دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٩٢
بَثّ٠الشَّکْوی ' ، اصطلاØÛŒ بلاغی به معنی شکایت شاعر از روزگار Ùˆ اهل آن Ú©Ù‡ از قول یعقوب علیه السّلام : اÙنّما اَشکÙواْ بَثّÙÛŒ ÙˆÙŽ ØÙزْنی اÙÙ„ÙŽÛŒ اللّه ÙˆÙŽ اَعلَم٠مÙنَاللّه٠م'ا لا' تَعْلَمÙون (یوس٠: ٨٦) اقتباس شده است . شعر شکوایی Ùارسی از قرن سوم آغاز شده است Ùˆ در آثار بازمانده از نخستین سرایندگان پارسیگوی ØŒ چون رودکی سمرقندی ØŒ ابوشکور بلخی Ùˆ کسایی مروزی ØŒ به رگه هایی از شعر شکوایی برمی خوریم . شاید کهنترین نمونة این نوع ØŒ قصیدة دندانیّه رودکی باشد. او در این سروده از شادیها Ùˆ Ùراخیهای زندگی خود سخن Ù…ÛŒ گوید Ùˆ به مقایسة آنها با Øال Ùˆ روز پیری خویش Ù…ÛŒ پردازد Ùˆ از ضع٠و عجز خویش Ù…ÛŒ نالد (ص ٢٦Ù€ ٣٤). متقدمان بث الشکوی ' را Ù€ ضمن بØØ« از «کلام جامع » Ù€ در ردی٠صنایع بدیعی آورده اند، Øال آنکه باید آن را شعبه ای از ادب غنایی به شمار آورد Ùˆ هنگام بØØ« در باب انواع ادبی ØŒ یا ذیل اقسام شعر به اعتبار موضوع ØŒ از آن سخن Ú¯Ùت . رادویانی ØŒ آوردن کلام جامع را، Ú©Ù‡ در آن شاعر شعر خویش را به Øکمت Ùˆ موعظه Ùˆ شکایت از اØوال زمانه Ù…ÛŒ آراید، نشانة بلاغت دانسته Ùˆ به نقل قطعاتی ØŒ از جمله قطعه ای از شاعری قَمَری نام ØŒ در بیان اÙزونی رنج آدمیزاد، در مقایسه با لذّتی Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ برد پرداخته است (ص ١٣٠Ù€١٣١).
گذشتگان در باب شعر شکوایی به غور Ùˆ بررسی نپرداخته Ùˆ تقریباً چیزی بر قول رادویانی Ù†ÛŒÙزوده اند، Ùˆ معاصران نیز Ù€ اگر از Øبسیّه در شعر وادب Ùارسی تألی٠ولی اللّه ظÙری ØŒ Ú©Ù‡ تنها در باب یکی از شاخه های شعر شکوایی است ØŒ بگذریم Ù€ دراین باره جز به اختصار سخن Ù†Ú¯Ùته اند ( رجوع کنید به زرین کوب ØŒ ص ١٧٠Ø› Ùرشید ورد، در گلستان ...ØŒ ص چهل Ùˆ شش Ø› Ù…Øجوب ØŒ ص ٨٠Ø› مؤتمن ØŒ ص ١٦٢Ù€١٦٣). وسعت دامنة شعر شکوایی تا بدانجاست Ú©Ù‡ برخی شاعران ØŒ بخشی از دیوان خود را به این اشعار اختصاص داده اند. در دیوان مجیرالدین بیلقانی (ص ٢٥١Ù€٢٨٢) به بخش مستقل شکواییات Ù€ شامل چهل قطعة منظوم Ù€ برمی خوریم Ú©Ù‡ در شکایت از Ùراق یاران ØŒ مرگ عزیزان ودوستان ØŒ پیری Ùˆ ناتوانی Ùˆ آلام دیگر سروده شده است .
