جَمْهَرَة اَشعارِالْعرب‌ ، از مهم‌ترین‌ و كهن‌ترین‌ مجموعه‌های‌ شعر عربی‌ در سده‌های‌ نخستین‌ اسلامی‌، گردآورده‌ ابوزید محمدبن‌ ابی‌خَطّاب‌ قُرَشی‌. از تاریخ‌ زندگانی‌ ابوزید اطلاع‌ موثقی‌ در دست‌ نیست‌. برخی‌ سال‌ وفات‌ او را ١٧٠ ذكر كرده‌اند (رجوع کنید به امین‌، ج‌٢، ص‌٢٧٦؛ رافعی‌، ج‌٣، ص‌٣٤٥؛ سركیس‌، ج‌١، ستون‌ ٣١٣). بُستانی‌ (ج‌٢، ص‌٢٠٠) او را معاصر دوره‌ نخست‌ عباسی‌ (١٣٢ـ٢٣٣) دانسته‌ و به‌گفته‌ برخی‌، او در سده‌ سوم‌ (رجوع کنید به زیدان‌، ج‌١، جزء٢، ص‌٤١٥؛ عطبه‌، ص‌٤٧٢؛ الموسوعة‌ العربیة‌ العالمیة، ج‌١٤، ص‌١٤٤) یا چهارم‌ (سزگین‌، ج‌٢، جزء١، ص‌٩٠؛ حسن‌، ج‌١، ص‌٧٥) می‌زیسته‌ است‌. مصطفی‌ جواد (ص‌١٧٩ـ١٨١)، با استناد به‌ اینكه‌ در جمهرة‌ اشعارالعرب‌ (ص‌٥٩٦، ٧٠٣) از دیوان‌ الادب‌ اثر اسحاق‌بن‌ ابراهیم‌ فارابی‌ (متوفی‌ ح٣٧٠) و الصحاح‌ اثر جوهری‌ (متوفی‌ ٣٩٨) مطالبی‌ نقل‌ شده‌ است‌، دوره‌ زندگی‌ ابوزید را سده‌ پنجم‌ دانسته‌ است‌، ولی‌ برخی‌ احتمال‌ داده‌اند كه‌ نام‌ این‌ كتابها در حاشیه‌ بوده‌ است‌ و بعدها ناسخان‌ آنها را وارد متن‌ جمهره‌ كرده‌اند (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ‌ دوم‌، تكمله‌ ١ـ٢، ذیل‌ «ابوزید القرشی‌»؛ بلاشر، ج‌١، ص‌١٤٢، پانویس‌٢). تحقیق‌ در این‌ مسئله‌ مستلزم‌ توجه‌ به‌ اِسنادهای‌ ابوزید قرشی‌ در متن‌ كتاب‌ است‌. وی‌ در یك‌جا با یك‌ واسطه‌، ابن‌اعرابی‌ (متوفی‌ ٢٣١) و در جای‌ دیگر، با دو واسطه‌، هَیثَم‌بن‌ عَدی‌ (متوفی‌ ٢٠٦) را در سلسله‌ اِسنادهای‌ خود آورده‌ (رجوع کنید به ص‌٣٤ـ٣٥) و نیز، با دو واسطه‌، از ابوعُبَیده‌ (متوفی‌ ٢٠٩) و اَصْمَعی‌ (متوفی‌ ٢١٦) مطالبی‌ ذكر كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌٤٣، ٥٢). بنابراین‌، بعید نیست‌ كه‌ جمهرة در اواخر سده‌ سوم‌ تألیف‌ شده‌ باشد ( د. اسلام‌ ؛ بلاشر، همانجاها؛ ضیف‌، ١٩٧٧، ص‌١٧٨). برخی‌ محققان‌ معاصر نیز از این‌ تاریخ‌ یاد كرده‌اند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به بروكلمان‌، ج‌١، ص‌٧٥؛ اسماعیل‌، ص‌٨١). نكته‌ دیگر آنكه‌ بسیاری‌ از اِسنادهای‌ جمهرة از شخصی‌ به‌ نام‌ مُفَضَّل‌ است‌ كه‌ غیر از مفضّل‌ ضَبّی‌ (متوفی‌ ١٦٨ یا ١٧٠) است‌، زیرا ابوزید قرشی‌ در جمهرة‌ (ص‌٣٠) نام‌ كامل‌ او را چنین‌ آورده‌ است‌: ابوعبداللّه‌ مفضّل‌بن‌ عبداللّه‌ مُحَبِّری‌، یا مُجَبَّری‌ (اسد، ص‌٥٨٧). با توجه‌ به‌ راویانی‌ كه‌ مفضّل‌ از آنها روایت‌ نقل‌ كرده‌ است‌، می‌توان‌ مفضّل‌ را از رجال‌ سده‌ سوم‌ و اوایل‌ سده‌ چهارم‌ دانست‌ (همانجا). بروكلمان‌ (همانجا) و سزگین‌ (همانجا) مفضّل‌ را ابن‌مُجَبَّر و از نسل‌ عمربن‌ خَطّاب‌ معرفی‌ كرده‌اند. برخی‌ نیز، به‌ اشتباه‌، این‌ مفضّل‌ را با مفضّل‌ ضبّی‌ یكی‌ دانسته‌ (رجوع کنید به فَرّوخ‌، ج‌٢، ص‌٣٠٠ با نقل‌ از جمهرة‌ اشعارالعرب‌، چاپ‌ مصر ١٣٤٥/١٩٢٦) و ازاین‌رو، تاریخ‌ زندگی‌ ابوزید قرشی‌ را نیمه‌ دوم‌ سده‌ دوم‌ دانسته‌اند (فرّوخ‌، همانجا).

