وطن ، كه با شاه همراه بودند، چند صباحی منتشر شدند ولی، بنا به مصالحی، آنها نیز تعطیل شدند. طی این مدت، فقط روزنامه ایران مرتباً چاپ میشد كه روزنامه دولتی و سخنگوی حكومت بود. عبدالمطلب یزدی، كه در خفا با مشروطهخواهان رابطه داشت، مخفیانه روزنامه كاشفالاسرار را منتشر میكرد (كهن، ج ٢، ص ٤٠٢، ٤٠٤). فضای اصفهان و تبریز و رشت، كه كانون مبارزههای ضد استبدادی بودند، زمینه مساعد را برای انتقال روزنامهها فراهم كرد: كشكول به اصفهان، حبلالمتین به رشت و مساوات به تبریز منتقل شد (محیط طباطبائی، همانجا). شماری از روزنامهنگاران نیز از ایران گریختند و در استانبول و كلكته فعالیت خود را از سرگرفتند. روزنامه تمدن با همكاری مدبرالممالك مرندی و میرزا علی لبیب در كلكته، و روزنامه سروش به مدیریت محمد توفیق و با همكاری علیاكبر دهخدا و یحیی دولتآبادی در استانبول، از جمله روزنامههای مهاجران بودند. فعالیت برونمرزی روزنامهنگاران ایرانی در استبداد صغیر، در لندن، پاریس، استانبول و ژنو متمركز شده بود. دوره دوم صوراسرافیل در ایوردون (سویس)، سروش و آزادی در استانبول، روحالقدس در پاریس، تازه حیات ، و ترقی در باكو، از جمله مطبوعات تبعیدی در دوره استبداد صغیر بودند ( مبارزه با محمدعلی شاه ، ص ٢٨ـ ٤٥؛ كهن، ج ٢، ص ٤٩١ـ٥١١).
پس از خلع محمدعلی شاه در ٢٧ جمادیالا´خره ١٣٢٧ و برقراری مجدد حكومت مشروطه، از جراید رفع توقیف شد. مدیر دو روزنامه مخالف مشروطه، اقیانوس و ندای وطن ، نیز به مجازات رسیدند (كهن، ج ٢، ص ٥١٤). با فعالیت علنی احزاب سیاسی، روزنامههای حزبی به عرصه روزنامهنگاری راه یافتند. برپایی این روزنامهها از سوی احزاب، جراید را در جهت سیاسی خاصی هدایت كرد. روزنامههای ایران نو را حزب دموكرات، شوری را جمعیت اعتدالیون، و شرق و استقلال ایران را حزب اتفاق و ترقی منتشر كردند. از میان روزنامههای تندرو مشروطه اول، فقط حبلالمتین (تهران) مدتی فعالیت خود را از سرگرفت ولی در اوضاع نابسامانی كه دیگر بار حاكم شد، توقیف گردید ( رجوع كنید به: بخش تدوین قانون مطبوعات). هر چند در این هنگام روزنامهنگاران آزادیخواه و جسور دوره نخست مشروطه حضور نداشتند، روزنامههای وزینی چون ایران نو ، به مدیریت محمد شبستری (ابوالضیاء) و نوبهار ، به مدیریت محمدتقی بهار * ، خلا ناشی از فقدان روزنامههای مهمی چون صوراسرافیل و روحالقدس را پر میكردند. بهرغم افزایش تعداد روزنامهها، غالب روزنامههای این دوره محتوای غنی نداشتند (كسروی، ١٣٧٨ ش، ص ٧٣ـ٧٤). در ١٣٢٩، در پی اخطار دولتِ روسیه مبنی بر اخراج مورگان شوستر (مستشار مالی امریكایی) از ایران، و تعطیلی مجلس دوم از سوی دولت، بار دیگر مشروطه نوپا به مخاطره افتاد. این دوره كه مقارن بود با زمامداری مطلق ناصرالملك (١٣٢ـ١٣٣٢)، نایبالسلطنه احمدشاه، و تجاوز روس و انگلیس به مناطق شمالیوجنوبی ایران، حاكمیت فضای اختناقآمیز دوره استبداد صغیر را زنده كرد. نمایندگان احزاب و گروههای سیاسی را، كه مخالف اخطار روسیه بودند، تبعید كردند و جراید دموكرات بسته شد (بهار، ج ١، ص ١١ـ١٢). استقلال ایران ، شرق ، و برق ، از معروفترین روزنامههایی بودند كه در آغاز استبداد ناصرالملك تعطیل شدند. دولت