شکواییه در قالبهای گوناگون ØŒ Øتی دوبیتی Ùˆ رباعی ØŒ یاÙت Ù…ÛŒ شود. از مجموعة ١٢٥ ØŒ ٤ رباعی در نزهة المجالس (قرن ششم ) ٤١٦ رباعی شکوایی است . اهمیت شکواییه ها بیشتر در شناساندن روØیات سرایندگان آنهاست Ø› زیرا هر شکواییه علاوه بر آشکار ساختن وضع نامطلوب زندگی شاعر، از جامعة آرمانی او نیز تصویر روشنی به دست Ù…ÛŒ دهد. شوربختی شاعران گاه تا بدان پایه بوده است Ú©Ù‡ در شکایت از آن ØŒ با Ù„ØÙ†ÛŒ پرخاشجو، جهان Ø¢Ùرین را مخاطب قرار داده اند، از جمله قطعة Ú©Ùرآمیز منسوب به ناصر خسرو (ص Ù„ Ù€ Ù… ) Ùˆ پاره ای از Øکایتهای کوتاه بعضی مثنویهای عطار نیشابوری (پورجوادی ØŒ ص ٤٥Ù€٧٣). معروÙترین این شکواییه ها دوبیتی منسوب به باباطاهر * است Ú©Ù‡ ØŒ بنابر اÙسانه ها، سرودن آن مانع عروج ÙˆÛŒ به آسمان شد (ص ١٣٦).
نظر به تنوع موضوعی شکواییه ها طبقه بندی آنها دشوار است . با اینهمه ØŒ از نظر Ù…Øتوایی Ù…ÛŒ توان آنها را به پنج دستة ÙلسÙÛŒ ØŒ عرÙانی ØŒ اجتماعی ØŒ سیاسی Ùˆ شخصی تقسیم کرد؛ هر چند اغلب آمیزه ای از این انواع را در شکواییه ای واØد نیز Ù…ÛŒ توان یاÙت .
١) شکواییه های ÙلسÙÛŒ . در این شکواییه ها، شاعر از دستگاه Ø¢Ùرینش ØŒ گردش آسمان ØŒ ناسازگاری بخت ØŒ نابرابریهای مقدر، ناپیدایی غایات امور، ناپایداری Ùˆ پوچ انجامی پدیدارها Ùˆ همة گنگیهای معمای وجود شکایت Ù…ÛŒ کند. از جملة این شکواییه ها، پایان داستان اسکندر در شاهنامه است Ú©Ù‡ شاعر در آن چرخ بلند را مخاطب قرار Ù…ÛŒ دهد Ùˆ از اینکه او را در پیری خوار کرده است شکوه Ù…ÛŒ کند (Ùردوسی ØŒ کتاب ٣ØŒ ص ١٤٥٢Ù€١٤٥٣). ناصر خسرو، البته ØŒ یکی از بزرگترین سرایندگان شکواییه های ÙلسÙÛŒ است . تقریباً ثلث سروده های او در شکایت از ناپایداری روزگار، نامساعد بودن بخت ØŒ اسارت جان در زندان کالبد Ùˆ نظایر اینهاست . شکواییه های مسعود سعدسلمان ØŒ مجیرالدین بیلقانی Ùˆ خاقانی شروانی نیز از جوهری ÙلسÙÛŒ برخوردار است . Øبسیة معرو٠به «ترساییة » خاقانی (١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ١٩)ØŒ با آنکه شکواییه ای سیاسی است Ùˆ شاعر آن را به قصد برانگیختن Ø´Ùقت پادشاه Ùˆ به امید آزادی از زندان سروده است ØŒ رنگ ÙلسÙÛŒ دارد Ùˆ با ناخرسندی سراینده از گردش اÙلاک آغاز Ù…ÛŒ شود. معمولاً جهان بینی سراینده صبغة شکواییه های او را تعیین Ù…ÛŒ کند. بنابراین ØŒ شکواییة شاعر ÙلسÙÛŒ مشرب ØŒ ÙیلسوÙانه Ùˆ شکواییة عار٠، عارÙانه است Ø› برای مثال ØŒ خاقانی در تØÙØ© العراقین در خلال گزارش سÙر، به مناسبتهای گوناگون ØŒ از ابنای روزگار Ùˆ نامساعدی بخت Ùˆ نابرابریهای اجتماعی گلایه Ù…ÛŒ کند، Ùˆ Øتی در مقدمة منثور آن (ص ١)ØŒ از نابسامانی خود، با Ù„ØÙ†ÛŒ ÙیلسوÙانه ØŒ سخن Ù…ÛŒ گوید. «ساقی نامه »ها غالباً جولانگاه بسیاری از شاعران در سردادن گلایه های ÙلسÙÛŒ بوده است . آنان در این سروده ها، علاوه بر نمایاندن گرایش غریزی خود به شادی Ùˆ شادخواری ØŒ از همگانی بودن غم نیز شکایت Ù…ÛŒ کنند. از جمله ØاÙظ در ساقی نامة خود (ج ٢ØŒ ص ١٠٥٤) ÙÙ„Ú© را «گرگ پیر» Ù…ÛŒ خواند Ùˆ در هوای «به هم بر زدن » دام اوست .