در نسخه‌ای‌ از جمهرة، كه‌ در ٦٨٣ كتابت‌ شده‌ است‌، نام‌ محمدبن‌ ایوب‌ عزیزی‌ عُمَری‌ به‌ عنوان‌ مؤلف‌ و شارح‌ آمده‌ كه‌ شخصی‌ گمنام‌ است‌ و در دیگر نسخه‌ها چنین‌ نامی‌ نیامده‌ است‌ (رجوع کنید به سزگین‌، همانجا؛ اسد، ص‌٥٨٦؛ قرشی‌، مقدمه‌ بجاوی‌، ص‌٥ـ٦). ابن‌رَشیق‌ قَیروانی‌ (متوفی‌ ٤٥٦)، نخستین‌ كسی‌ است‌ كه‌ نام‌ جمهرة را آورده‌ و مؤلف‌ آن‌ را محمدبن‌ ابی‌خطّاب‌ معرفی‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ج‌١، ص‌٩٦). به‌ پیروی‌ از ابن‌رشیق‌، سیوطی‌ (متوفی‌ ٩١١) در المُزهِر (ج‌٢، ص‌٤٨٠) و عبدالقادر بغدادی‌ (متوفی‌ ١٠٩٣) در خِزانة الادب‌ (ج‌١، ص‌١٢٦، ج‌٩، ص‌٥٣١) نیز نام‌ جمهرة و مؤلف‌ آن‌ را آورده‌اند.

