دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٩٩
بُجاق ، ناحیة جنوبی بسارابی (در گذشته بسارابی به همة بجاق گفته می شد). در زبان ترکی ، بجاق («بُجغاق » در زبان ترکیِ قپچاقهاـ کومان ها ـ که قبلاً در آنجا ساکن شده بودند) به معنی «گوشه » است .
این منطقه از ٦٣٨ به بعد بخشی از دولت «اردوی زرین » بود ( رجوع کنید به باتوئیان * ). هنگام افول این دولت بجاق موقتاً تحت فرمانروایی والاشی ( رجوع کنید به اِفلاق * ) در آمد (ح ٧٤٦) و
در حدود ٨٠٢، فرمانروای بُغدان * آنجا را تصرف کرد. در پی همدستی و اقدام مشترک عثمانیها و تاتارهای کریمه ، ابتدا «آق کرمان * » و «کِلی » (کیلیه ) در ٨٨٩ و سپس در ٩٤٥ سرتاسر بجاق به تسلط مستقیم عثمانی درآمد ( رجوع کنید به بغدان ). بجاق در عهد عثمانی سنجق آق کرمان شد و خط سرحدی آن از «سلکوچه » در کرانه رود «بوتنه » تا «کلی » ادامه داشت و از گرادیشته می گذشت . خانِ کریمه ـ که در لشکرکشی ٩٤٥ با سلیمان اول همدستی کرده بود ـ قبایل نوغای (منصور، اُراق ، قَسای ، مَمای ، اورا محمد، طَتْموز، یِدیجک ، جَمبوی لُق ) را در بجاق اسکان داد ( رجوع کنید به سیّدمحمدرضا، ص ١٠٦)؛ در نتیجه باعث افزایش جمعیت تاتارهایی شد که از پیش در آنجا سکونت کرده بودند. به روایت اولیا چلبی (ج ٥، ص ١٠٦)، این تاتارها در ١٠٦٧، دویست دهکده تشکیل داده بودند و بسیار ثروتمند بودند، و اهالی دهکده های حوالی بنْدر * ، یا معدودی تاتار بودند یا همه از مردم والاشی ؛ دهکده های اسماعیل همگی تاتارنشین بود. در حدود ٩٧٨، بندر و آق کرمان هر دو مرکز سنجق و زیر فرمان بیگلربیگی «اوزو» بود که حاکم نشین آن در آق کرمان یا سلستره قرار داشت . تاتارهای بجاق تحت اداره یک «یالی آغاسی » بودند که از جانب خان کریمه گماشته می شد، سپس تحت اداره ولیعهد دوم خانات (نورالدین ) درآمدند که در خان قِشله سی واقع در جنوبِ بندر اقامت داشت .
در جنگهای دهه ١٠٣٠ با قزاقها و لهستانیها، «قان تیمور» بیگِ قبایل نوغای ، از خود شایستگی نشان داد و عثمانیها از او در برابر خان کریمه حمایت کردند و او را به مقام بیگلربیگی «اوزو» رساندند تا از این طریق به سلطه خان بر تاتارهای نوغای خاتمه دهند. در بین سالهای ١١١١ - ١١٣٣، تاتارهای نوغایِ بجاق (٠٠٠ ، ٦ خانوار) از اطاعت خان سر پیچیدند و تقاضا کردند که به تابعیت عثمانی درآیند. این بار «بابِ عالی * » موافقت نکرد و «دولت گری (گرای )»، خان وقت کریمه ، ٧٠٠ تا ٨٠٠ خانوار را به کریمه تبعید کرد (سیّدمحمدرضا، ص ٢٦٢ـ٢٦٦).
در ١١٨٤/١٧٧٠، بجاق موقتاً به تصرف روسها درآمد و ترکهای مسیحی ارتدوکسِ غاغاووز ( = مسیحیان ترک زبان بالکان ) و بلغارها مهاجرت خود را از دوبریجه * به بجاق آغاز کردند. «بابِعالی » بنا به معاهده بخارست (١٢ جمادی الاولی ١٢٢٧/٢٨ مه ١٨١٢) بجاق را به روسیه واگذار کرد و بیشتر تاتارها به دوبریجه و بلغارستان و آناطولی کوچ کردند.
منابع :
(١) سیّدمحمدرضا، السّبع السیّار فی اخبار ملوک التاتار ، چاپ کاظم بیگ ، قازان ١٨٣٢ ؛
(٢) I A, s.v. "Bucak" (by Aurel Decei);
(٣) N. Jorga, Hist. des Roumains, Bucharest ١٩٣٦-١٩٣٩;
(٤) idem Studii istorice auspra Chiliei í i Ceta § tii-Albe, Bucharest ١٨٩٩.
) / د. اسلام / خلیل اینالجق (