دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٨٧٩
جمعیت هلال احمر ، نخستین و بزرگترین جمعیت خیریه ایران و عهدهدار وظایف مهم و متعددی در زمینه امدادرسانی در حوادث پیشبینی نشده، تهیه دارو و تجهیزات پزشكی. فعالیتهای این جمعیت به دو دوره تقسیم میشود: پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، كه عنوان آن جمعیت شیر و خورشید سرخ بود، و پس از پیروزی انقلاب، كه نام آن هلالاحمر جمهوری اسلامی ایران شد.
كلیه فعالیتهای این جمعیت، از بدو پیدایش آن در ایران، براساس میثاق ها، مقاولهنامه های الحاقی به این میثاقها و قراردادهای بینالمللی گوناگونی بوده است كه برای تشكیلات صلیب سرخ و در زمینه همكاریهای بینالمللی تهیه شدهاند و بر این فعالیتها در اساسنامههایی كه در دورههای گوناگون در ایران برای این جمعیت تهیه شده، تأكید شده است. كهنترین این میثاقها، میثاق صلیب سرخ، مصوب ١٢٨١/١٨٦٤ در شهر ژنو سویس (برای آگاهی از متن این میثاق > رجوع کنید به دایرة المعارف سازمان ملل متحد و مناسبات بینالمللی <، ذیل "Red Cross convention, ١٨٦٤") و قراردادهای تكمیلی آن، از جمله میثاق بینالمللی امداد، مصوب ١٣٠٦ش/ ١٩٢٧ در ژنو است (برای آگاهی از مواد این قرارداد رجوع کنید به ایران. قوانین و احكام، مجموعه قوانین و مقررات پزشكی ، ص٣٢٥ـ٣٣٢). اساسیترین مرجع برای تبیین وظایف جمعیتها نیز مجموعه میثاقهای چهارگانه ژنو در حمایت از مجروحان، بیماران، اسرا و اشخاص غیر نظامی در جنگهاست (برای آگاهی از مفاد این میثاقهای چهارگانه و مقاولهنامههای الحاقی آنها رجوع کنید به كمیته بینالمللی صلیب سرخ ، ٢٠٠٢؛ برای آگاهی از روح كلی حاكم بر این میثاقها رجوع کنید به > دایرة المعارف سازمان ملل متحد و مناسبات بینالمللی <، ذیل " Geneva humanitarian conventions" ).
اقدامات اولیه. نخستین كوشش ایرانیان برای پیوستن به میثاقهای بینالمللی صلیبسرخ به دوران ناصرالدینشاه قاجار (حك: ١٢٦٤ـ ١٣١٣) باز میگردد. ایران در شوال ١٢٩١/ دسامبر ١٨٧٤ میثاقِ ١٨٦٤ ژنو را پذیرفت («شیر و خورشید سرخ ایران»، ص٤ مكرر؛ آذری شهرضایی، ص٧٧؛ اعلم، ١٣٢٨ش، ص٢٨، كه این تاریخ را ١٨٧٣ ذكر كرده است)؛ اما، در عمل، تا دهها سال هیچ اقدامی برای تأسیس مؤسسه یا سازمانی كه عامل اجرایی این میثاق در ایران باشد، صورت نگرفت. فقط عبدالصمد ممتازالسلطنه (متوفی ١٣٣٣ش)، سیاستمدار و وزیر مختار ایران در پاریس، به سومین اجلاس بینالمللی صلیب سرخ در ژنو در ١٣٢٤/١٩٠٦ اعزام شد. وی در این اجلاس، در تبیین نگرش جوامعاسلامی به نشان بینالمللی صلیب سرخ، نقش بسیار مهمی داشت و توانست موافقت اجلاس را در پذیرش نشان شیر و خورشید سرخ، به عنوان نشان رسمی دولت ایران برای این جمعیت، جلب كند (آذری شهرضایی، ص٧٨ـ٧٩)، اگر چه دولت ایران هیچ نهادی را برای ایفای وظایف صلیب سرخ تأسیس نكرد. فعالیتهای این مؤسسه تنها بر اثر كوششهای شخصی و به صورت پراكنده انجام میشد، از جمله تلاشهای امیرخان اعلم (متوفی ١٣٤٠ش، مشهور به امیراعلم، از دانشآموختگان ایرانی در اروپا در رشته پزشكی و بنیانگذار چند بیمارستان به سبك غربی در ایران) در خلال جنگهای داخلی بین استبدادطلبان و مشروطهخواهان، در سالهای پس از پیروزی انقلاب مشروطیت (همان، ص٨٠).