جمهرة در برگیرنده‌ ٤٩ قصیده‌ از ٤٩ شاعر عصر جاهلی‌ و اسلامی‌ است‌ كه‌ با ترتیبی‌ ویژه‌ و بی‌نظیر تنظیم‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به ادامه‌ مقاله‌). واژه‌ جمهرة به‌ معنای‌ گردآوردن‌ و انباشتن‌ است‌ (ازهری‌؛ ابن‌منظور، ذیل‌ «جمهر»). ابن‌دُرَید اَزْدی‌ (متوفی‌ ٣٢١)، در مقدمه‌ كتاب‌ جمهرة اللغه‌ (ج‌١، ص‌٤١)، وجه‌ تسمیه‌ آن‌ را برگرفتن‌ جُمهورِ (مقدار فراوان‌) سخن‌ عرب‌ ذكر كرده‌ است‌. نام‌ جمهرة در عنوان‌ چندین‌ كتاب‌، با موضوعات‌ گوناگون‌، در سده‌های‌ سوم‌ و چهارم‌ آمده‌ است‌ (رجوع کنید به حسن‌؛ الموسوعة العربیة العالمیة، همانجاها). یكی‌ از ویژگیهای‌ بارز جمهرة اشعارالعرب، مقدمه‌ مبسوط‌ و ارزشمند آن‌ است‌ كه‌ چندین‌ مبحث‌ را دربر می‌گیرد. مؤلف‌، نخست‌ به‌ بررسی‌ و مقابله‌ واژگان‌ قرآن‌ با واژگان‌ سروده‌های‌ جاهلی‌ پرداخته‌ و از این‌ نظریه‌ دفاع‌ كرده‌ است‌ كه‌ همه‌ واژگان‌ قرآن‌ عربی‌اند و برخی‌ واژگان‌ قرآنی‌ كه‌ در دیگر زبانها نیز كاربرد دارند، میان‌ عربی‌ و این‌ زبانها مشترك‌ هستند (رجوع کنید به قرشی‌، ص‌١١ـ ٣٠). سپس‌، نخستین‌ گوینده‌ شعر را معرفی‌ كرده‌ كه‌ به‌ اعتقاد پیشینیان‌ حضرت‌ آدم‌ علیه‌السلام‌ بوده‌ و پس‌ از آن‌، از فرشتگان‌، ابلیس‌، قوم‌ عاد و ثمود و غیره‌ ابیاتی‌ آورده‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌٣٠ـ٣٣). او شعر را از دیدگاه‌ رسول‌ اكرم‌ و صحابه‌ ایشان‌ بررسی‌ كرده‌ و كمی‌ درباره‌ جوهر شعر سخن‌ گفته‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌٣٤ـ٤٤). همچنین‌ به‌ شاعرترین‌ شاعران‌ پرداخته‌ و گفته‌های‌ گوناگونی‌ را در این‌ موضوع‌ نقل‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌٤٥ـ٤٦) و سپس‌، به‌ تفصیل‌، درباره‌ سروده‌های‌ جن‌ و شیاطین‌الشعراء مطالبی‌ آورده‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌٤٧ـ٦٣) كه‌ از مطالب‌ خرافی‌ در ادبیات‌ عربی‌ هستند (رجوع کنید به بستانی‌، ج‌٢، ص‌٢٠٣). پس‌ از آن‌، اخبار شاعران‌ و طبقه‌بندی‌ آنان‌ را ذكر كرده‌ و اخباری‌ را در برتری‌ برخی‌ شاعران‌ بر دیگران‌، و بخشهایی‌ از سروده‌های‌ آنان‌ و گفته‌های‌ راویان‌ اشعار را درباره‌ شاعران‌ نقل‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به قرشی‌، ص‌٦٥ـ ١١٠). به‌ گفته‌ سزگین‌ (همانجا)، ابوزید قرشی‌ در مقدمه‌ جمهرة متأثر از مجاز القرآن‌ ابوعبیده‌ بوده‌ است‌. قرشی‌ در طبقه‌بندی‌ و برتر دانستن‌ شاعران‌، برخی‌ دیدگاههای‌ انتقادی‌ را از دیدگاه‌ نسل‌ اول‌ راویان‌ و دیگران‌ مطرح‌ كرده‌ است‌ كه‌ از نخستین‌ گامهای‌ نقد ادبی‌ در ادبیات‌ عربی‌ به‌شمار می‌روند (رجوع کنید به اسماعیل‌، ص‌٨٨؛ دقاق‌، ص‌٥١؛ حسن‌؛ سركیس‌، همانجاها)؛ هرچند بر او خرده‌ گرفته‌اند كه‌ در برتر دانستن‌ شاعران‌، به‌ نقل‌ اقوال‌ بسنده‌ كرده‌ و از خویش‌ نظری‌ نداده‌ است‌ (اسماعیل‌، ص‌٨٦ـ٨٧؛ بستانی‌، همانجا).