٢) شکواییه های عرÙانی . این سروده ها عموماً در بیان بیقراری Ùˆ اشتیاق جان در Ùراق جانان Ùˆ شکایت از عقبه های گوناگونی است Ú©Ù‡ بر سر راه سالک در رجعت به اصل وجود دارد؛ Ùˆ شکایتی Ú©Ù‡ Ù†ÛŒ در دیباچة مثنوی معنوی از جدایی از نیستان سرداده ØŒ کاملترین نمونة آن است . این شکواییه ها از نظر Ù…Øتوا بیشتر ÙیلسوÙانه Ù…ÛŒ نماید، با این تÙاوت Ú©Ù‡ در اینجا شکایت نه از سر پرخاشگری Ú©Ù‡ از روی تسلیم Ùˆ رضا در برابر قهر Ùˆ لط٠پروردگار است .
٣) شکواییه های اجتماعی . در این دسته از سروده ها شاعران از نابرابریهای اجتماعی ØŒ نادانی Ùˆ Ùساد اخلاقی عوام Ùˆ ناملایماتی از این قبیل شکایت دارند. جوهرة اصلی این شکواییه ها بیان ناهماهنگی جامعة آرمانی شاعر با جامعه ای است Ú©Ù‡ خود در آن بناکامی زندگی Ù…ÛŒ کند. دیوان٠کمتر شاعر نامدار ایرانی از این گونه شکواییه ها خالی است . شکایت شاعران از مردم شهر یا ناØیتی خاص Ù€ مثل قصیدة ناصرخسرو در گلایه از مردم خراسان (ص ٤٠٠) Ù€ را Ù…ÛŒ توان از این مقوله شمرد. گاه شاعر به نمایندگی از سوی مردم ولایتی به صاØبجاهی شکایت Ù…ÛŒ برد Ùˆ زبان گویای آنان Ù…ÛŒ شود، از این قبیل است شکایت بردن انوری ØŒ در قصیده ای از سوی اهل خراسان به خاقان سمرقند (ج ١ØŒ ص ٢٠١Ù€٢٠٥). گلایة شاعران از پیروان مذاهب Ùˆ ادیان مختل٠هم از این نوع است ØŒ مانند قصیدة ناصرخسرو با ردی٠«ای رسول » (ص ٥٤٠) Ú©Ù‡ در آن از مسلمانان به پیامبر، صلی اللّه علیه وآله وسلّم شکایت Ù…ÛŒ برد. شکایت از صوÙیان نادرویش ØŒ زاهدان سالوس ØŒ Ù…Ùتیان خدانشناس ØŒ بازاریان زرپرست ØŒ قاضیان بیدادگر، منجمان دروغگو، قاطعان طریق Ùˆ دیگر قشرهای اجتماعی را نیز Ù…ÛŒ توان از شکواییه های اجتماعی به شمار آورد.
٤) شکواییه های سیاسی . در این سروده ها Ú©Ù‡ Øبسیّه نوع شاخص آن است ØŒ شاعران از Øاکمان Ùˆ مدیران سیاسی جامعه شکایت Ù…ÛŒ کنند. در Øبسیّه ØŒ شاعر اغلب ضمن بیان تنگناهای زندگانی خود در Ù…Øبس ØŒ نظر سلطان را به وضع نابسامان خویش جلب Ùˆ تقاضای رهایی از زندان Ù…ÛŒ کند. از قدما، مسعود سعد سلمان ØŒ ÙÙ„Ú©ÛŒ شروانی ØŒ مجیرالدین بیلقانی ØŒ خاقانی شروانی Ùˆ اثیرالدین اومانی Ùˆ از معاصران ØŒ ملک الشعرای بهار، از بزرگترین شاعران Øبسیّه سرا به شمار Ù…ÛŒ آیند.
