جنابی‌ احمدپاشا ، مسجد، یگانه‌ اثر سِنانِ * معمار در آنكارا. این‌ مسجد در خیابان‌ اولوجانلار واقع‌ است‌ و در سه‌ كتاب‌ خطی‌، تذكرة البُنیان، تذكرة الابنیه و تحفة المعمارین، كه‌ در آنها در باره زندگی‌ و آثار معمار سنان‌ به‌ تفصیل‌ سخن‌ رفته‌، به‌ آن‌ اشاره‌ شده‌ است‌. همچنین‌ از شیوه معماری‌ آن‌ به‌ روشنی‌ معلوم‌ می‌شود كه‌ از آثار سنان‌ است‌. این‌ مسجد را جنابی‌ احمدپاشا، كه‌ در زمان‌ سلطان‌ سلیمان‌ قانونی‌ [ حك : ٩٢٦ـ٩٧٣ ( بیگلربیگی‌ آناطولی‌ در آنكارا بود، در ٩٧٣ احداث‌ كرد ) > بناهای‌ تاریخی‌ موقوفه‌ و آثار قدیمی‌ در تركیه‌ <، ج‌ ١، ص‌ ٣٩٩، ٤٠٥ (. در شمال‌شرقی‌ مسجد، درون‌ حظیره‌ای‌، مقبره جنابی‌ احمدپاشا قرار دارد ) همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٠٥ـ٤٠٦ ( علاوه‌ بر مقبره‌، كه‌ احتمالاً هم‌ زمان‌ با مسجد ساخته‌ شده‌، در این‌ محوطه‌ یك‌ مولوی‌خانه‌ و یك‌ چشمه‌ ) سقاخانه‌ ( نیز بنا گردیده‌ است‌. حمامی‌ كه‌ امروزه‌ كاملاً ویران‌ شده‌ نیز جزو این‌ مجموعه‌ بوده‌ است‌ ) رجوع کنید به اولیاچلبی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٦٩ (. امروزه‌ مسجد جنابی‌ احمدپاشا برای‌ عبادت‌ و نماز دائر است‌. بنا بر كتیبه‌های‌ موجود بر بالای‌ پنجره‌های‌ در ورودی‌، این‌ بنا در ١٢١٧ ) رجوع کنید به > بناهای‌ تاریخی‌ موقوفه‌ و آثار قدیمی‌ در تركیه‌ <، ج‌ ١، ص‌ ٤٠٥ ] و ١٣٠٥ تجدید بنا و در دوره جمهوریت‌ نیز در ١٣١٩ ش‌/١٩٤٠ و در فاصله ١٣٣٨ تا ١٣٤٩ ش‌/ ١٩٥٩ـ١٩٧٠ مرمت‌ شده‌ است‌.

مسجد، مربع‌ شكل‌ با گنبدی‌ بر فراز آن‌ است‌. این‌ بنا از سنگِ تراشیده‌ ساخته‌ شده‌ و چون‌ روی‌ زمین‌ شیب‌دار قرار گرفته‌، جانب‌ جنوبی‌ آن‌ از جانب‌ شمالی‌ بلندتر به‌ نظر می‌رسد. در جانب‌ شمالی‌ و سه‌ پله‌ بالاتر از سطح‌ زمین‌، ایوانی‌ ستون‌دار قرار دارد كه‌ بر چهار ستون‌ مرمرین‌ استوار است‌. درِ ورودی‌ شبستان‌ نیز در همین‌ ایوان‌ است‌. بر روی‌ بام‌ ایوان‌، سه‌ گنبد كوچك‌ قرار دارد كه‌ گنبد میانی‌ بزرگ‌تر از بقیه‌ است‌ و هر [ سه‌ گنبد ( دارای‌ قاب‌بند فلزی‌اند. نمای‌ اصلی‌ ایوان‌ سه‌ قوس‌ دارد كه‌ قوس‌ وسطی‌ بلندتر و بزرگ‌تر است‌ ) و در هر یك‌ از اضلاع‌ جانبی‌ نیز یك‌ قوس‌ دیده‌ می‌شود (. لبه این‌ قوسها با سنگِ دورنگ‌ كار شده‌ است‌ ) همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٠٠ ].

درِ ورودی شبستان‌ ازاره‌ای‌ مرمرین‌ با تزئینات‌ هندسی‌ دارد كه‌ بالای‌ آن‌ مقرنس‌ كاری‌ شده‌ است‌. این‌ در كمی‌ به‌ جانب‌ راستِ بنا متمایل‌ است‌. قوسِ تقریباً كوتاهِ ورودی‌ بنا نیز با دو رنگ‌ سنگ‌ آراسته‌ شده‌ و در بالای‌ آن‌ كتیبه‌ای‌ به‌ خط‌ ثلث‌ وجود دارد كه‌ تاریخ‌ بنا را نشان‌ می‌دهد. در طرفین‌ در ورودی‌، دو پنجره‌ به‌صورت‌ متقارن‌ تعبیه‌ شده‌ و بر بالای‌ هر كدام‌ از این‌ پنجره‌های‌ نرده‌دار، طاقنمایی‌ دو رنگ‌ ساخته‌ شده‌ است‌ [ همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٠٣ ].