در خلال جنگ جهانی اول و در پی تأثیرات آن بر اوضاع داخلی ایران و همچنین سازماندهی تشكیلاتی با عنوان كمیته دفاع ملی از سوی چند تن از رجال سیاسی مهاجرت كرده به غرب كشور، جمعیتی با نام «خورشید سرخ» (قس اعظام قدسی، ج١، ص٣٧٧، كه نام آن را «شیر و خورشید سرخ» ثبت كرده است)، بهویژه برای كمك به مجروحان و بیماران، ایجاد شد كه اساسنامهای نیز داشت (كسروی، ص٦٤٧؛ آذری شهرضایی، ص٨٢) و میتوان آن را نخستین اساسنامه تشكیلات شیر و خورشید سرخ در ایران به شمار آورد (برای آگاهی از بخشهایی از این اساسنامه رجوع کنید بهستاره ایران، ص١، ستون٢). این تشكیلات بیمارستانهای كوچكی برای درمان مجروحان ایرانی و تبعه عثمانی، در كاظمین و كرمانشاه بر پا كرد (اعظام قدسی، ج١، ص٣٧٧، ٣٩٧ـ٣٩٨). در همین زمان، گروهی از ایرانیان مقیم هند نیز، با تشكیل انجمنی به نام هلالاحمر ایران، كمكهای نقدی را برای ارسال به ایران جمع میكردند (آذری شهرضایی، ص٨١).
جمعیت شیروخورشید سرخ ایران. در ١٣٠١ش، به كوشش امیر اعلم، اقداماتی برای تأسیس شیر و خورشید سرخ زیر نظر دولت صورت گرفت (همان، ص٨٣ـ٨٤). امیر اعلم مقرراتی را كه صلیب سرخ جهانی برای جمعیتهای كشورها وضع كرده بود، ترجمه كرد و در اختیار احمدشاه قاجار (حك: ١٣٢٧ـ١٣٤٤) قرارداد تا وی پس از مطالعه آن، مقدمات تشكیل جمعیت را فراهم كند (اعلم، ١٣٤٠ش، ص١٢٢). براساس این متن ترجمه شده، اساسنامه جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران تهیه گردید و در همین سال به امضای ولیعهد، محمدحسن میرزا، رسید (قاسملو، ص١١). براساس مقدمه اساسنامه، ریاست افتخاری جمعیت با ولیعهد بود (همان، ص١١ـ١٢). نخستین نشست رسمی هیئت مركزی جمعیت در مرداد ١٣٠٢ تشكیل گردید (آذری شهرضایی، ص٨٤). اعضای این كمیته، در نشست عمومی جمعیت و از میان بنیانگذاران و یاری رسانندگان به جمعیت انتخاب میشدند. نخستین اقدام ایرانیان برای تأسیس این جمعیت ملی، بازتاب بینالمللی نیز داشت (رجوع کنید به > «شكلگیری جمعیت شیر و خورشید سرخ» <، ص١١، ستون٧)، اگر چه به گفته امیر اعلم (١٣٢٨ش، ص٢٩)، تا ١٣٠٣ش هیچ اقدامی برای سازماندهی این تشكیلات صورت نگرفت. در این سالها، نخستین حركت امدادی جمعیت، كمك به زلزلهزدگان تربت حیدریه، به همت امیر اعلم و در زمانی بود كه هنوز جمعیت هیچگونه امكاناتی نداشت (رجوع کنید به همانجا).