برای پركردن خلا ناشی از مطبوعات آزاد و انتقال دیدگاههای خود، روزنامه آفتاب را منتشر كرد كه وظیفهاش حمایت از ناصرالملك بود. در ماههای پایانی ١٣٣١، روزنامه بیطرف منتشر شد كه در قبال روسیه و انگلستان موضعگیری چندانی نداشت؛ سپس ایران امروز برای دفاع از آزادی تأسیس شد و تا حدی جای جراید آزادیخواه را پُر كرد (كهن، ج ٢، ص ٦٢٦، ٦٣٢ـ٦٣٣). در پی تاجگذاری احمدشاه در ٢٧ شعبان ١٣٣٢، ناصرالملك سقوط كرد و مجلس سوم نیز، پس از فترت سه ساله، افتتاح گردید و آزادی قلم برای جراید به وجود آمد. تجدید حیات روزنامههای حزبی نویدی برای رونق مطبوعات بود. دوره جدید روزنامه نوبهار ، به مدیریت محمدتقی بهار در تهران، كه جانشین ایران نو شده بود، به همراه روزنامه جدیدالتأسیس ستاره ایران ، از جراید وابسته به دموكراتها بود كه در این سالها چاپ شد و حزب اعتدال نیز روزنامه شوری را به مدیریت ناصرالاسلام گیلانی منتشر كرد. روزنامههای جدید و مستقل این دوره، رعد به مدیریت سید ضیاءالدین طباطبایی و روزنامه هفتگی عصر جدید به مدیریت متینالسلطنه بودند (بهار، ج ١، ص ١٣، ١٥). از روزنامههای تندرو دوره مشروطه سوم، عصر انقلاب به مدیریت میرزا آقاخان همدانی بود كه در ١٣٣٣ دایر شد. این روزنامه با انتقاد از وضع موجود، به ویژه از دولت عینالدوله، به دستور مستقیم وی توقیف شد ولی پس از روی كار آمدن مستوفیالممالك، میرزا آقاخان همدانی عهد انقلاب را با همان شیوه منتشر كرد (كهن، ج ٢، ص ٦٤٤ـ٦٤٦).
در پی گسترش دامنه جنگ جهانی اول (١٩١٤ـ ١٩١٨) به ایران، بهرغم اعلام بیطرفی ایران، نیروهای متحدین (آلمان و عثمانی) و متفقین (روس و انگلیس) به ایران هجوم آوردند. در این میان دستهای از جراید، نظیر رعد و عصرجدید ، به هواخواهی از متفقین برخاستند و دسته دیگر، بهدلیل سوابق استعماری روس و انگلیس در ایران، از متحدین حمایت كردند (بهار، ج١، ص١٥). علاوه بر این، وقوع جنگ جهانی سبب شد تا روزنامهنگاران به مسئله خبر توجه كنند. جدّی گرفتن خبر از سوی روزنامهها و علاقه مردم به پیگیری اخبار جنگ، عادت خبر خواندن را در مردم ایجاد كرد ( تحقیقات روزنامهنگاری ، سال ٨، ش٢٩ و ٣٠، ١٣٥١ش، ص ٩). درپی پیشروی نیروهای روس به سوی پایتخت، نمایندگان مجلس سوم به همراه روزنامهنگاران و رهبران احزاب، ناچار از پایتخت به قم و سپس به كرمانشاه مهاجرت كردند و در آنجا دولت موقت ملی را به ریاست نظامالسلطنه مافی تشكیل دادند و پساز تصرف آن منطقه توسط روسها، دولتمهاجر رهسپار استانبولشد (سپهر، ص٢٤٤ـ ٢٤٦، برای اسامی روزنامهنگاران مهاجر رجوع كنید به: همانجا). انحلال مجلس سوم و احزاب دموكرات و اعتدال، تجاوز متفقین و مهاجرت دولتمردان، به تعطیلی مجدد مشروطه انجامید و جراید نیز چون گذشته آسیب دیدند. اغلب روزنامهها، به جز رعد و عصر جدید ، توقیف یا تعطیل شدند (بهار، ج ١، ص ٢١). گروهی از اعضای حزب دموكرات كه در برلین به سر میبردند، روزنامه كاوه * را به مدیریت سیدحسن تقیزاده * در ١٣٣٤/ ١٩١٦، در حمایت از آلمان و با سرمایه آن كشور، منتشر كردند. این روزنامه در دوره جنگ، در دفاع از استقلال و حقوق ایرانیان، مقالههای روشنگری به چاپ میرساند (تقیزاده، ١٣٧٢ ش، ص ١٨٦).
