دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٩٨٨
خاكی شيرازی، ميرزا محمد امين ، عارف سلسله ی چشتیه در سده ی سیزدهم. لقب وی خاكی شاه (هدایت، ١٣٨٢، ص٣٥٢) و بنا به شهرتش، احتمالاً اهل شیراز بوده است. او در آغاز جوانی به سیاحت در فارس، عراقعجم (ایران مركزی) و عراق پرداخت و چندی نیز در عتبات عالیات مجاور بود. ارادت او به محبعلی شاه چشتی مسلّم است (هدایت، ١٣٤٤، ص٤٣٦؛ همو، ١٣٨٢، ص٣٥٢)، اما آغاز این ارادت و چگونگی پیوستن او به سلسله ی چشتیه * معلو م نیست.
پس از تكفیر و اخراج محبعلی شاه از شیراز، خاكی در تكیهی هفتتنان در خارج از این شهر، خانقاه و مریدانی داشت، اما پس از مدتی شیراز را ترك كرد و به تهران آمد و باقی عمر را در این شهر گذراند (هدایت، ١٣٨٢، همانجا؛ دیوانبیگی، ج، ص٥٢٤).
در باره ی تاریخ وفات او اتفاق نظر نیست. به گفته ی فسائی(ص١٤٦)، وی در حدود سال ١٢٥٠وفات یافت، اما اشاره ی مؤلف تذكره ی حدیقة الشعرا(ص٥٢٤) حاكی از آن است كه خاكی شیرازی در حدود سال ١٢٦٠ ،هنوز در شیراز ساكن بوده است. با توجه به اشاره ی هدایت به مرگ خاكی(١٣٨٢، ص٣٥٢)، یقیناً تاریخ وفاتش قبل از ١٢٨٨ بوده است.
جسد خاكی را در قبرستان حاج میرزا حسین (از قدیمترین قبرستانهای تهران كه در دوره ی پهلوی در آن گردشگاه باغ فردوس را بنا كردند) به خاك سپردند (هدایت، همان؛ آقا بزرگ طهرانی، ج٩، قسماول، ص٢٨٢، پاورقی).
در باره ی افكار و آثار خاكی اطلاع دقیقی در دست نیست. او از معدود ارادتمندان چشتیه در ایران به شمار میآمده است. تمامی تذكره نویسان به ارادت او به این سلسله اشاره كردهاند و البته در بیشتر موارد (معصوم شیرازی، ج٣، ص٣٣٥ـ٣٣٦؛ آریا، ص٢٥٨ـ٢٥٩، ٣٣٥، ٣٣٦) منبع آنها آثار رضا قلی خانهدایت، شاعر و ادیب معاصر خاكی، بوده است. خاكی اهل طریقت بود، از ظاهر شرع تجاوز نمیكرد (دیوانبیگی، ج١، ص٥٢٤) و در عین فقر، قناعت و در كمال عجز، مناعت طبع داشت (هدایت، ١٣٨٢، ص٣٥٢). وی ظاهراً اشعاری نیز سروده اما به تدوین آنها توجهی نداشته است(هدایت، ١٣٨٢، ص٣٥٢؛ دیوانبیگی، ص٥٢٤). یك رباعی و سه بیت از اشعار او را نقل كردهاند. افزون بر این پنج بیت، آقا بزرگ طهرانی (همان، ص٢٨٢ـ٢٨٣) به دو قصیده از او اشاره كرده است، همچنین از چاپ دیوان فارسی خاكی كه در رثای ائمه ی شیعه سروده شد ه گزارشی داده است كه شاید از خاكی شیرازی باشد.
منابع:
(١) غلامعلی آریا، طریقه چشتیه در هند و پاكستان، تهران؛
(٢) آقابزرگطهرانی؛
(٣) سید احمد علی دیوان بیگی شیرازی، حدیقة الشعراء ، چاپ عبدالحسین نوایی، تهران؛
(٤) حاج میرزا حسن حسینی فسایی، فارسنامه ناصری، تهران، بیتا.؛
(٥) محمد معصوم زینالعابدین معصوم علیشاه، طرائقالحقایق، چاپ محمدجعفر محجوب تهران؛
(٦) رضا قلی بن محمدهادی خان هدایت، تذكرة ریاضالعارفین، چاپ مهرعلی گرگانی، تهران[١٣٤٤ ش]؛
(٧) همو، مجمعالفصحا ، به كوشش مظاهر مصفا، بخش اول از جلد دوم، تهران.
/ مریمدانشگر /
تاريخ انتشار اينترنتی: ٠٣/١٢/١٣٨٦