از ١٣٠٤ش به بعد، اندكاندك اقدامهای مؤثری برای شكل دادن به این جمعیت در ایران صورت گرفت، از جمله: تعیین هیئت مركزی مؤسسه، تشكیل هیئتهای گوناگون جمعیت در برخی ایالتهای كشور و نیز راه اندازی مجلهای با نام شیر و خورشید سرخ به عنوان ترجمان رسمی جمعیت، كه نخستین شماره آن در خرداد ١٣٠٤ منتشر شد ( رجوع کنید به صدر هاشمی، ج٣، ص٩٥ـ٩٩) اما نشر آن منظم نبود و از اوایل دهه ١٣٥٠ش با نام پهلوی نامه منتشر شد. در ١٣٠٦ش، در جلسه هیئت مركزی جمعیت، حسن مستوفی الممالك *(سیاستمدار مشهور، متوفی ١٣١١ش) و امیر اعلم، به ترتیب، به عنوان رئیس و نایب رئیس اول جمعیت انتخاب شدند («شیر و خورشید سرخ ایران»، ص٥ مكرر). در ١٣٠٧ش، نخستین اقدامات برای تشكیل جمعیت زنان شیر و خورشید سرخ ایران صورت گرفت و جمعیت در ١٣٠٨ش به زلزلهزدگان شیروان كمكرسانی كرد (رجوع کنید به «جمعیت نسوان شیر و خورشید سرخ ایران»، ص١٢٠ـ ١٢١؛ سالنامه پارس، ص٦٠ـ٦٣). همچنین سازمان جوانان جمعیت، برای آموزش جوانان در جهت پرورش حس وظیفهشناسی و همكاری اجتماعی، تشكیل شد و برای تأسیس چند واحد بیمارستانی و ترابری جمعیت اقداماتی صورت گرفت. در ١٣٠٨ش، اجلاس سیاسی ژنو نشان شیر و خورشید سرخ را، در كنار نشانهای صلیب سرخ و هلالاحمر، به عنوان نشانی امدادی و دارای مصونیت در میدانهای نبرد، به رسمیت شناخت ( سالنامه پارس، همانجا؛ محقق، ص٤٩).
تا ١٣٢٠ش، رضاشاه پهلوی ریاست عالیه جمعیت را برعهده داشت. با آغاز سلطنت محمدرضا پهلوی، این منصب به وی واگذار گردید و در دوره او تغییراتی در ساختار جمعیت به وجود آمد. در ١٣٢٧ش، اساسنامه جدید آن در مجمع عمومی جمعیت تصویب شد (برای آگاهی از مفاد این اساسنامه رجوع کنید به ایران. قوانین و احكام، مجموعه قوانین و مقررات پزشكی ، ص٣٨٦ـ٤٠٦) و در مقدمه آن محمدرضا پهلوی ریاست عالیه جمعیت را به خواهر خود، شمس، محول كرد. برابر مواد ١٨ و ١٩ این اساسنامه، وظایف جمعیت، افزون بر معالجه مجروحان و رسیدگی به امور اسرا در زمان جنگ، امدادرسانی در حوادث و بلایا، تأسیس مؤسسات انتقال خون در سراسر كشور، رسیدگی به وضع بینوایان، تربیت جوانان و تربیت پرستار برای مراكز بهداشتی و درمانی بود (همان، ص٣٨٨ـ٣٨٩؛ نیز رجوع کنید به ایرانشهر، ج٢، ص١٤٤٥). اگر چه در این اساسنامه، هشت بخش اصلی در تقسیمبندی سازمانی جمعیت پیشبینی شده بود (رجوع کنید به ایران. قوانین و احكام، مجموعه قوانین و مقررات پزشكی ، ص٤٠١)، اما در عمل ساختار متفاوتی اجرا گردید. در این ساختار جمعیت به هیئتها و شوراهایی تقسیم شد، شامل سازمان داوطلبان، شورای عالی خدمات درمانی، سازمان امداد و هیئت كمك به آسیبدیدگان، شورای عالی جوانان، شورای عالی قضایی، شورای انتشاراتی، شورای برنامهریزی و شورای ساختمان (جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران، ١٣٥٤ش، ص٤). در اردیبهشت ١٣٢٨، حسین خطیبی نوری (ادیب و نویسنده، متوفی ١٣٨٠ش) به عنوان مدیر عامل جمعیت برگزیده شد (خطیبی، ص١٥١) و تا پیروزی انقلاب اسلامی این سمت را داشت. در سالهای پس از ١٣٢٨ش، تقویت منابع مالی جمعیت از سوی دربار باعث شد جمعیت به سرعت رشد كند. مهمترین منابع درآمد جمعیت در این سالها، دو در هزار از معاملات اسناد رسمی، یك چهارمِ درصد از معاملات ارزی، بودجه اختصاصی از سوی دولت، و حق عضویت سالانه اعضا بود ( ایرانشهر، ج٢، ص١٤٤٦).