ابوزید قرشی‌، پس‌ از مقدمه‌، مجموعه‌ خود را در هفت‌ بخش‌ و هر بخش‌ را حاوی‌ هفت‌ قصیده‌ تدوین‌ كرده‌ است‌. این‌ تقسیم‌بندی‌ ــ كه‌ در جای‌ دیگری‌ مشاهده‌ نشده‌ (رجوع کنید به اسد، ص‌٥٨٧؛ امین‌، ج‌٢، ص‌٢٧٦) و به‌ نظر برخی‌، از فرهنگ‌ یونان‌ به‌ مردم‌ عرب‌ رسیده‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به فرّوخ‌، همانجا)ــ نشان‌دهنده‌ جایگاه‌ عدد هفت‌ در فرهنگ‌ اسلامی‌ و ادبیات‌ عربی‌ است‌ (برای‌ تفصیل رجوع کنید به ابن‌منظور، ذیل‌ «سبع‌»؛ یونس‌، ص‌١٤٢، ذیل‌ «سبعه‌»؛ حسن‌، ج‌١، ص‌٧٦؛ دوری‌، ص‌١٦٢). برخی‌ نیز برآن‌اند كه‌ چون‌ نخستین‌ بخش‌ (مُعَلَّقات‌)، شامل‌ هفت‌ قصیده‌ است‌، دیگر بخشها نیز با عدد هفت‌ تنظیم‌ شده‌اند (رجوع کنید به اسماعیل‌، ص‌٨٥؛ حسن‌، همانجا). در برخی‌ نسخه‌های‌ جمهرة، برخی‌ بخشها دارای‌ هشت‌ قصیده‌ و برخی‌ دارای‌ شش‌ قصیده‌ است‌، كه‌ ظاهراً اشتباه‌ از ناسخان‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به د. اسلام‌ ، همانجا).

بخشهای‌ جمهرة‌ اشعارالعرب‌ عبارت‌اند از:

١) اصحاب‌ مُعَلَّقات‌ (آویخته‌ها یا گردن‌بندها)، كه‌ جملگی‌ از دوران‌ جاهلی‌اند و عبارت‌اند از: امری‌القَیس‌، زُهَیربن‌ ابی‌سُلْمی‌، نابغه‌ ذُبْیانی‌، اَعْشی‌' بَكْری‌، لَبیدبن‌ رَبیعه‌، عَمْروبن‌ كُلْثوم‌، و طَرَفَة ‌بن‌ عَبْد.

٢) اصحاب‌ مُجَمْهَرات‌ (دارای‌ سبكی‌ متین‌ و بافتی‌ استوار؛ امین‌، همانجا)، كه‌ شش‌ شاعر نخست‌ آن‌ از دوره‌ جاهلی‌اند و هفتمین‌ شاعر، مُخَضْرَم‌ است‌ یعنی‌ شاعری‌ است‌ كه‌ هم‌ دوره‌ جاهلی‌ را درك‌ كرده‌ است‌ و هم‌ دوره‌ اسلامی‌ را (قس‌ عطبه‌، ص‌٤٧٣؛ د. ا. د. ترك‌ ، ذیل‌ مادّه‌، كه‌ همه‌ شاعران‌ این‌ بخش‌ را جاهلی‌ دانسته‌اند). این‌ شاعران‌ عبارت‌اند از: عَبیدبن‌ اَبْرَص‌، عَنْتَرَه‌بن‌ عَمْرو، عَدیبن‌ زید، بِشْربن‌ ابی‌خازِم‌، اُمَیه‌بن‌ ابی‌صَلْت‌، خِداش‌بن‌ زُهَیر، و نَمِربن‌ تَوْلَب‌.

٣) اصحاب‌ مُنْتَقَیات‌ (برگزیده‌ها)، كه‌ از شاعران‌ جاهلی‌ و مخضرم‌اند و عبارت‌اند از: مُسَیب‌بن‌ عَلَس‌، مُرَقِّش‌ اصغر، مُتَلَمِّس‌ جَریر، عُرْوَه‌بن‌ وَرْد، مُهَلْهِل‌بن‌ رَبیعه‌، دُرَیدبن‌ صِمَّت‌، و مُتَنَخِّل‌بن‌ عُوَیمِر.

