جَمیل‌بن‌ دَرّاج‌ ، راوی‌، محدّث‌ و فقیه‌ نامدار شیعی‌. از تاریخ‌ دقیق‌ تولد وی‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌، اما چون‌ از اصحاب‌ امام‌ صادق‌، امام‌ كاظم‌ و امام‌رضا علیهم‌السلام‌ بوده‌، حداقل‌ بیست‌ سال‌ قبل‌ از شهادت‌ امام‌ صادق‌ (١٤٨) و پیش‌ از سال‌ ١٢٨ به‌دنیا آمده‌ است‌. خاندانِ وی‌ مقیم‌ كوفه‌ بودند و با قبیله‌ نَخَع‌ كوفه‌ پیوند ولاء (= وابستگی‌ حمایتی‌) داشتند (رجوع کنید به نجاشی‌، ص‌١٢٦؛ سمعانی‌، ج‌٥، ص‌٤٧٣)، به‌ همین‌ سبب‌ او را نَخَعی‌ (نجاشی‌، همانجا) یا مَوْلی‌النَّخَع‌ (طوسی‌، ١٤١٥، ص‌١٧٧) خوانده‌اند. كنیه‌ او ابوعلی‌، یا به‌ گفته‌ ابن‌فَضّال‌، ابومحمد بود (رجوع کنید به نجاشی‌، همانجا). به‌ دلیل‌ نزدیكی‌ زمانی‌ ابن‌فضّال‌ با جمیل‌، گفته‌ ابن‌فضّال‌ درست‌تر دانسته‌ شده‌ است‌ (تستری‌، ج‌٢، ص‌٧١٤). پدرش‌، ابوالصَبیح‌ درّاج‌ (نجاشی‌، همانجا)، بقالی‌ می‌كرد (كشّی‌، ص‌٢٥٢) و برادر كوچك‌ترش‌، نوح‌بن‌ درّاج‌، از راویان‌ ثقه‌ و شیعیان‌ موَجَّهِ كوفه‌ و قاضی‌ آن‌ دیار و در برهه‌ای‌ قاضی‌ بخش‌ شرقی‌ بغداد بود (رجوع کنید به همان‌، ص‌٢٥١؛ خطیب‌ بغدادی‌، ج‌١٥، ص‌٤٣٢، ٤٣٥).

جمیل‌بن‌ درّاج‌ در حدیث‌ از مشهورترین‌ و موثق‌ترین‌ راویان‌ شیعه‌ است‌ كه‌ تمامی‌ رجالیان‌ وی‌ را توثیق‌ و تمجید كرده‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به كشّی‌، ص‌٢٥١؛ تستری‌، ج‌٢، ص‌٧١٢ـ ٧١٥؛ خوئی‌، ج‌٤، ص‌١٤٩ـ١٥٠) و او را با عناوینی‌ چون‌ ثقه‌، شیخ‌ و وجه‌الطائفة ستوده‌اند (رجوع کنید به نجاشی‌، همانجا؛ طوسی‌، ١٤٢٠، ص‌١١٤) كه‌ هر كدام‌ از این‌ عناوین‌، به‌ تنهایی‌، بر اعتبار روایات‌ او نزد نقادان‌ حدیث‌ دلالت‌ می‌كند (رجوع کنید به حرّ عاملی‌، ج‌٣٠، ص‌٢٨٨ـ٢٨٩؛ صدر، ص‌٣٨٦ـ ٣٩٤، ٣٩٨ـ٣٩٩). علاوه‌ بر این‌، كَشّی‌ (ص‌٣٧٥) وی‌ را در زمره‌ هجده‌ تن‌ فقیهی‌ ذكر كرده‌ است‌ كه‌ اصحاب‌ امامیه‌ (العِصابة‌) بر صحت‌ روایات‌، تصدیق‌ اقوال‌ و فقاهت‌ آنها اتفاق‌ نظر و اجماع‌ دارند. كشّی‌ (ص‌٢٣٨، ٣٧٥، ٥٥٦) نامهای‌ این‌ هجده‌ تن‌ را در سه‌ گروه‌ شش‌ نفری‌ آورده‌ و جمیل‌ را در گروه‌ دوم‌ قرار داده‌ است‌. این‌ سه‌ گروه‌ ــكه‌ در اصطلاح‌ حدیثی‌ شیعه‌، به‌ اصحاب‌ اجماع‌ معروف‌اند (رجوع کنید به نوری‌، ج‌٧، ص‌٧ـ٦٨؛ سبحانی‌، ص‌١٦٣ـ٢٠٢) و بالاترین‌ درجات‌ اعتماد و وثاقت‌ را در فقه‌ و حدیث‌ شیعه‌ دارندــ به‌ ترتیب‌ در سه‌ طبقه‌ از اصحاب‌ مشترك‌ امام‌ باقر و امام‌ صادق‌ علیهماالسلام‌، اصحاب‌ امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌ و اصحاب‌ مشترك‌ امام‌ صادق‌ و امام‌ كاظم‌ علیهماالسلام‌ جای‌ می‌گیرند (رجوع کنید به حرّعاملی‌، ج‌٣٠، ص‌٢٢١ـ٢٢٣). جمیل‌بن‌ درّاج‌ موثق‌ترین‌ و فقیه‌ترین‌ فرد از گروه‌ دوم‌ (به‌ تعبیر كشّی‌، ص‌٣٧٥: اصحاب‌ جوان‌ امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌) به‌ شمار آمده‌ است‌ (ابن‌داوود حلّی‌، ص‌٦٦).