ضعف و ناپایداری دولتهای ایران یكی از علل آشفتگی سیاسی بود كه روی كار آمدن دولت وثوقالدوله و انعقاد قرارداد ١٩١٩ بر شدت آن افزود. دولت وثوقالدوله با تأمین هزینه روزنامه ایران ، آن را كه از ١٣٢١ تعطیل شده بود، در ١٣٣٤ مجدداً راهاندازی كرد. این روزنامه، كه زیر نظر محمدخان ملكزاده و برادرش محمدتقی بهار اداره میشد، و روزنامه رعد به دفاع از قرارداد ١٩١٩ پرداختند (محیط طباطبائی، ص ١٥٩؛ صدرهاشمی، ج١، ص٣١٢ـ٣١٣؛ كهن، ج ٢، ص ٦٦٩). جراید، عموماً به قرارداد ١٩١٩ واكنش تندی نشان دادند. ستاره ایران ، به مدیریت میرزا حسینخان صبا، از دولت وثوقالدوله برای واگذاری چنین امتیازی بازخواست كرد. تندروی ستاره ایران به توقیف آن انجامید، ولی صبا از روزنامه كوكب ایران برای انتقال افكار خود استفاده كرد. وثوقالدوله، در مقابل انتقاد جراید مخالفِ قرارداد، از طریق روزنامههای نوبهار و ایران به دفاع از خود پرداخت (كهن، ج ٢، ص ٦٧٢ـ ٦٧٥).
فضای سیاسی با تشكیل گروه كمیته مجازات * در ١٣٣٤، كه بیمحابا به ترور افراد میپرداخت، متشنجتر شد. متینالسلطنه، مدیر روزنامه عصر جدید ، یكی از مقتولان این گروه بود (كسروی، ١٣٧٨ ش، ص ٧٦٩). دامنه مخالفتها به سقوط دولت وثوقالدوله انجامید. دولتهای بعدی را تا كودتای ١٢٩٩ ش، مشیرالدوله و فتحاللّه خان سپهدار گیلانی تشكیل دادند. هر چند در دوره كوتاه دولت مشیرالدوله مطبوعات آزادی یافتند، دیری نپایید كه دولت، با تغییر رویه، فشار جدیدی بر جراید آورد و توقیف روزنامه تازه تأسیس سعادت نمونهای از پیامدهای این فشار بود (كهن، ج ٢، ص ٧٢١).
تا پیش از كودتا تعدادی مجله نیز فعالیت میكردند كه بسیاری از آنها ادامه مجلاتی بودند كه پیش از آن منتشر میشدند. مجله ادبی دانشكده و مجله ادبی فكاهی گلزرد ، از جمله مجلاتی بودند كه در ١٣٣٦ منتشر شدند. مجله ادبی ، به مدیریت سعدالملك مافی، نیز در همان سال منتشر شد. این مجله جانشین مجله علمی بود كه در ١٣٣٣ انجمن علمی آن را منتشر میكرد. نشر مجله ادبی تا اسفند ١٢٩٩ ادامه داشت. در ١٣٣٧، مجله اصول تعلیمات را نصیرالدوله، وزیر معارف، به صورت نامنظم در پنج شماره منتشر كرد. از شماره ششم، مجله از وزارت معارف به دارالمعلمین واگذار شد و به مدیریت ابوالحسن فروغی به اصول تعلیم تغییر نام داد، اما بیش از شش ماه دوام نیاورد. مجله اختردانش در ١٣٣٧ در چند شماره انتشار یافت. این مجله نیز جانشین مجله دانش بود كه در ١٢٩٩ ش، به عنوان اولین نشریه مدرسهای، دارالفنون آن را منتشر میكرد و مجله دانش پس از سالها وقفه با فعالیت مجله اختر دانش احیا گردید، ولی عمر آن نیز دیری نپایید (صدرهاشمی، ج ١، ص ٦٥، ١٠٠ـ١٠٢، ج ٢، ص ٢٦٥، ج ٤، ص ٤٤؛ محیط طباطبائی، ص ٢٤٩ـ٢٥٠؛ كهن، ج ٢، ص ٧١١).
