جَنابی‌ ، ابومحمد مصطفی‌بن‌ حسن‌ ، مورخ‌ عثمانی‌. او در خاندانی‌ عالم‌پرور اهل‌ آناطولی‌ به‌دنیا آمد. نامش‌ را بعضی‌ جنّابی‌ (رجوع کنید به د. ا. ترك‌ ، ذیل‌ «جنّابی‌»؛ طوغان‌، ص‌ ٢٠٨؛ اسدی‌، ذیل‌ «الجنّابی‌») (با تشدید) نوشته‌اند و چون‌ در شعر جنابی‌ تخلص‌ می‌كرد، گاهی‌ با مصطفی‌ جنابی‌ بروسه‌ لی‌ (متوفی‌ ١٠٠٤) خلط‌ شده‌ است‌ ( د.ا.د.ترك‌ ، ذیل‌ مادّه‌). وی‌ پس‌ از طی‌ مراحل‌ تحصیلی‌، مدتی‌ در محضر ابوالسعود افندی‌ ــ كه‌ از ٩٥٢ تا ٩٨٢ شیخ‌الاسلام‌ عثمانی‌ بود خدمت‌ و آنگاه‌ در مدارس‌ متعدد تدریس‌ كرد و در ٩٩٢ عهده‌دار قضاوت‌ حلب‌ شد (رجوع کنید به اسدی‌، همانجا). دو سال‌ بعد، به‌سبب‌ بیماری‌، از این‌ مقام‌ عزل‌ گردید و سرانجام‌ در ٩٩٩ در همان‌ شهر درگذشت‌ (همانجا؛ عطائی‌، ص‌ ٣٠٩؛ بروسه‌لی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٣٩؛ میدان‌ لاروس‌، ج‌ ٢، ص‌ ٨٥١). محمدثریا تاریخ‌ انتصاب‌ او را به‌ قضاوت‌ حلب‌، ٩٩٥ و تاریخ‌ درگذشتش‌ را ٩٩٧ نوشته‌ (ذیل‌ مادّه‌) كه‌ با منابع‌ دیگر متفاوت‌ است‌.

اهم‌ آثار جنابی‌ به‌ این‌ قرار است‌: البحر الزخار و العَیلم‌ التیار، كه‌ الحافل‌ الوسیط‌ و العیلم‌ الزاخر المحیط‌ ، البحر الزاخر و العیلم‌ الطیار ، العیلم‌ الزاخر فی‌ احوال‌ الاوائل‌ و الاواخر، و البحر و تاریخ‌ الجنابی‌ نیز نامیده‌ شده‌ است‌. این‌ اثر دوجلدی‌ بزرگ‌ كه‌ به‌ عربی‌ نوشته‌ و به‌ سلطان‌ مراد سوم‌ (حك : ٩٨٢ـ١٠٠٣) تقدیم‌ شده‌، تاریخ‌ عمومی‌ است‌ كه‌ از خلقت‌ آدم‌ تا سال‌ ٩٩٧ را در بر می‌گیرد و مشتمل‌ است‌ بر مقدمه‌ و ٨٢ باب‌ و هر باب‌ اختصاص‌ دارد به‌ یك‌ دولت‌ (حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ١، ستون‌ ٢٢٤، ج‌ ٢، ستون‌ ١١٨١؛
سامی‌، ذیل‌ مادّه‌). بابهای‌ عمده آن‌، پس‌ از مقدمه‌ای‌ در باره خلقت‌ و نبوت‌ و رسالت‌ و خلافت‌ و اختصاص‌ باب‌ اول‌ به‌ انبیا، در باره ملل‌ و دولتهای‌ باستانی‌ با عناوینی‌ چون‌ «ملوك‌ فُرس‌»، «ملوك‌ یونان‌»، «ملوك‌ روم‌»، «ملوك‌ بنی‌اسرائیل‌» و سلسله‌های‌ بعد از اسلام‌ چون‌ امویان‌ شام‌ و اندلس‌، عباسیان‌، ادریسیان‌، اغلبیان‌، موّحدون‌، طولونیان‌، فاطمیان‌، ایوبیان‌، طاهریان‌، صفاریان‌، غزنویان‌، آل‌بویه‌، سلجوقیان‌، قرامانیان‌، عثمانیان‌، خوارزمشاهیان‌، چوپانیان‌، قراقوینلوها، آق‌قوینلوها و آل‌شیخ‌ حیدراسماعیلی‌ (صفوی‌) است‌. بابِ تاریخِ عثمانی آن‌ مفصّل‌تر از بابهای‌ دیگر و در حدود یك‌ پنجم‌ كتاب‌ است‌ و گزارش‌ حوادث‌ تا زمان‌ خاتمه تألیف‌ دنبال‌ شده‌ است‌ (بروسه‌لی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٠؛
د.ا.د.ترك‌ ، همانجا). هامر ـ پورگشتال، كه‌ از محققان‌ در مآخذ تاریخ‌ عثمانی‌ است‌، بر صحت‌ قول‌ جنابی‌ تأكید كرده‌ است‌ (ج‌ ١، ص‌ ٣١٩). البحر الزخار به‌ نثری‌ مصنوع‌ و آمیخته‌ به‌ شعر نوشته‌ شده‌ و در بر دارنده اطلاعات‌ ارزنده‌ای‌ است‌ كه‌ منابع‌ آنها به‌ دست‌ نیامده‌ است‌. برخورد انتقادی‌ مؤلف‌ با منابعی‌ كه‌ از آنها استفاده‌ كرده‌ و آوردن‌ شرح‌ احوال‌ علمای‌ درگذشته‌ در دوره سلطنت‌ هر پادشاهی‌، در پایان‌ شرح‌ حوادث‌ همان‌ دوره‌، از ویژگیها و امتیازات‌ این‌ اثر است‌. این‌ اثر از منابع‌ مهم‌ بسیاری‌ از تواریخ‌ بعدی‌ بوده‌ است‌ و مورخانی‌ چون‌ كاتب‌ چَلَبی‌ معروف‌ به‌ حاجی‌خلیفه‌ * ، مصطفی‌ عالی‌ و منجم‌باشی‌ * ، با الگو قرار دادن‌ آن‌، آثاری‌ پدید آورده‌اند. نسخ‌ متعددی‌ از این‌ اثر در كتابخانه‌های‌ تركیه‌، و اتریش‌ و انگلستان‌ موجود است‌ ( د.ا.د.ترك‌، همانجا؛
نیز رجوع کنید به قزوینی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٧٤ـ١٧٥).