نام‌ او در ٥٧٠ روایت‌، در كتب‌ اربعه‌، به‌ صورت‌ جمیل‌بن‌ درّاج‌ (خوئی‌، ج‌٤، ص‌١٥٢) و دهها بار با نام‌ جمیل‌ (همان‌، ج‌٤، ص‌١٤٦) در اسناد یاد شده‌ است‌. چون‌ نام‌ جمیل‌، میان‌ جمیل‌بن‌ درّاج‌ و جمیل‌بن‌ صالح‌، از اصحاب‌ موثق‌ امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌، مشترك‌ و محتمل‌ است‌، وی‌ براساس‌ طبقه‌ و نام‌ قبل‌ و بعد در سلسله‌ سند، شناسایی‌ می‌شود (برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به كاظمی‌، ص‌٣١ـ ٣٣؛ اردبیلی‌، ج‌١، ص‌١٦٦ـ١٦٧؛ امین‌، ج‌٤، ص‌٢٢١، به‌ نقل‌ از طریحی‌).

روایات‌ جمیل‌بن‌ درّاج‌ در كتب‌ حدیثی‌، بیشتر درباره‌ عقاید، اخلاق‌، آداب‌، و ابواب‌ مختلف‌ فقه‌ است‌ كه‌ خود حاكی‌ از گستردگی‌ دانش‌ فقهی‌ اوست‌. وی‌ نزدیك‌ سیصد حدیث‌ را مستقیماً از امام‌ باقر، امام‌ صادق‌ و امام‌ كاظم‌ روایت‌ كرده‌ كه‌ در این‌ میان‌، روایات‌ او از امام‌ صادق‌ بسیار بیشتر است‌ (رجوع کنید به خوئی‌، ج‌٤، ص‌١٥٣ـ١٥٤، ٤٤٢). علاوه‌ بر این‌، از پنجاه‌ و اندی‌ راوی‌ حدیث‌ نقل‌ كرده‌ است‌ كه‌ غالباً از اصحاب‌ امام‌ صادق‌ بوده‌اند (همان‌، ج‌٤، ص‌١٥٢ـ ١٥٣). بیشترین‌ روایات‌ با واسطه‌ او، به‌ ترتیب‌ فراوانی‌ نقل‌، نخست‌ از زراره‌بن‌ اعین‌ (با ٩٢ روایت‌) و سپس‌ از محمدبن‌ مسلم‌ (با ٥٥ روایت‌) است‌ (همان‌، ج‌٤، ص‌١٥٢) كه‌ هر دو از بزرگ‌ترین‌ فقها و محدّثان‌ شیعه‌ و از گروه‌ اول‌ اصحاب‌ اجماع‌ بوده‌اند. جمیل‌ به‌ زراره‌بن‌ اعین‌ بسیار ارادت‌ داشت‌. وی‌ همچنین‌ از سه‌ تن‌ دیگر از اصحاب‌ اجماع‌ روایت‌ كرده‌ است‌ كه‌ عبارت‌اند از: فُضَیل‌بن‌ یسار بصری‌ و ابوبصیر، از اصحاب‌ امام‌ باقر و امام‌ صادق‌؛ و عبداللّه‌بن‌ بُكَیربن‌ اعین‌، از اصحاب‌ امام‌ صادق‌ (همانجا).