به طور كلی، از ١٣٢٤/ ١٢٨٥ ش تا ١٣٠٠ ش، كه دوره پرشوری از مبارزه مردم برای اخذ فرمان مشروطه بود، اهمیت مطبوعات دو چندان شد، چنانكه با وجود امكانات محدود، ٤٨٩ نشریه جدید منتشر شد كه فقط ٩٨ عنوان آن به ١٣٢٤/ ١٢٨٥ ش، نخستین سال دوره مشروطه، تعلق داشت (برزین، ١٣٧٠ ش الف ، ص ١٤، ١٦).
نابسامانی سیاسی در آستانه كودتای ١٢٩٩ ش، سبب شد تا جراید بیش از سابق ندای آزادیخواهی سر دهند. روزنامه رهنما ، به مدیریت شیخالعراقینزاده، كه پیش از كودتا در ١٣٣٧/١٢٩٨ ش منتشر میشد، در بیان نارساییها و مباحثی چون منحرف شدن مشروطه و سوء استفاده قدرتطلبان با پوشش آزادیخواهی، روزنامهای مترقی و پیشرو بود ( رجوع كنید به: كهن، ج ٢، ص ٧٢٧ـ ٧٢٨).
٣. از كودتای ١٢٩٩ش تا پایان حكومت پهلوی اول. در سوم اسفند ١٢٩٩، كودتایی به رهبری سید ضیاءالدین طباطبایی (روزنامهنگار) و با همراهی رضاخان میرپنج (فرمانده قزاق) به وقوع پیوست كه تحولات سیاسی و اجتماعی را در پیداشت. پس از كودتا، با انتشار اعلامیه «حكم میكنم» از سوی رضاخان، كه مادّه چهارم آن دالّ بر تعطیل تمام روزنامهها بود، جراید بسته شد و در ١١ اسفند ١٢٩٩، سه روز پس از انتشار بیانیه دولت، روزنامه ایران برای درج بیانیه منتشر گردید (دولتآبادی، ج ٤، ص ٢٣٣، ٢٤٤؛ مستوفی، ج ٣، ص ٢١٤ـ ٢١٥). با سرآمدن حكومت نود روزه سیدضیاء، جراید فعالیت خود را از سرگرفتند. از آن پس بحث در باره منشأ و علت و بانی كودتا، در كانون توجه مطبوعات قرار گرفت. این مباحث به حدی جدّی بود كه در سالگرد كودتا، رضاخان با انتشار اعلامیهای، ضمن تهدید جراید به اینكه با ادامه چنین روندی توقیف و مجازات در انتظار آنان خواهد بود، خود را مسبب كودتا خواند (اعظام قدسی، ج ٢، ص ٤٣ـ٤٦؛ بهار، ج ١، ص ١٨٤ـ ١٨٨). این اعلامیه پیامی آشكار برای آغاز دورهای از ایستایی و ركود و ایجاد حدود و تنگنا برای جراید بود.
مداخله نامتعارف رضاخان در امور داخلی، اقدامات مشیرالدوله، رئیسالوزراء، را تحتالشعاع قرار داد. برقراری حكومت نظامی و فشار مضاعف به جراید، به تحصن جمعی از روزنامهنگاران و آزادیخواهان، از جمله فرخییزدی مدیر روزنامه طوفان ، در سفارت روسیه و حرم حضرت عبدالعظیم انجامید (بهار، ج ١، ص ٢٠٣). در این برهه، جناح چپ تندرو در ایران فعالیت داشت. روزنامه حقیقت ، به نمایندگی از این جناح، تفكر كمونیستی را اشاعه میداد. رضاخان دستور توقیف روزنامه حقیقت را، به بهانه انتشار مقالهای در اعتراض به اختلاسهای سردار اعتماد (رئیس قورخانه) و سوءاستفاده افسران از موقعیت خود، صادر كرد. مشیرالدوله كه مخالف توقیف روزنامه بود، در نتیجه تهدید سردار سپه مجبور به استعفا شد (همان، ج ١، ص ٢٠٩؛ هدایت، ص ٣٤٩ـ٣٥٠؛ باستانی پاریزی، ١٣٥٦ ش، ص ٣٤٥ـ٣٤٧).