جنابی‌ خود البحر الزخار را به‌عربی‌ تلخیص‌ كرد و آن‌ را نهایة المَرام‌ نامید. ترجمه تركی خلاصه همان‌ اثر كه‌ مشتمل‌ است‌ بر شصت‌ باب‌ (بروسه‌لی‌؛
د.ا.ترك‌ ، همانجاها)، دُرّمكنون‌ یا گلشن‌ تواریخ‌ نامیده‌ شده‌ است‌ ( د.ا.د.ترك‌ ، همانجا). السَّبْعُ السیار، تاریخ‌ بلاد مغرب‌ ، جواهر الغرائب، فرصت‌نامه، تحفة الادیب‌ و هدیة الاریب، هدیة العارفین‌، الحضیرة/ الحَظیرةُ الخَضِرَة و الحدیقةُ النَضِرة، رساله فی‌بناء ایاصوفیه‌ و قلعة قسطنطینیه‌ از آثار منسوب‌ به‌ جنابی‌اند (حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ١، ستون‌ ٨٥١، ج‌ ٢، ستون‌ ٩٧٦؛
بروسه‌ لی‌؛
د.ا.ترك‌؛
د.ا.د.ترك‌ ؛
میدان لاروس، همانجاها). جنابی‌ به‌ تركی‌ و عربی‌ شعر می‌گفت‌ (قنالی ‌زاده‌، ص ٢٦٤ـ٢٦٥؛
سامی‌؛
بروسه‌لی‌؛
د.ا.ترك‌ ؛
د.ا.د.ترك‌ ، همانجاها). در منابع‌ به‌ وجود دیوانی‌ از وی‌ اشاره‌ نشده‌ است‌.

منابع‌:
(١) محمد خیرالدین‌ اسدی‌، موسوعة حلب‌المقارنة، چاپ‌ محمد كمال‌، حلب‌ ١٩٨٤ـ١٩٨٨؛
(٢) محمدطاهر بروسه‌لی‌، عثمانلی‌ مؤلفلری‌، استانبول‌ ١٣٣٣ـ١٣٤٢؛
(٣) محمد ثریا، سجل‌ عثمانی‌ ، استانبول‌ ١٣٠٨ـ١٣١٥/ ١٨٩٠ـ١٨٩٧، چاپ‌ افست‌ انگلستان‌ ١٩٧١؛
(٤) حاجی ‌خلیفه‌؛
(٥) شمس‌ الدین ‌بن‌ خالد سامی‌، قاموس‌ الاعلام‌ ، چاپ‌ مهران‌، استانبول‌ ١٣٠٦ـ١٣١٦/ ١٨٨٩ـ ١٨٩٨؛
(٦) محمدبن‌ یحیی‌ عطائی‌، حدائق‌ الحقائق‌ فی‌ تكملة الشقائق، در شقائق‌ نعمانیه‌ و ذیللری، چاپ‌ عبدالقادر اوزجان‌، استانبول‌: دارالدعوة، ١٩٨٩؛
(٧) محمد قزوینی‌، یادداشتهای‌ قزوینی‌، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ ١٣٦٣ ش‌؛
(٨) حسن‌ قنالی‌زاده‌، تذكرة الشعراء، چاپ‌ ابراهیم‌ قتلق‌، آنكارا ١٩٧٨ـ١٩٨١؛

(٩) Joseph von Hammer-Purgstall, Geschichtedesosmanischen Rieches , Graz ١٩٦٣ ;
(١٠) IA , s.v. "Cennabi, Abu Muhammed Mustafa B. Hasan";
(١١) Meydan-Larousse: buyuk lugat ve ansiklopedi , Istanbul: Meydan Yayinevi, ١٩٩٠-١٩٩١;
(١٢) Ahmed Zeki Velidi Togan, Tarihte usul , Istanbul ١٩٦٩;
TDVIA , s.v. "Cenabi Mustafa Efendi" (by Mehmet Canatar).

/ رحیم‌ رئیس‌نیا /