از نكات‌ شایان‌ توجه‌ در روایات‌ جمیل‌ این‌ است‌ كه‌ ظاهراً در بسیاری‌ از نقلهای‌ یك‌ واسطه‌ای‌ از معصوم‌ علیه‌السلام‌، طرق‌ متعدد داشته‌، به‌ همین‌ دلیل‌ در افزون‌ بر پنجاه‌ روایت‌ او در كتب‌ حدیثی‌، واسطه‌ وی‌ تا امام‌ با این‌ عبارات‌ یاد شده‌ است‌: عن‌ بعض‌ اصحابنا، عن‌ جماعه‌ من‌ اصحابنا، و عن‌ بعض‌ اصحابه‌ (رجوع کنید به همان‌، ج‌٤، ص‌٤٥٥ـ٤٥٦).

بیش‌ از چهل‌ تن‌ از جمیل‌ روایت‌ كرده‌اند (رجوع کنید به همان‌، ج‌٤، ص‌١٥٣) كه‌، به‌ ترتیب‌ فراوانی روایات‌ منقول‌، عبارت‌اند از: محمدبن‌ اَبی‌عُمَیرِ اَزْدی‌، از اصحاب‌ اجماع‌ و بزرگان‌ صحابه‌ امام‌ كاظم‌ و امام‌ رضا؛ علی‌بن‌ حَدید، از اصحاب‌ امام‌رضا و امام‌ جواد؛ احمدبن‌ محمدبن‌ اَبی‌نَصْر بَزَنْطی‌، از اصحاب‌ اجماع‌ و بزرگان‌ اصحاب‌ امام‌ كاظم‌ و امام‌ رضا؛ جعفربن‌ محمدبن‌ حكیم‌، از اصحاب‌ امام‌ كاظم‌؛ و فضاله‌بن‌ ایوب‌، از اصحاب‌ اجماع‌ و از اصحاب‌ امام‌ كاظم‌ و امام‌ رضا (همان‌، ج‌٤، ص‌٤٤٩). همچنین‌ برخی‌ از بزرگان‌ فقه‌ و حدیث‌ در زمره‌ ناقلان‌ احادیث‌ اویند، از جمله‌ حسن‌بن‌ محبوب‌ سرّاد (زرّاد) و یونس‌بن‌ عبدالرحمان‌، هر دو از محدّثان‌ و فقیهان‌ اصحاب‌ اجماع‌ در طبقه‌ یاران‌ امام‌ كاظم‌ و امام‌ رضا؛ حَمّادبن‌ عثمان‌، از اصحاب‌ اجماع‌ و از اصحاب‌ امام‌ صادق‌؛ حسن‌بن‌ علی‌بن‌ فَضّال‌، صَفْوان‌بن‌ یحیی‌ و عبداللّه‌بن‌ مُغیره‌ بَجَلی‌، از اصحاب‌ اجماع‌ در گروه‌ اصحاب‌ مشترك‌ امام‌ كاظم‌ و امام‌رضا (همان‌، ج‌٤، ص‌١٥٣). به‌ این‌ ترتیب‌، از حدود چهارده‌ تن‌ اصحاب‌ اجماع‌ (با توجه‌ به‌ اختلاف‌نظر در افراد طبقه‌ سوم‌) كه‌ در طبقه‌ او و پس‌ از او جای‌ می‌گیرند، نُه‌ تن‌ به‌ نقل‌ احادیث‌ او پرداخته‌اند.