گفتنی است كه نخستینبار روزنامه اختر ، با چاپ مقالهای كه روزنامه ایران نیز آن را تجدید چاپ كرد، سبب آشنایی ایرانیان با افكار سوسیالیستی شد. نشر این افكار بعدها با چاپ مقالههای علمی در باره سوسیالیسم در روزنامه ایران نو ، ترجمان حزب دموكرات ایران، ادامه یافت. در فاصله كودتا تا آغاز حكومت پهلوی، نشریاتی چون روزنامه كار ، و هفتهنامه خلق ، از جمله جراید نظریهپرداز چپ بودند كه فعالیت خود را آغاز كردند (طبری، ص ١٢٦ـ١٢٧، ١٣٢). روزنامهنگاران، به بهانههای مختلف، در معرض ضرب و شتم وزیر جنگ قرار داشتند، از جمله: حسین صبا، مدیر روزنامه ستاره ایران ؛ فلسفی، مدیر روزنامه حیات جاوید ؛ و میرزاهاشمخان محیط مافی، مدیر روزنامه وطن (عمیدی نوری، ج ١، ص ٨٠، ٢٩٦؛ بهار، ج ١، ص ٢٢٥، ٢٢٨؛ صدر هاشمی، ج ٣، ص ١٩). پس از تشكیل كابینه دوم قوامالسلطنه در ١٣٠١ ش، جراید، به دلایل مختلف از جمله اقدامات محرمانه دولت در استخدام مستشاران امریكایی، مسئله اعطای امتیاز نفت شمال، و تحریك جراید از سوی سردار سپه برای درج مقالههایی علیه احمدشاه و قوامالسلطنه، در برابر شاه و مجلس و دولت موضع تندی اتخاذ كردند. در این میان، به سبب سازش حزب سوسیالیست با رضاخان، جراید وابسته به این حزب نیز به دولت فشار میآورد ( رجوع كنید به: عمیدینوری، ج ١، ص ٢٩٧؛ بهار، ج ١، ص ٢٤٥ـ٢٤٦). قدرت روزافزون رضاخان تا مرحله ارتقای وی به مقام شخص اول كشور و آغاز حكومت پهلوی، به نوعی، مدیون جراید نیز بود. روزنامههای شفق سرخ به مدیریت علی دشتی و میهن به مدیریت ابوطالب شیروانی، از جمله حامیان رضاخان در كسب قدرت تا مرحله سلطنت بودند (عمیدی نوری، ج ١، ص ٢٩٦).
در این دوره (١٣٠٠ ش ـ ١٣٠٤ ش)، علاوه بر جراید سیاسی، نشریات غیرسیاسی نیز فعالیت میكردند، از جمله مجله ادبی فردوسی كه ادامه مجله الادب به شمار میرفت. مجله الادب را در ١٣٣٦ شاگردان مدرسه امریكایی تهران منتشر میكردند و در سال چهارم انتشار، نام آن به فردوسی تغییر یافت (محیط طباطبائی، ص ٢٤٦ـ٢٤٧؛ صدر هاشمی، ج ٤، ص ٦٤ـ ٦٥). در ١٣٠٢ ش، عباس مسعودی * با همراهی چند تن از دوستانش، نخستین مركز خبرگزاری را در ایران راهاندازی كرد. این مركز خبرهای دریافتی را، پس از تهیه و تنظیم، در اختیار روزنامههای مشترك مركز چون ایران ، شفق سرخ ، گلشن و كوشش میگذاشت. مسعودی همچنین در ١٣٠٥ ش با تأسیس روزنامه اطلاعات ، كه یكیاز دیرپاترین و پرشمارترین روزنامههای ایران است، برای نخستینبار در ایران، روزنامه عصر دایر كرد («مركز اطلاعات و نظریات آن»، اطلاعات ، سال ١، ش ١، ١٩ تیر ١٣٠٥، ص ١؛ «حصول موفقیت»، همان، سال ١، ش ٢، ١٩ مرداد ١٣٠٥، ص ١؛ مسعودی، ص ٢٤، ٣٣، ٤٥؛ پسیان و معتضد، ص ١٥٨ـ١٥٩؛ نیز رجوع كنید به: اطلاعات * ، مؤسسه).