٥) شکواییه های شخصی . در این شکواییه ها Ú©Ù‡ میان شاعران پارسیگوی عمومیت دارد Ùˆ تقریباً در همة دواوین یاÙت Ù…ÛŒ شود، شاعر از ضع٠جسمانی Ùˆ پریشان Øالی خویش گلایه Ù…ÛŒ کند. بیماری ØŒ ضع٠و ناتوانی Ùˆ کاهش قوای جسمانی ØŒ خواری Ùˆ بیکسی ØŒ تنهایی Ùˆ بی همدمی ØŒ ناداری Ùˆ Ù…Øرومیتهایی نظیر آنها موضوع این شکواییه هاست . بخش اعظم شکواییه های شخصی به ناکامیهای عاشقانه تعلّق دارد. در این گلایه نامه ها، شاعر از Ùراق یار، جور Ùˆ جÙا، بیوÙایی ØŒ تغاÙÙ„ ØŒ پیمان Ø´Ú©Ù†ÛŒ ØŒ خودبینی Ùˆ هوسبازی او شکایت Ù…ÛŒ کند. Øتی موضوعهای جزئی تر از قبیل درازی شب هجران ØŒ کوتاهی شب وصل ØŒ Ùˆ دیررسیدن نامه ØŒ دستمایة شاعران در سرودن شکواییه های شخصی عاشقانه شده است . در میان شکواییه های شخصی شاعران ØŒ گاه به اموری بدیع برمی خوریم Ø› از جمله شکایت شاعر از هنرهای خویش (ظهیر Ùاریابی ØŒ ص ٢٦)ØŒ ØرÙØ© شاعری (انوری ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٥٤)ØŒ Ùˆ مقلّدان خود (خاقانی ØŒ ١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٦٨٧).
شکواییه سرایی به سبک خاصی اختصاص ندارد، اما در هر سبکی ویژگیهایی دارد. برای مثال ØŒ در آثار سبک خراسانی ØŒ شکواییه های واقعگرایانه از آن دست Ú©Ù‡ در مکتب وقوع مشاهده Ù…ÛŒ شود کمتر است Ùˆ با نزدیکترشدن به دورة معاصر، تنوع شکواییه های عاشقانه نیز بیشتر Ù…ÛŒ شود. در سبکهای گوناگون ØŒ قالبهای مسلط شکواییه ها با هم Ùرق دارند؛ چنانکه هر Ú†Ù‡ از سبک خراسانی دورتر Ù…ÛŒ شویم ØŒ کاربرد قصیده در شکواییه سرایی کاهش Ù…ÛŒ یابد Ùˆ در مقابل قالبهای طبیعی تری چون غزل Ùˆ مثنوی شایعتر Ù…ÛŒ شود.
شکواییه ها اصولاً ازغم ودرد سرشته شده اند، اما گاه با طنز، Ùˆ Øتی هجو Ùˆ هزل نیز عجین اند. پاره ای از سروده های شاعران طنزپرداز Ùˆ هزلسرا چون سوزنی سمرقندی Ùˆ عبیدزاکانی Ùˆ یغمای جندقی را، Ú©Ù‡ نشان دهندة گلایه مندی از اوضاع Ùˆ اØوال روزگار است ØŒ Ù…ÛŒ توان در ردی٠شعر شکوایی آورد، از جمله قطعة طنزآمیز ابوالقاسم امری ØŒ شاعر قرن دهم ØŒ Ú©Ù‡ دربارة وضع آلودة زندان Øکومتی است Ùˆ شاعر با نیشخند از هجوم شپش به سراپای خود سخن Ù…ÛŒ گوید (امین اØمد رازی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٣١Ù€ ٤٣٢). در «Ùهلویات » ( رجوع کنید به ترانه * ) نیز نمونه های بسیاری از اشعار شکوایی دیده Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ از سوختگی Ùˆ اندوه گران سرایندگانشان Øکایت Ù…ÛŒ کند. این ØÚ©Ù… در باب سروده های شکوایی همة گویشهای ایرانی ØŒ از قبیل «بیت »های کردی Ùˆ «بایاتی »های آذری Ùˆ ترانه های لری ØŒ صادق است .
در نظم Ùˆ نثر Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ù†Ùثة المصدور * نیز به معنی بث الشکوی آمده است (مسعود سعدسلمان ØŒ ص ٢٢٦) Ùˆ گاهی متراد٠با آن «... قابوس پسر را پیش خواند، منوچهر زمین خدمت ببوسید... Ùˆ اشک از دیده روان کرد، با یکدیگر از Øدوث٠واقعة منکر، بث الشکوی Ùˆ Ù†Ùثة المصدور آغاز کردند» (جرÙادقانی ØŒ ص ٢٢٢).