در دهه ١٣٣٠ش، جمعیت افزون بر امدادرسانی در سوانح، (سیل جنوب شرقی كشور در ١٣٣٦ش)، چند مركز تحقیقات پزشكی (مانند مركز تحقیقات علمی و مبارزه با سرطان، و مركز مبارزه با بیماریهای ریوی و سل)، درمانگاه، بیمارستان و شیرخوارگاه در كشور تأسیس كرد (رجوع کنید به حجازی، ص٣٣٨ـ٣٥٤). در ١٣٤٦ش، به منظور یكسانسازی فعالیتهای گوناگون جوانان در سراسر كشور، خانههای جوانان شیر و خورشید سرخ، به عنوان مهمترین بخش اجرایی شورای عالی جوانان، آغاز به كار كردند. براساس آییننامه شورای عالی جوانان، ریاست این شورا برعهده وزیر آموزش و پرورش بود (جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران، ١٣٤٦ش، ص٧). در همین سالها (١٣٤٦ـ ١٣٤٨ش)، برای رسیدگی به وضع بهداشت و درمان ساكنان جزیرههای ایرانی خلیج فارس، یك كشتی بیمارستانی برای جمعیت خریداری شد (قمرپور، ص٦٠ـ٦١) و در ١٣٥٠ش به نشانه دوستی دو ملت ایران و امارات متحده عربی، بیمارستانی در دبی («بیمارستان جمعیت هلالاحمر در دوبی»، ص٤٦ـ٤٩) و در ١٣٥١ش بیمارستان دیگری در فُجَیره افتتاح شد (قاسملو، ص١٤). در اواخر دهه ١٣٤٠ش، اداره خدمات انتقال خون، به منظور فعالیت و نظارت بر امور گوناگونِ تهیه و انتقال خون در سراسر كشور، به وجود آمد (برای آگاهی از وظایف این اداره رجوع کنید به جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران، ١٣٥٤ش، ص٨ـ١٠). مهمترین و گستردهترین عملیات كمكرسانی جمعیت در دهه ١٣٤٠ش، كمكرسانی به زلزلهزدگان بوئینزهرا در شهریور ١٣٤١ بود. در دهه ١٣٥٠ش تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی، مهمترین حیطه گسترش جمعیت در بخش بهداشت و درمان بود، بهگونهای كه همزمان با پیروزی انقلاب اسلامی پانزده هزار تخت بیمارستانی در اختیار داشت (نوربالا، ص٦٤).