از روزنامههای مهم این دوره، روزنامه قرن بیستم به مدیریت میرزاده عشقی بود كه در ١٣٠٠ ش در تهران و در سه دوره منتشر شد. قرن بیستم روزنامهای انتقادی بود و عشقی در بحبوحه جمهوریخواهی رضاخان، مقالههای اعتراضآمیز علیه جمهوری چاپ كرد و جان خود را بر سر آن گذاشت ( رجوع كنید به: عمیدی نوری، ج ١، ص ٢٩٩؛ صدر هاشمی، ج ٤، ص ١٠٥ـ ١٠٧؛ نیز رجوع كنید به: میرزاده عشقی * ). روزنامه طوفان ، به مدیریت فرخییزدی، دیگر روزنامه تندرو و چپگرای این دوره بود. این روزنامه از ١٣٠٠ ش تا ١٣٠٢ ش منتشر میشد و سپس، به دلیل تبعیدهای مكرر فرخی، در نشر روزنامه وقفه افتاد و در ١٣٠٧ ش، فقط چند شماره از آن انتشار یافت (صدر هاشمی، ج ٣، ص ١٦٨ـ١٧٥؛ نیز رجوع كنید به: فرخی یزدی * ).
با آغاز حكومت پهلوی اول (١٣٠٤ـ١٣٢٠ش)، ركود بر جراید حاكم شد و پویایی و سیاست انتقادی، كه خاص جراید سیاسی بود، از روزنامهنگاری ایران رخ بر بست و به تدریج از تعداد روزنامه ها كاسته شد تا حدی كه به گفته طباطبائی، مدیر روزنامه تجدد ایران (ص ١٠١)، در این دوره فقط شش روزنامه روزانه و هفتگی و فكاهی در تهران منتشر میشد كه مدیران چهار روزنامه كوشش ، اطلاعات ، مهر ایران ، و تجددایران نماینده مجلس شورای ملی بودند. گفتنی است كه علاوه بر این شش نشریه كه ویژگی آنها استمرار نشر در طول دوره پهلوی اول بوده است، جراید دیگری نیز مانند وطن ، شفق سرخ ، عصر آزادی ، آینه ایران ، ستاره جهان ، اتفاق اسلام منتشر میشده است. در این دوره نشریات حزبی وجود نداشت و جراید استقلال خود را از دست دادند و فقط روزنامههایی توانستند به فعالیت خود ادامه دهند كه در مسیر فكری قدرت حاكم بودند. آزادیخواهی دیگر در روزنامهها جایگاهی نداشت و در عوض، از ناسیونالیسم [ باستانگرایانه ] ستایش فراوان میشد (كاتم، ص ٣٢٦). روزنامهنگاری این دوره فاقد هر نوع تحول و ابتكار بود. مطالب صرفاً جنبه خبری و فرمایشی داشتند و به تعبیر عمیدی نوری، مدیر روزنامه داد (ج ١، ص ١٤٦)، روزنامههای دوره رضاشاه، روزنامههای مرده بودند. محتوای روزنامهها به مطالب سرگرم كننده، مسائل تاریخی، ادبیات و رمانهای پاورقی محدود گشت. توسعه نیافتگی مطبوعات دوره حكومت رضاشاه متأثر از عواملی بود؛ چون گسست ارتباط مردم با مطبوعات، ایجاد موانع برای پیوند جراید با تحولات سیاسی و فرهنگی و اجتماعی، و تسلیم محض تعدادی از اربابان قلم در برابر شاه و سایر صاحبان قدرت.