٤) اصحاب‌ مُذَهَّبات‌ یا مُذْهَبات‌ (به‌ معنای‌ زراندوده‌ها یا قصایدی‌ كه‌ باید با آب‌ طلا نوشته‌ شوند؛ بغدادی‌، ج‌١، ص‌١٢٥)، كه‌ از شاعران‌ جاهلی‌ و مخضرم‌اند و عبارت‌اند از: حَسّان‌بن‌ ثابت‌، عبداللّه‌بن‌ رَواحَه‌، مالك‌بن‌ عَجْلان‌، قَیس‌بن‌ خَطیم‌، اُحَیحة ‌بن‌ جُلاح‌، ابوقَیس‌بن‌ اَسْلَت‌، و عَمْروبن‌ امری‌القیس‌.

٥) اصحاب‌ مَراثی‌ (سوكنامه‌ها)، كه‌ از شاعران‌ جاهلی‌ و مخضرم‌اند و عبارت‌اند از: ابوذُؤَیب‌ هُذَلی‌، محمدبن‌ كَعْب‌ غَنَوی‌، اَعْشی‌' باهِلی‌، عَلْقَمَة ‌بن‌ ذی‌ جَدَن‌ حِمْیری‌، ابوزُبَید طائی‌، مُتَمِّم‌بن‌ نُوَیرَه‌ یرْبوعی‌، و مالك‌بن‌ رَیب‌ تمیمی‌.

٦) اصحاب‌ مَشوبات‌ (آمیخته‌ها)، كه‌ جملگی‌ از شاعران‌ مخضرم‌اند و به‌ سبب‌ درك‌ دو دوره‌، مشوبات‌ نام‌ گرفته‌اند و عبارت‌اند از: نابغه‌ جَعْدی‌، كَعْب‌بن‌ زُهَیر، قُطامِی‌ عُمَیربن‌ شُییم‌، حُطَیئَه‌ عَبْسی‌، شَمّاخ‌بن‌ ضِرار، عَمْرو بن‌ اَحْمَر، و تمیم‌بن‌ اُبَی بن‌ مُقْبِل‌.

٧) اصحاب‌ مُلْحَمات‌ (سروده‌های‌ منسجم‌ و استوار؛ امین‌، همانجا)، كه‌ جملگی‌ از شاعران‌ دوره‌ اسلامی‌اند و عبارت‌اند از: فَرَزْدَق‌، جَریر، اَخْطَل‌، عُبَید راعی‌، ذوالرُّمَّة‌، كُمَیت‌بن‌ زید اسدی‌، و طِرِمّاح‌بن‌ حكیم‌ طائی‌.

بنابراین‌، بیشتر این‌ سروده‌ها از دوره‌ جاهلی‌ است‌ و در این‌ میان‌، نامگذاری‌ بخش‌ پنجم‌ (مَراثی‌) موضوعی‌ است‌ و دیگر نامگذاریها، به‌ غیر از معلقات‌ و مشوبات‌ كه‌ وجهی‌ دارد، صِرفاً برای‌ نامگذاری‌ بوده‌ و وجه‌ خاصی‌ نداشته‌ است‌ (رجوع کنید به امین‌، همانجا؛ بلاشر، ج‌١، ص‌١٤٣؛ مراغی‌، ص‌١١٩).

پیش‌ از جمهرة‌ اشعارالعرب‌ ، چندین‌ مجموعه‌ و جُنگ‌ از سروده‌های‌ عربی‌ فراهم‌ آمده‌ بود، از جمله‌ معلّقات‌، گردآمده‌ حَمّادِ راویه‌ * (متوفی‌ ١٥٥)؛ مُفضّلیات‌ * ، گردآمده‌ مفضّل‌ضبّی‌ * ؛ و اصمعیات‌ ، گردآمده‌ عبدالملك‌ اصمعی‌ * . برخی‌ برآن‌اند كه‌ جمهرة به‌مثابه‌ تكمله‌ای‌ برای‌ مفضّلیات‌ و اصمعیات‌ است‌ (رجوع کنید به د. ا. د. ترك‌ ، همانجا؛ عطبه‌، ص‌٤٧٢؛ دقاق‌، ص‌٥٤) و به‌ نظر برخی‌ دیگر، جمهرة در اهمیت‌ و فایده‌ رسانی‌ هم‌ارز آن‌ دو مجموعه‌ است‌ (دایه‌، ص‌٧٤).