پس از پیروزی انقلاب اسلامی. با پیروزی انقلاب اسلامی (٢٢ بهمن ١٣٥٧) تغییرات گستردهای در ساختار، ماهیت و وظایف جمعیت به وجود آمد. با آغاز جنگ عراق با ایران (١٣٥٩ـ١٣٦٧ش) نیز وظایف جدید و متعددی بر عهده آن نهاده شد. نخستین تغییر اساسی، تفكیك مراكز بهداشتی و درمانی از جمعیت بود. براساس مصوبه دولت موقت جمهوری اسلامی ایران در اسفند ١٣٥٧، همه مؤسسات درمانی، بهداشتی و آموزش پرستاری از جمعیت منفك و به وزارت بهداری و بهزیستی منتقل شدند (برای آگاهی از این مصوبه رجوع کنید به ایران. قوانین و احكام، ١٣٦١ش، ص١١ـ١٢)، به همین سبب سیاستهای كلی جمعیت نیز تغییر یافت و همه فعالیتهای درمانی و حمایتی آن متوقف گردید. همچنین، براساس چند مصوبه دیگر، مراكز پژوهشی ـ حمایتی جمعیت، از جمله جمعیت مبارزه با سرطان و سازمان انتقال خون، به وزارت بهداری و بهزیستی واگذار شدند (برای آگاهی از متن این مصوبهها رجوع کنید به همو، ١٣٥٨ش، ص٥٤ـ٥٧). همچنین نام جمعیت در ١٣٥٩ش به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران تغییر یافت و در دی ١٣٦٢، برابر مادّه واحده مصوب مجلس شورای اسلامی، این نام رسمیت یافت (همو، ١٣٦٣ش، ص٥٥٣؛
محقق، ص٤٩). براساس همین مادّه واحده، رئیس جمعیت با پیشنهاد وزیر بهداری (وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشكی) و تأیید هیئت دولت منصوب میشود (ایران. قوانین و احكام، ١٣٦٣ش، ص٥٥٤). اساسنامه جدید جمعیت در اردیبهشت ١٣٦٧ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید (برای آگاهی از مفاد این اساسنامه رجوع کنید به همو، ١٣٦٧ش، ص٧٩٩ـ٨٠٤؛
برای آگاهی از مجموعه بحثهای صورت گرفته در مجلس شورای اسلامی درباره تصویب این اساسنامه رجوع کنید به ایران. مجلس شورای اسلامی، ج١٤، جلسه ٥٣١، ص٢١ـ٣١، جلسه ٥٣٢، ص٢٠ـ ٢٨). در ١٣٧٤ش، مجلس شورای اسلامی این اساسنامه را اصلاح كرد (برای آگاهی از این اصلاح رجوع کنید به ایران. قوانین و احكام، ١٣٧٥ش، ج٢، ص١١٧١ـ١١٧٢؛
برای آگاهی از متن نهایی اساسنامه جمعیت رجوع کنید به جمعیت هلالاحمر جمهوری اسلامی ایران ١٣٧٥ش، ص٤ـ ٨). با تغییر نام جمعیت، در ١٣٥٩ش دولت ایران با ارسال نامهای به دولت سویس، به عنوان امین و نگاهدارنده میثاقهای چهارگانه ژنو، اعلام نمود كه استفاده از نشان شیروخورشید را به حال تعلیق درآورده است و به جای آن از نشان هلال احمر استفاده خواهد كرد (محقق، ص٤٩)، اما چون این نشان در اجلاس سیاسی جمعیتهای صلیب سرخ و هلال احمر به تصویب هیئتهای سیاسی كشورهای عضو رسیده بود، تعلیق استفاده از آن نیز باید در اجلاس مشابه تصویب شود و چون این كار صورت نگرفته است همچنان نشان شیر و خورشید در اسناد مربوط به میثاقهای چهارگانه ژنو و مقاولهنامههای الحاقی آنها به كار برده میشود (همانجا).
ساختار جمعیت. ساختار و سازمان جمعیت هلالاحمر در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در مراحل گوناگون تغییراتی كرده كه بعضاً اساسی بوده است. در ساختار جدید جمعیت در اواخر دهه ١٣٧٠ش، جمعیت از چند سازمان، معاونت و اداره كل تشكیل شده است كه هر یك زیر نظر رئیس یا دبیركل جمعیت فعالیت می كند، مهمترین این معاونتها، سازمانها و ادارههای كل عبارتاند از: معاونت درمان و توانبخشی، معاونت حقوقی، معاونت برنامهریزی و امور مجلس، معاونت اداری و پشتیبانی و سازمان جوانان، سازمان داوطلبان، سازمان تداركات و تولید لوازم پزشكی و دارویی، سازمان امداد و نجات، اداره كل امور بینالملل، اداره كل روابط عمومی و نیز مركز آموزش و تحقیقات (قاسملو، ص٣٧ـ٣٨).