در این دوره نشریههایی در زمینه ادبیات و هنر و ورزش منتشر شد كه بر رونق فرهنگی ایران افزود، از آن جمله است: مجله آینده * ، به مدیریت محمود افشار، كه از ١٣٠٤ ش تا اسفند ١٣٠٦ انتشار یافت و مقالههای ادبی، تاریخی و سیاسی آن را سیاستمدارانی چون محمدعلی فروغی و سیدحسن تقیزاده مینوشتند؛ مجله تعلیم و تربیت را وزارت معارف در ١٣٠٤ ش منتشر كرد كه بعدها به آموزش و پرورش تغییر نام داد و تا ١٣٥٧ ش نشر آن ادامه یافت؛ مجله مهر * كه در ١٣١٢ ش و مجله مهرگان كه در ١٣١٤ ش منتشر شدند؛ مجله نامه هنر ، كه وزارت پیشه و هنر آن را از ١٣٠٦ تا ١٣١٦ ش به صورت ماهانه و نامرتب منتشر میكرد؛ سینما و نمایشات ، كه اولین نشریه سینمایی بود، و در ١٣٠٩ ش به صورت ماهانه انتشار یافت (صدرهاشمی، ج ٣، ص ٥٥)؛ مجله موسیقی * ، كه پس از تأسیس اداره موسیقی در وزارت فرهنگ، از ١٣١٧ تا ١٣٥٧ ش، در سه دوره متفاوت، منتشر شد.
در این دوره برای نخستینبار نشریات ورزشی به جامعه مطبوعاتی ایران پیوست. در پی تصویب قانون ورزش اجباری در ١٣٠٦ ش، نخستین نشریه ورزشی با نام پیشآهنگی ایران ، و در ١٣٠٧ ش مجله ماهانه ورزش انتشار یافت. هفت سال بعد در ١٣١٤ش، مجله آئین ورزش ، در ١٣١٨ش فصلنامه اصلاحنژاد و پرورش اسب (نشریه رسمی بنگاه اسبدوانی اداره اصلاحنژاد و پرورش اسب) و مجله پیشآهنگی و تربیت بدنی (نشریه اداره پیشآهنگی و تربیتبدنی) منتشر شد. در مجموع، نُه نشریه ورزشی در دوره پهلوی اول انتشار یافت. در این نشریات، با وجود گزارشهای بیطرفانه، تملق و تمجید بیش از حد از اشخاص نیز مشاهده میشد (صدر هاشمی، ج ١، ص ٤٣، ج ٢، ص ٨٣ ٨٤، ج ٣، ص ٥٥؛ نوروز مرادی، ١٣٨١ ش ب ، ص ٥).
در زمینه شعر نیز روزنامه كانون شعرا در ١٣١٣ش به صورت هفتگی منتشر شد. نشریاتی چون كانون جهانگردی نیز در ١٣١٥ ش انتشار یافت (صدرهاشمی، ج٤، ص ١٢٣، ٢٤١). همچنین نشریات دو زبانه (فارسی و فرانسه)، چون ستاره جهان در ١٣٠٧ش و انوشیروان در ١٣١٠ش، فعالیت داشتند. نهادهایی مانند شهرداری و شهربانی نیز نشریاتی را با عنوان سازمان خود منتشر میكردند ( رجوع كنید به: همان، ج ١، ص ٣٠٠، ج ٣، ص ٨٩، ج ٤، ص ٢٧١).
از نشریات تأثیرگذار در این دوره، مجله دنیا بود كه در پوشش مجلهای علمی، تفكر ماركسیستی را اشاعه میداد. تقی ارانی، به همراه ایرج اسكندری و بزرگ علوی، در بهمن ١٣١٢ آن را منتشر كردند و نشر آن تا ١٣١٤ ش دوام داشت و در این سال، در نتیجه بخشنامه وزارت فرهنگ مبنی بر منع كارمندان دولت از نشر جراید، تعطیل شد (طبری و علوی، ص ١٢). تعدادی از نشریات ماركسیستی، به رغم محدودیت شدید دولت، مخفیانه منتشر میشد، روزنامه بلشویك جوان از این شمار بود كه سازمان جوانان حزب كمونیست ایران آن را منتشر كرد و بیش از دو شماره نپایید. حزب همچنین مجله جرقه را، كه عمر آن نیز دو شماره بود، به عنوان ترجمان تئوریك منتشر كرد. در جریان برپایی كنگره دوم حزب كمونیست ایران در ارومیه ضرورت نشر مطبوعات حزبی برای مبارزه با استبداد و امپریالیسم خاطر نشان شد؛ از اینرو، فعالیت برخی از جراید كمونیستی، به دلیل حاكمیتاستبداد در ایران و فراهم بودن شرایط مناسب در خارج از ایران، در كشورهای خارجی ادامه یافت و به این ترتیب دوران مهاجرت این جراید در اروپای غربی آغاز شد (رستمووا ـ توحیدی، ص ٦٥ـ٦٦).