از جمیل‌ سه‌ تألیف‌ گزارش‌ شده‌ است‌: یكی‌ به‌ صورت‌ مستقل‌، دیگری‌ تألیف‌ مشترك‌ با مُرازم‌بن‌ حكیم‌ اَزْدی‌ مدائنی‌ و سومی‌ تألیف‌ مشترك‌ با محمدبن‌ حُمران‌ (رجوع کنید به نجاشی‌، ص‌١٢٧). از تألیف‌ مستقل‌ او گاهی‌ با تعبیر اصل‌ * ــ كه‌ حاكی‌ از اعتبار آن‌ در مجموعه‌ احادیث‌ شیعه‌ است‌ــ و گاهی‌ با نام‌ كتاب‌ یاد شده‌ است‌ (رجوع کنید به همانجا؛ طوسی‌، ١٤٢٠، ص‌١١٤). این‌ اختلاف‌ تعبیر نباید موجب‌ تصور دو تا بودن‌ آنها شود (رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌٢، ص‌١٤٥، ج‌٦، ص‌٣١٩). طرق‌ نقل‌ اصل‌ جمیل‌ بسیار متعدد است‌ كه‌ از آن‌ میان‌، محمدبن‌ ابی‌عمیر در طریق‌ نجاشی‌ و شیخ‌ طوسی‌ و ابوغالب‌ زراری‌اند؛ علی‌بن‌ حدید در طریق‌ ابوغالب‌ زراری‌ است‌، جعفربن‌ محمدبن‌ حكیم‌ در طریق‌ ابوغالب‌ زراری‌ است‌ و صفوان‌بن‌ یحیی‌ در طریق‌ شیخ‌ طوسی‌ (رجوع کنید به زراری‌، ص‌١٦٥، ١٧٣؛ نجاشی‌؛ طوسی‌، ١٤٢٠، همانجاها). به‌ جز بخش‌ كوتاهی‌ از اصل‌ این‌ كتاب‌، كه‌ ابن‌ادریس‌ حلّی‌ در پایان‌ كتاب‌السرائر (ج‌٣، ص‌٥٦٧ـ٥٦٨) آورده‌، دیگر بخشهای‌ آن‌ به‌ تفاریق‌ در آثار مختلف‌ امامی‌ آمده‌ است‌ (رجوع کنید به مدرسی‌ طباطبائی‌، دفتر١، ص‌٣٦٩). دو كتاب‌ دیگر او نیز دارای‌ راویان‌ بسیارند كه‌ از آن‌ جمله‌ علی‌بن‌ حدید است‌ كه‌ نجاشی‌، كتاب‌ مشترك‌التألیف‌ جمیل‌بن‌ درّاج‌ و مُرازم‌بن‌ حكیم‌ را، با چند واسطه‌ از علی‌بن‌ حدید، نقل‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به نجاشی‌، ص‌١٢٧، ٤٢٤). روایت‌ كتب‌ جمیل‌ به‌ وسیله‌ ناقلان‌ یاد شده‌، به‌ ویژه‌ محمدبن‌ اَبی‌عُمَیر و علی‌بن‌ حدید، ممكن‌ است‌ توضیحی‌ برای‌ فراوانی‌ روایات‌ آنان‌ از جمیل‌بن‌ درّاج‌ در كتابهای‌ حدیثی‌ باشد كه‌ قبلاً به‌ آنها اشاره‌ شد (برای‌ بخشهای‌ باقی‌مانده‌ از این‌ دو كتاب‌ رجوع کنید به مدرسی‌ طباطبائی‌، دفتر١، ص‌٣٦٩ـ٣٧٠).

جمیل‌ از حاملان‌ احادیث‌ خاص‌ امامان‌ محسوب‌ می‌شد و حتی‌ امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌ او را از نقل‌ برخی‌ احادیث‌ ــكه‌ نزد همه‌ شیعیان‌ شناخته‌ شده‌ نیست‌ــ برحذر می‌داشت‌، زیرا موجب‌ تكذیب‌ جمیل‌ می‌شد (كشّی‌، ص‌٢٥١). جمیل‌ تا مدتی‌ كوتاه‌ پس‌ از شهادت‌ امام‌ كاظم‌، در امامت‌ امام‌رضا علیهماالسلام‌ شك‌ داشت‌ و از این‌رو جزو واقفه‌/ واقفیه‌ * به‌ شمار آمد، اما پس‌ از ملاحظه‌ شواهد دالّ بر امامت‌ امام‌ رضا، به‌ همراه‌ جمعی‌ از اصحاب‌ بزرگ‌ امام‌ كاظم‌ علیه‌السلام‌، همچون‌ احمدبن‌ محمد بَزَنْطی‌ * و یونس‌بن‌ یعقوب‌، از این‌ نظر عدول‌ كرد و از وفاداران‌ امام‌ رضا شد (رجوع کنید به طوسی‌، ١٤١١، ص‌٧١). از پاره‌ای‌ روایات‌ و گفتگوهای‌ اصحاب‌ امامیه‌ با او برمی‌آید كه‌ در زمان‌ حیات‌ نیز به‌ نیك‌ محضری‌ و پرفایدگی‌ مجلس‌ اشتهار داشته‌ و از عالمان‌ اهل‌ عبادت‌ و ورع‌ و ادب‌ اسلامی‌ محسوب‌ می‌شده‌ است‌ (رجوع کنید به كشّی‌، ص‌١٣٤). جمیل‌ در اواخر عمر نابینا شد و در روزگار امام‌رضا علیه‌السلام‌ وفات‌ یافت‌ (نجاشی‌، ص‌١٢٧).