در جمهرة بهترین‌ قصاید دوره‌ جاهلی‌ و اسلامی‌ گردآمده‌ (قرشی‌، ص‌٩٩؛ زیدان‌، ج‌١، جزء١، ص‌٧٣ـ٧٤؛ جواد، ص‌١٧٩) و بدین‌ترتیب‌، مجموعه‌ای‌ ارزشمند تدوین‌ یافته‌ است‌ (امین‌، ج‌٢، ص‌٢٧٧؛ ضیف‌، ١٩٧٧، ص‌١٧٩) كه‌ برای‌ تحقیق‌ در شعر دوره‌ جاهلی‌ و ترسیم‌ تصویری‌ از شعر آن‌ دوران‌، منبعی‌ معتبر است‌ (فرّوخ‌، ج‌٢، ص‌١٩). برخی‌ از قصاید جمهرة منحصر به‌ فرد است‌ و پیش‌ از آن‌ در جایی‌ نیامده‌ است‌ (رجوع کنید به قرشی‌، مقدمه‌ بجاوی‌، ص‌٣؛ حسن‌، ج‌١، ص‌٧٨؛ دقاق‌، ص‌٥٤؛ دایه‌، ص‌٧٣). ابوزید قرشی‌ روحیه‌ نقّادی‌ نداشته‌، از این‌رو در جمهرة خلاقیت‌ چشمگیری‌ به‌ كار نرفته‌ است‌، ولی‌ مجموعه‌ او ذوق‌ عمومی‌ راویان‌ آن‌ زمان‌ را برای‌ عرضه‌ بسیاری‌ از سروده‌ها نشان‌ می‌دهد ( د.اسلام‌ ، همانجا)؛ هر چند كه‌ در صحت‌ روایات‌ كتاب‌ تردید كرده‌اند تا بدانجا كه‌ سند كتاب‌ را ضعیف‌ دانسته‌اند (ضیف‌، ١٩٧٧، همانجا).

از امتیازات‌ جمهرة، آوردن‌ قصاید طولانی‌ است‌ (همو، ١٩٧٥، ص‌١٤٤)، كه‌ از آن‌ جمله‌ قصیده‌ ذوالرّمّه‌ (متوفی‌ ١١٧) با ١٢٦ بیت‌ است‌ (رجوع کنید به قرشی‌، ص‌٧٤٤ـ٧٨٢).

از دیگر ویژگیهای‌ جمهرة آن‌ است‌ كه‌ قرشی‌ غالباً پس‌ از آوردن‌ ابیات‌، به‌ شرح‌ واژگان‌ آنها پرداخته‌ (از جمله رجوع کنید به ص‌٣١٢، ٧٤٨)، ولی‌ برخی‌ ابیات‌ را نیز بدون‌ شرح‌ آورده‌ است‌ (از جمله‌ رجوع کنید به ص‌٣٨١، ٤٩٨) و برخلاف‌ مفضّل‌ ضبّی‌ و اصمعی‌، كه‌ گاه‌ چند شعر را از یك‌ شاعر آورده‌اند، وی‌ از هر شاعر یك‌ شعر آورده‌ است‌، بی‌آنكه‌ دلیل‌ گزینش‌ خود یا بسنده‌ كردن‌ به‌ یك‌ شعر را ذكر كند (رجوع کنید به اسماعیل‌، ص‌٨٤ـ٨٥). همچنین‌ وی‌ دلیلی‌ برای‌ طبقه‌بندی‌ خود نیاورده‌ و سروده‌ها را نیز مقایسه‌ نكرده‌ است‌ (همان‌، ص‌٨٧).

از نكات‌ شایان‌ ذكر در جمهرة آن‌ است‌ كه‌ قرشی‌ پس‌ از نام‌ خلفا عبارت‌ «رضی‌اللّه‌ عنه‌» را آورده‌، ولی‌ همه‌جا پس‌ از نام‌ امیرالمؤمنین‌ علی‌ عبارت‌ «علیه‌السلام‌» را آورده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌٢٩، ٤٤، ٦٤٢). وی‌ درباره‌ خوارج‌ نوشته‌ است‌ كه‌ آنان‌ كسانی‌ بودند كه‌ بر سرور ما علی‌ علیه‌السلام‌ شوریدند (ص‌٧٣٦). این‌ شواهد، اگر بیانگر تشیع‌ او نباشد، به‌ تعبیر مصطفی‌ جواد (ص‌١٩٤ـ١٩٥) نشان‌ می‌دهد كه‌ كتاب‌ در عصر فاطمیان‌ تألیف‌ شده‌ است‌.