سازمان تداركات و تولید لوازم پزشكی عهدهدار تهیه دارو و تجهیزات پزشكی است. این سازمان برای تولید دارو چند كارخانه در كشور ایجاد كرده است. معاونت درمان و توانبخشی نیز موظف است خدمات توانبخشی به معلولان و جانبازان عرضه كند. این سازمان، افزون برسرپرستی چند مركز توانبخشی در كشور، چند مركز نیز در كشورهای دیگر دارد، از جمله در افغانستان، كنیا، مالی، نیجر، غنا، یمن و منطقه نخجوان. یكی از گستردهترین سازمانهای جمعیت، سازمان جوانان است كه با هدف توسعه مشاركت جوانان در تصمیمگیریها و فعالیتهای مربوط به آنان و تربیت و آموزش آنان برای انجام دادن خدمات امدادی و عامالمنفعه به وجود آمده است. سازمان جوانان صدها مركز آموزشی و تفریحی در كشور دارد و تعداد اعضای آن در دهه ١٣٧٠ش به بیش از یك میلیون تن رسیده است (برای آگاهی بیشتر درباره فعالیتهای این سازمان رجوع کنید به قوسیان، ص٥٧ـ٥٩).
سازمان داوطلبان نیز، با هدف جذب مشاركتهای مردمی در طرحها و برنامهها و خدمات امدادی جمعیت، به افراد وظایف امدادی را آموزش میدهد. در هنگام بروز حوادث و سوانح، اعضای داوطلب جمعیت هلالاحمر از مهمترین نیروهای امدادی به شمار می آیند (برای آگاهی بیشتر درباره فعالیتهای این سازمان رجوع کنید به «آشنایی با سازمان داوطلبان جمعیت هلال احمر»، ص٢١٥).
وظیفه سازمان امداد و نجات نیز آموزش مردم برای مواجهه با سوانح، كمك به قربانیان حوادث و همچنین همكاری در بازسازی مناطق خسارت دیده از حوادث و سوانح است و گفته میشود در بخش تجهیزات و تواناییهای امدادی جزو چند سازمان برتر جهانی است (جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران، ١٣٧٦ش، ص٥٨).
مركز آموزش و تحقیقات جمعیت وظیفه دارد امدادگر تربیت كند و برای ارتقای فرهنگ ایمنی و امداد و نجات در كشور، طرحهای پژوهشی بدهد (برای آگاهی بیشتر درباره فعالیتهای این مركز رجوع کنید به«عملكرد مركز آموزش و تحقیقات جمعیت هلال احمر»، ص٤٨٤ـ٤٨٧؛
نیز رجوع کنید به اكرامی نسب، ص٢٧ـ٣١).
منابع مالی جمعیت هلالاحمر، برابر اساسنامه آن، ٤٢% از درآمد حاصل از حق ثبت اسناد رسمی، ٥٥% از ١% كارمزد ثبت سفارشها، یك ریال از هر مراسله سفارشی، ٥ر٢ ریال از هر تلگرام ارسالی، كمكهای دولت و ١% از قیمت هر بلیت هواپیما و كشتی معین گردید (ایران. قوانین و احكام، ١٣٦٧ش، ص٨٠٣)؛
با این حال، دولت همچنان موظف است در شئون گوناگون با جمعیت همكاری نماید (همانجا).
در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، جمعیت هلالاحمر، در مقابله با حوادث طبیعی و در جریان جنگ عراق با ایران، خدمات بسیار مهمی كرده، كه از آن جمله است: آموزش امدادگران برای یاری رسانی به مجرمان و اعزام امدادگران به جبههها، منتقل و بستری كردن مجروحان در بیمارستانها و حمایت از اسرای ایرانی و خانواده آنها، یاری به زلزلهزدگان منجیل و رودبار (خرداد ١٣٦٩) و خسارتدیدگان سیل سیستان در تابستان ١٣٦٩ش و زلزلهزدگان بم در ١٣٨٢ش (برای آگاهی از نوع این فعالیتها و بررسی آماری آنها در سالهای جنگ تحمیلی رجوع کنید به گودرزی، ص١١ـ٥٠). جمعیت همچنین عهدهدار سرپرستی و كمكرسانی به آوارگان افغانی از زمان دخالت شوروی به این كشور و دوره جنگ داخلی آن و همچنین آوارگان عراقی در پی رخدادهای پس از حمله عراق به كویت در ١٣٦٩ش، بوده است.