منابع‌:
(١) آقا بزرگ‌ طهرانی‌؛
(٢) ابن‌ادریس‌ حلّی‌، كتاب ‌السرائر الحاوی‌ لتحریر الفتاوی، قم‌ ١٤١٠ـ١٤١١؛
(٣) ابن ‌داوود حلّی‌، كتاب‌ الرجال‌، چاپ‌ جلال‌الدین‌ محدث‌ ارموی‌، تهران‌ ١٣٤٢ش‌؛
(٤) محمدبن‌ علی‌ اردبیلی‌، جامع‌الرواة‌ و ازاحة‌ الاشتباهات‌ عن‌الطرق‌ و الاسناد، بیروت‌ ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) امین‌؛
(٦) تستری‌؛
(٧) حرّعاملی‌؛
(٨) خطیب‌ بغدادی‌؛
(٩) خوئی‌؛
(١٠) احمدبن‌ محمد زراری‌، رساله‌ ابی‌غالب‌ الزراری‌ الی‌ ابن‌ابنه‌ فی‌ ذكر آل‌ اعین‌ ، چاپ‌ محمدرضا حسینی‌، قم‌ ١٤١١؛
(١١) جعفر سبحانی‌، كلیات‌ فی‌ علم‌الرجال‌، قم‌ ١٤١٤؛
(١٢) سمعانی‌؛
(١٣) حسن‌ صدر، نهایة ‌الدرایه‌ فی‌ شرح ‌الرسالة الموسومة بالوجیزة ‌للبهائی، چاپ‌ ماجد غرباوی‌، [ قم‌ ? ١٤١٣ (؛
(١٤) محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، رجال‌الطوسی‌ ، چاپ‌ جواد قیومی‌ اصفهانی‌، قم‌ ١٤١٥؛
(١٥) همو، فهرست‌ كتب‌الشیعة‌ و اصولهم‌ و اسماء المصنفین‌ و اصحاب‌ الاصول‌ ، چاپ‌ عبدالعزیز طباطبائی‌، قم‌ ١٤٢٠؛
(١٦) همو، كتاب‌الغیبة، چاپ‌ عباداللّه‌ طهرانی‌ و علی‌احمد ناصح‌، قم‌ ١٤١١؛
(١٧) محمدامین‌بن‌ محمدعلی‌ كاظمی‌، هدایة ‌المحدثین‌ الی‌ طریقة‌ المحمدین‌، چاپ‌ مهدی‌ رجایی‌، قم‌ ١٤٠٥؛
(١٨) محمدبن‌ عمركشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، ) تلخیص‌ ] محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد ١٣٤٨ش‌؛
(١٩) حسین‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، میراث‌ مكتوب‌ شیعه‌ از سه‌ قرن‌ نخستین‌ هجری‌ ، دفتر١، ترجمه‌ علی‌ قرائی‌ و رسول‌ جعفریان‌، قم‌ ١٣٨٣ش‌؛
(٢٠) احمدبن‌ علی‌ نجاشی‌، فهرست‌ اسماء مصنّفی‌ الشیعة‌ المشتهر برجال‌ النجاشی‌، چاپ‌ موسی‌ شبیری‌ زنجانی‌، قم‌١٤٠٧؛
(٢١) حسین‌بن‌ محمدتقی‌ نوری‌، خاتمة‌ مستدرك‌ الوسائل‌ ، قم‌ ١٤١٥ـ١٤٢٠.

/ مجتبی‌ الهی‌خراسانی‌ /