نسخه‌های‌ متعددی‌ از جمهرة موجود است‌ (رجوع کنید به بروكلمان‌، ج‌١، ص‌٧٦؛ سزگین‌، ج‌٢، جزء١، ص‌٩٠ـ٩١). بخشهایی‌ از جمهرة‌ نیز چاپ‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به سزگین‌، ج‌٢، جزء١، ص‌٩١؛ د.ا.د.ترك‌ ، همانجا). نخستین‌بار سعید آنطون‌ عَمّون‌ آن‌ را به‌ طور مستقل‌ در ١٣٠٨ در بولاق‌ به‌ چاپ‌ رساند. پس‌ از آن‌ بارها این‌ كتاب‌ در قاهره‌ و بیروت‌ و دمشق‌، و گاه‌ حتی‌ با نامی‌ دیگر، چاپ‌ شد (رجوع کنید به سزگین‌؛ سركیس‌؛ د.ا.د.ترك‌ ، همانجاها). احمد خَطّاب‌ (ص‌٦٥٣ـ٦٧٠) دو چاپ‌ جمهرة‌ را مقایسه‌ كرده‌ و به‌ نكاتی‌ همچون‌ تصحیف‌ برخی‌ واژگان‌، اختلاف‌ در روایت‌ اشعار و تعداد ابیات‌ قصاید برخورده‌ است‌. برخی‌مستشرقان‌، از جمله‌ نولدكه‌ و نالینو، نیز مقالاتی‌ درباره‌ مطالب‌ جمهرة‌ و چاپهای‌ آن‌ منتشر كرده‌اند (رجوع کنید به سزگین‌؛ د.ا.د.ترك‌ ، همانجاها).