در سطح بینالمللی، سومین نشست منطقهای جمعیتهای صلیب سرخ و هلالاحمر منطقه خاورمیانه و شمال افریقا، در اردیبهشت ١٣٨٠ در تهران برگزار شد. در عین حال، به سبب انتصابی بودن رئیس جمعیت و هیئت مركزی آن و انتخابی نبودن آنها در ایران، كه در اساسنامه قید شده است، جمعیت بیشتر دولتی به شمار میآید، كه همین امر باعث بروز انتقادهایی از جمعیت هلالاحمر جمهوری اسلامی ایران شده است (نوربالا، ص٦٦).
جمعیت در سالهای نخستین فعالیت خود مجله شیر و خورشید سرخ را، بهصورت نامنظم منتشر می نمود. از اوایل دهه ١٣٥٠ش ترجمان آن پهلوی نامه نام گرفت و پس از پیروزی انقلاب اسلامی نام آن به پیام هلال تغییر یافت.
منابع:
(١) رضا آذری شهرضایی، «شیر و خورشید سرخ ایران: از تدبیری سیاسی تا ضرورتی اجتماعی، ١٢٨٥ تا ١٣٠٤شمسی»، گفتگو، ش٣٥ (آذر ١٣٨١)؛
(٢) «آشنایی با سازمان داوطلبان جمعیت هلالاحمر»، ایران سال ، ش٤ (١٣٨٠ش)؛
(٣) حسن اعظام قدسی، خاطرات من، یا، روشن شدن تاریخ صد ساله ، تهران ١٣٤٩ش؛
(٤) امیر اعلم، زندگانی و شخصیت یكی از رجال مبرز وطنخواه ایران، یا، اعمال رشیقه خلد آشیان دكتر امیر اعلم طابثراه ، گردآورده علی اكبر تشید، [ تهران ( ١٣٤٠ش؛
(٥) همو، «شیر و خورشید سرخ چیست؟ و چه مقصود دارد»، سالنامه كشور ایران، سال٤ (١٣٢٨ش)؛
(٦) حسن اكرامی نسب، «آشنایی با فعالیت گسترده مركز آموزش و تحقیقات، ارتقای سطح علمی و تخصصی كاركنان جمعیت» (مصاحبه)، پیام هلال ، ش٨١ (فروردین و اردیبهشت ١٣٨١)؛
(٧) ایرانشهر، تهران: كمیسیون ملی یونسكو در ایران، ١٣٤٢ـ١٣٤٣ش؛
(٨) ایران. قوانین و احكام، مجموعه تصویبنامهها ـ آئیننامهها ـ اساسنامهها مصوب شورای انقلاب و دولت موقت جمهوری اسلامی ایران، تهران ١٣٦١ش؛
(٩) همو، مجموعه قوانین اولین دوره قانونگذاری مجلس شورای اسلامی: ٧ خرداد ١٣٥٩ تا ٦ خرداد ١٣٦٣، تهران ١٣٦٣ش؛
(١٠) همو، مجموعه قوانین دومین دوره مجلس شورای اسلامی: ٧ خرداد ١٣٦٣ تا ٦ خرداد ١٣٦٧، تهران ١٣٦٧ش؛
(١١) همو، مجموعه قوانین چهارمین دوره مجلس شورای اسلامی: ٧ خرداد ١٣٧١ تا ٦ خرداد ١٣٧٥، ج٢، تهران ١٣٧٥ش؛
(١٢) همو، مجموعه قوانین سال ١٣٥٨ ، تهران: روزنامه رسمی كشور، )? ١٣٥٨ش( ؛
(١٣) همو، مجموعه قوانین و مقررات پزشكی و داروئی و درمانی و مواد خوراكی و آرایشی و بهداشتی، مقدمه و گردآوری از هوشنگ زندی، ) تهران (: گنج دانش، ) بی تا. (؛
(١٤) ایران. مجلس شورای اسلامی، مشروح مذاكرات مجلس شورای اسلامی، دوره دوم ، ج١٤: از جلسه ٥٠١ تا جلسه ٥٤٠، ٨ بهمن ماه ١٣٦٦ تا ٥ خرداد ماه ١٣٦٧ ، تهران: مجلس شورای اسلامی، ) بی تا. ]؛