انتشار نشریات مروّج افكار دولت، یكی از سیاستهای مهم حكومت پهلوی محسوب میشد كه با تأسیس سازمان پرورش افكار در ١٣١٦ ش، همچنان دنبال شد. این سازمان شامل كمیسیونهای متعددی بود، از جمله كمیسیون مطبوعات كه مهمترین وظیفهاش انتشار مجلهای به سبك نوین و متناسب با اوضاع آن روز ایران بود. این كمیسیون مجله ایران امروز را به خط نستعلیق و با كیفیت عالی، كه قابل قیاس با مجلات خارجی بود، منتشر كرد (صدر هاشمی، ج ١، ص ٣٢٥ـ٣٢٧). از جمله نشریاتی كه در اواخر حكومت رضاشاه، در ١٣١٩ ش تأسیس شد، مجله خواندنیها بود كه انتشار آن تا ١٣٥٧ ش ادامه یافت ( رجوع كنید به: خواندنیها * ، مجله).
به مجموع نشریاتی كه از ١٣٠٠ تا ١٣٢٠ ش منتشر شد، در مرحله نخست (١٣٠٠ تا ١٣٠٤ ش) ٣٤٤ عنوان اضافه شد؛ اما، در مرحله دوم، كه طولانیتر بود، فقط ٢٥١ عنوان جدید وارد جامعه مطبوعاتی شد. سیر نزولی از ١٣٠٥ ش بیشتر گردید و بهتدریج، هم از تعداد نشریات در حال انتشار و هم از تعداد نشریات جدید كاسته شد، چنانكه در ١٣١٨ ش فقط دو عنوان نشریه جدید افزوده شد (برزین، ١٣٧٠ ش ب ، ص ١٤، ١٨).
منابع تفصيلی مقاله را در پايان مقاله جرايد در ايران بخش (٥) ملاحظه كنيد.
تصاویر این مدخل:
زاهریرادی باهرا (١٣٢٦/١٩٠٨) منبع: ناصر الدین پروین، تاریخ روزنامه نگاری ایرانیان و دیگر پارسی نویسان، ج٢، تهران ١٣٧٩ش،ص٧٢٣
نخستین شماره وقایع اتفاقیه (یا اسدالله الغالب،١٢٦٧) منبع: ناصر الدین پروین، تاریخ روزنامه نگاری ایرانیان و دیگر پارسی نویسان، ج٢، تهران ١٣٧٩ش،ص١٦٧
روزنامه علمیه دولت علیه ایران (ش٢، ٧٨٥ ناقصه جلالی/١٢٨٠) منبع: محمد محیط طباطبائی ، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران ١٣٧٥ش، ص٢٩٣
ایران (ش٩٣٤، ذیحجه ١٣١٦) منبع: ناصر الدین پروین، تاریخ روزنامه نگاری ایرانیان و دیگر پارسی نویسان، ج٢، تهران ١٣٧٩ش،ص٤١٤
نخستین سالنامه ایران منبع: ناصر الدین پروین، تاریخ روزنامه نگاری ایرانیان و دیگر پارسی نویسان، ج٢، تهران ١٣٧٩ش،ص٢١٦
مجلس (سال اول،ش١، ٨ شوال ١٣٢٤) منبع: محمد محیط طباطبائی ، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران ١٣٧٥ش، ص٣١٥
ایران نو (سال اول،ش٤، ١٠ شعبان ١٣٢٧) منبع: محمد محیط طباطبائی ، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران ١٣٧٥ش، ص٢٨٢
رعد (سال اول،ش١، ٢٣ ربیع الثانی ١٣٢٩) منبع: م.سلطانی، فهرست روزنامه های فارسی در مجموعه کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران(١٢٦٧-١٣٢٠)، تهران ١٣٥٤ش
مجله آینده (سال اول، ش اول، ١٣٠٤ش)
مجله موسیقی (ش اول و دوم، فروردین و اردیبهشت ١٣١٨)