نمای‌ بیرونی بنا از سنگِ تراشیده منظم‌ ساخته‌ و با لبه‌ای‌ برجسته‌ و پلكانی‌ به‌ شكل‌ سه‌ ردیف‌ گچ‌بری‌، به‌ دو قسمت‌ تقسیم‌ شده‌ است‌. نما در هر سه‌ ضلع‌ در بخش‌ پایینی‌ دارای‌ چهار پنجره‌ است‌ كه‌ در دو ردیف‌ قرار دارند و ( علاوه‌ بر آنها ) دو پنجره‌ هم‌ در بخش‌ بالایی‌ هست‌. در دیوار ( جنوبی‌ ) ، كه‌ دیوار محراب‌ است‌، پنجره دیگری‌ نیز دیده‌ می‌شود كه‌ مدور است‌. منار مسجد كه‌ در گوشه شمال‌غربی‌ بنا واقع‌ و از سنگ‌ تراش‌خورده‌ ساخته‌ شده‌، استوانه‌ای‌ شكل‌ و دارای‌ مأذنه‌ است‌.

برفراز گنبدخانه مسجد، گنبدی‌ بر لچكیهای‌ صدفی‌ شكل‌ قرار گرفته‌ است‌. [ در زیر گنبد ( قوسهای‌ ) كوچك‌ تزئینی‌ ( نوك‌ تیزی‌ قرار دارد كه‌ با دو نوع‌ سنگ‌ تزئین‌ شده‌ است‌. در ساقه هشت‌ ضلعی‌ گنبد، شانزده‌ پنجره‌ دیده‌ می‌شود ) گنبد و ساقه‌ سرب‌اندودند (. روی‌ گنبد، قاب‌بند تزئینی قلم‌زنی‌ شده‌ای‌ وجود دارد كه‌ اخیراً بازسازی‌ شده‌ است‌ ) همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٠٠ـ٤٠١].

نقش‌ و نگار محراب‌، منبر مرمرین‌ و منار دو طبقه مسجد، ساده‌ است‌ [ همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٠٢ (. بربدنه منبر كتیبه‌ای‌ به‌ خط‌ ثلث‌ هست‌ كه‌ تاریخ‌ ١٣٠٥ را نشان‌ می‌دهد. سادگی محوطه گنبدخانه‌ شایان‌ توجه‌ است‌. مهم‌ترین‌ عنصر تزئینی‌ در این‌ بنا، نقش‌ و نگارِ درون‌ گنبد و روی‌ پنجره‌هاست‌ ) همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٠٤ ].

مقبره‌ كه‌ احتمالاً جنابی‌ احمدپاشا هم‌ زمان‌ با ساخت‌ مسجد (٩٧٢ـ٩٧٣/ ١٥٦٥ـ١٥٦٦) بنای‌ آن‌ را به‌ پایان‌ برده‌، در جانب‌ شمال‌شرقی‌ قرار دارد. طرح‌ این‌ مقبره‌ به‌ گونه‌ای‌ است‌ كه‌ به‌ نظر می‌رسد سنان‌ معمار یا معمار دیگری‌ به‌ شیوه وی‌ آن‌ را ساخته‌ است‌. این‌ بنای‌ هشت‌ ضلعی‌ از سنگ‌ تراشیده‌ [ با گنبدی‌ مدور (، و كمی‌ بلندتر از سطح‌ محوطه مسجد ساخته‌ شده‌ و دارای‌ ویژگیهای‌ معماری‌ سنّتی‌ عثمانی‌ است‌ ) رجوع کنید به همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٠٦ ].

مسجد جنابی‌ احمدپاشا یكی‌ از نمونه‌های‌ جالب‌ معماری‌ عثمانی‌ با شیوه‌ای‌ متفاوت‌، یعنی‌ بنایی‌ تك‌ گنبدی‌، در روزگار سنان‌ معمار است‌ و به‌ عنوان‌ یگانه‌ نمونه معماری‌ سنّتی‌ عثمانی‌ در آنكارا، جایگاه‌ مهمی‌ دارد.

منابع‌:
(١) اولیا چلبی‌؛

(٢) Hikmet Turhan Daglioglu, "Ankara'da Cenabi Ahmed Pasa Camii ve Cenabi Ahmed Pasa", VD , II (١٩٤٢), ٢١٣-٢٢٠;
(٣) I. Hakki Konyali, Ankara camileri , Ankara ١٩٧٨, ٩٢-١٠١;
(٤) Aptullah Kuran, Mimar Sinan , Istanbul ١٩٨٦, ٢٧٤;
(٥) Gonul Oney, Ankara'da Turk devri yapilari, Ankara ١٩٧١, ٥٥-٥٧, ١١٧-١١٨;
(٦) Mustafa Celebi Sai, Tezkiretu'l - ebniye , Ankara ١٩٦٥, ٢٦,٨١;
(٧) Zeki Sonmez, Mimar Sinan ile ilgili tarihi yazmalar-belgeler , Istanbul ١٩٨٨, ٣١, ٦٧, ٨٤;
(٨) Turkiye'de vakif abideler ve eski eserler , vol.١, Ankara: Vakiflar Genel Mudurlugu Yayinlari, ١٩٨٣;
(٩) A. Saim Ulgen, "Ankara'da Cenabi Ahmed Pasa Camii ve Turbesi", VD , II (١٩٤٢), ٢٢١-٢٢٢.

/ سِلدا قالفازاده‌ ( د.ا.د.ترك‌ ) /

تصاویر این مدخل:
مجموعه جنابی احمدپاشا (مسجد،مقبره و سقاخانه) منبع: http://www.Archnet.org/library/images/one-image.tcl?location_id=١٤١٦٠&image_id=١٣٧٠٢٧