منابع : ابن معصوم ØŒ انوارالربیع ÙÛŒ انواع البدیع ØŒ ( بی جا: بی تا. ) ØŒ ص ١٤٤Ø› امین اØمد رازی ØŒ Ù‡Ùت اقلیم ØŒ چاپ جواد Ùاضل ØŒ تهران ( بی تا. ) Ø› علی بن Ù…Øمد انوری ØŒ دیوان انوری ØŒ چاپ Ù…Øمدتقی مدرس رضوی ØŒ تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› باباطاهر، Ø´Ø±Ø Ø§Øوال Ùˆ آثار Ùˆ دوبیتی های باباطاهر عریان ØŒ چاپ جواد مقصود، تهران ١٣٥٤ Ø´ Ø› مجیرالدین بیلقانی ØŒ دیوان مجیرالدین بیلقانی ØŒ چاپ Ù…Øمد آبادی ØŒ تبریز ١٣٥٨ Ø´ Ø› نصراللّه پورجوادی ØŒ «نزاع دیوانگان با خدا» در نگاهی دیگر (مقالات Ùˆ نقدها) ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø› شمس الدین Ù…Øمد ØاÙظ ØŒ دیوان ØاÙظ ØŒ چاپ پرویز ناتل خانلری ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› بدیل بن علی خاقانی ØŒ دیوان خاقانی شروانی ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› همو، مثنوی تØÙØ© العراقین ØŒ چاپ ÛŒØیی قریب ØŒ تهران ١٣٣٣ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن عمر رادویانی ØŒ ترجمان البلاغة ØŒ چاپ اØمد آتش ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› جعÙربن Ù…Øمد رودکی ØŒ رودکی : آثار منظوم ØŒ با ترجمة روسی ØŒ مسکو ١٩٦٤Ø› عبدالØسین زرین کوب ØŒ شعر بی دروغ شعر بی نقاب ØŒ تهران ١٣٤٦ Ø´ Ø› جمال خلیل شروانی ØŒ نزهة المجالس ØŒ چاپ Ù…Øمدامین ریاØÛŒ ØŒ تهران ١٣٦٦ Ø´ Ø› عبدالعزیزبن سرایا صÙÛŒ الدین ØÙ„ÛŒ ØŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ú©Ø§Ùیة البدیعیّة ØŒ چاپ نسیب نشاوی ØŒ دمشق ١٤٠٢/١٩٨٢ØŒ ص ١٢١Ø› ولی اللّه ظÙری ØŒ Øبسیه در ادب Ùارسی : از آغاز شعر Ùارسی تا پایان زندیه ØŒ تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› طاهربن Ù…Øمد ظهیر Ùاریابی ØŒ دیوان ظهیر Ùاریابی ØŒ چاپ هاشم رضی ØŒ تهران ( بی تا. ) Ø› ابوالقاسم Ùردوسی ØŒ شاهنامة Ùردوسی ØŒ چاپ ژول مول ØŒ تهران ١٣٦٩ Ø´ Ø› خسرو Ùرشید ورد، در گلستان خیال ØاÙظ : تØلیل تشبیهات Ùˆ استعارات اشعار خواجه همراه مقدمه ای Ù…Ùصل در بارة نقد ادبی ØŒ ( تهران ) ١٣٥٧ Ø´ Ø› همو، «نگاهی به اشعار مسعود سعد»، گوهر ØŒ سال ٦ØŒ Ø´ ٣ (خرداد ١٣٥٧ Ø´ )ØŒ ص ٢٠٨Ù€٢١٤Ø› Øسین بن علی کاشÙÛŒ ØŒ بدایع الاÙکار ÙÛŒ صنایع الاشعار، چاپ رØیم مسلمانقل٠، مسکو ١٩٧٧ØŒ ص ١٠٩Ø› Ù…ØمدجعÙر Ù…Øجوب ØŒ سبک خراسانی در
شعر Ùارسی ØŒ تهران ١٣٥٠ Ø´ Ø› زین العابدین مؤتمن ØŒ شعر Ùˆ ادب Ùارسی ØŒ تهران ١٣٤٦ Ø´ Ø› جلال الدین Ù…Øمدبن Ù…Øمد مولوی ØŒ مثنوی معنوی ØŒ تصØÛŒØ Ø±ÛŒÙ†ÙˆÙ„Ø¯ ا. نیکلسون ØŒ چاپ نصراللّه پورجوادی ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› ناصرخسرو، دیوان ناصر خسرو ØŒ چاپ مجتبی مینوی Ùˆ مهدی Ù…Øقق ØŒ تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٦٥ Ø´ ) Ø› اØمد هاشمی ØŒ جواهر الادب ÙÛŒ ادبیات Ùˆ انشاء لغة العرب ØŒ تهران ١٤١٠ØŒ ص ٥٢٩Ù€٥٤١.
/ قدمعلی سرّامی /