منابع‌:
(١) ابن‌درید، كتاب‌ جمهرة‌اللغة، چاپ‌ رمزی‌ منیر بعلبكی‌، بیروت‌ ١٩٨٧ـ١٩٨٨؛
(٢) ابن‌رشیق‌، العمدة‌ فی‌ محاسن‌ الشعر و آدابه‌ و نقده، چاپ‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، بیروت‌ ١٤٠١/١٩٨١؛
(٣) ابن‌منظور؛
(٤) محمدبن‌ احمد ازهری‌، تهذیب‌ اللغة، ج‌٦، چاپ‌ محمد عبدالمنعم‌ خفاجی‌ و محمود فرج‌ عقده‌، قاهره‌ [ بی‌تا. (؛
(٥) ناصرالدین‌ اسد، مصادر الشعر الجاهلی‌ و قیمتها التاریخیة، بیروت‌ ١٩٨٨؛
(٦) عزالدین‌ اسماعیل‌، المصادر الادبیة‌ و اللغویة‌ فی‌ التراث‌ العربی‌، بیروت‌ )? ١٩٧٥ (؛
(٧) احمد امین‌، ضحی‌الاسلام‌ ، بیروت‌: دارالكتاب‌ العربی‌، ) بی‌تا. (؛
(٨) كارل‌ بروكلمان‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌ ، ج‌١، نقله‌ الی‌ العربیة‌ عبدالحلیم‌ نجار، قاهره‌ ١٩٧٤؛
(٩) بطرس‌ بستانی‌، ادباءالعرب، بیروت‌ ١٩٨٨ـ١٩٩٠؛
(١٠) عبدالقادربن‌ عمر بغدادی‌، خزانة‌الادب‌ و لب‌لباب‌ لسان‌ العرب، چاپ‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، قاهره‌ ١٩٦٧ـ١٩٨٠؛
(١١) مصطفی‌ جواد، « مؤلف‌ جمهرة‌ اشعار العرب‌ »، مجلة المجمع‌ العلمی‌ العراقی‌، ج‌٧ (١٣٧٩)؛
(١٢) عزة‌ حسن‌، المكتبة‌ العربیة‌: دراسة‌ لامّهات‌ الكتب‌ فی‌ الثقافة‌ العربیة، ج‌١، دمشق‌ ١٣٩٠/١٩٧٠؛
(١٣) احمد خطّاب‌، « ' جمهرة‌ اشعار العرب‌، بین‌ طبعتین‌ لابی‌ زید القرشی‌»، مجله‌ معهد المخطوطات‌ العربیة، ج‌٢٨، ش‌٢، كویت‌ (شوال‌ ١٤٠٤ـ ربیع‌الاول‌ ١٤٠٥)؛
(١٤) محمد رضوان‌دایه‌، المكتبة‌ العربیة‌ و منهج‌ البحث‌، دمشق‌ ١٤٢٠/١٩٩٩؛
(١٥) عمر دقاق‌، مصادر التراث‌ العربی‌ فی‌اللغة‌ و المعاجم‌ و الادب‌ و التراجم‌ ، بیروت‌: مكتبة‌ دارالشرق‌، ) بی‌تا. (؛
(١٦) عوض‌ محمددوری‌، مصادر دراسة الشعر العربی‌ فی‌ العصر الاموی‌ ، بغداد ٢٠٠١؛
(١٧) مصطفی‌ صادق‌ رافعی‌، تاریخ‌ آداب‌ العرب‌ ، بیروت‌ ١٤٢٠/١٩٩٩؛
(١٨) جرجی‌ زیدان‌، تاریخ‌ آداب‌ اللغة العربیة، بیروت‌ ١٩٨٣؛
(١٩) یوسف‌ الیان‌ سركیس‌، معجم‌ المطبوعات‌ العربیة و المعربة، قاهره‌ ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤١٠؛
(٢٠) فؤاد سزگین‌، تاریخ‌ التراث‌ العربی‌ ، ج‌٢، جزء١، نقله‌ الی‌ العربیة‌ محمود فهمی‌ حجازی‌، )ریاض‌ ( ١٤٠٣/١٩٨٣، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤١٢؛
(٢١) عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بكر سیوطی‌، المزهر فی‌ علوم‌ اللغة‌ و انواعها، چاپ‌ محمد احمد جادمولی‌، علی‌ محمد بجاوی‌، و محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌ ) بی‌تا. (؛
(٢٢) شوقی‌ ضیف‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌ ، ج‌٤: العصر العباسی‌ الثانی‌ ، قاهره‌ ) ١٩٧٥ (؛
(٢٣) همو، العصر الجاهلی‌ ، قاهره‌ ) ١٩٧٧ (؛
(٢٤) عبدالرحمان‌ عطبه‌، موسوعة المصادر و المراجع‌ ، بیروت‌ ١٤١٨/١٩٩٨؛
(٢٥) عمر فرّوخ‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، بیروت‌ ١٩٨٤ـ١٩٨٥؛
(٢٦) محمدبن‌ ابی‌الخطاب‌ قرشی‌، جمهرة اشعار العرب‌ فی‌ الجاهلیة و الاسلام‌ ، چاپ‌ علی‌محمد بجاوی‌، قاهره‌ ) ١٩٨١ ]؛
(٢٧) محمود احمد حسن‌ مراغی‌، دراسات‌ فی‌ المكتبة العربیة و تدوین‌ التراث‌، بیروت‌ ١٤١١/١٩٩١؛
(٢٨) الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض‌: مؤسسه‌ اعمال‌ الموسوعة للنشر و التوزیع‌، ١٤١٩/١٩٩٩؛
(٢٩) عبدالحمید یونس‌، معجم‌ الفولكلور ، بیروت‌ ١٩٨٣؛

(٣٠) Regis Blachere, Histoire de la litterature arabe , Paris ١٩٥٢-١٩٦٦;
(٣١) EI ٢ , suppl ., fascs. ١-٢, Leiden ١٩٨٠, s.v. "Abu Zayd A l-Kurashi (by CH. Pellat);
(٣٢) TDVIA , s.v. "Cemheretu esari'l - Arab" (by M. Sadi Cogenli).

/ باقر قربانی‌زرّین‌ /