(١٥) «بیمارستان جمعیت هلال احمر در دوبی مكانی برای فعالیت علم و هنر»، پیام هلال، ش٨٣ (مرداد و شهریور ١٣٨١)؛
(١٦) جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران، آئیننامه خانههای جوانان شیر و خورشید سرخ ایران ، تهران ١٣٤٦ش (جزوه منتشر نشده)؛
(١٧) همو، سازمان و وظایف جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران، تهران ١٣٥٤ش (جزوه منتشرنشده)؛
(١٨) «جمعیت نسوان شیر و خورشید سرخ ایران»، سالنامه پارس، سال٦ (١٣١٠ش)؛
(١٩) جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران، «آشنایی با عملكرد و وظایف جمعیت هلال احمر»، یاد ایام (اردیبهشت ١٣٧٦)؛
(٢٠) همو، «اساسنامه جمعیت هلال احمر با آخرین تغییرات مصوبه مجلس شورای اسلامی»، پیام هلال ، ش٥٣ (اردیبهشت ١٣٧٥)؛
(٢١) محمد حجازی، میهن ما ، تهران ١٣٣٨ش؛
(٢٢) حسین خطیبی، «وقتی بكمك هموطنان سانحه دیده میرویم»، سالنامه دنیا ، سال١٩ (١٣٤٢ش)؛
(٢٣) ستاره ایران ، ش١١، ١١ صفر ١٣٣٤؛
(٢٤) سالنامه پارس ، سال٥ (١٣٠٩ش)؛
(٢٥) «شیر و خورشید سرخ ایران»، سالنامه پارس ، سال٤ (١٣٠٨ش)؛
(٢٦) محمد صدرهاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران ، اصفهان ١٣٦٣ـ١٣٦٤ش؛
(٢٧) «عملكرد مركز آموزش و تحقیقات جمعیت هلال احمر»، ایران سال ، ش٣ (١٣٧٩ش)؛
(٢٨) فرید قاسملو، «تاریخچه ٨٠ ساله جمعیت هلال احمر (شیر و خورشید سرخ سابق)»، پیام هلال ، ش٨٦ (بهمن و اسفند ١٣٨١)؛
(٢٩) محمدرضا قمرپور، «خاطراتی از بیمارستان دریایی فارور»، پیام هلال ، ش٨٣ (مرداد و شهریور ١٣٨١)؛
(٣٠) محمدحسن قوسیان، «جوانان بشردوست؛
(٣١) امدادگران زمان حادثه» (مصاحبه)، پیام هلال ، ش٨٢ (خرداد و تیر ١٣٨١)؛
(٣٢) احمد كسروی، تاریخ هیجده ساله آذربایجان ، تهران ١٣٧٨ش؛
(٣٣) احمد گودرزی، ده سال با هلال احمر ، تهران ١٣٧٠ش؛
(٣٤) مصطفی محقق، «دستیابی به آرم مشترك، مشكل صلیب سرخ و هلالاحمر»، پیام هلال ، ش٨٢ (خرداد و تیر ١٣٨١)؛
(٣٥) احمدعلی نوربالا، «جمعیت از دیدگاه دكتر نوربالا، پیشینه پرافتخار و آینده روشن» (مصاحبه)، همان، ش٨٣ (مرداد و شهریور ١٣٨١)؛
(٣٦) The Encyclopedia of the United Nations and international relations , ed. Edmund Jan Osmanczyk, New York: Taylor and Francis, ١٩٩٠;
The International Committee of the Red Cross. ٢٧ Dec. ٢٠٠٢, (Online) , Available: http://www. cicr.org/ih/nsf/webconvfull? openveiw [٢٩ Dec. ٢٠٠٢];
"Red Lion and Sun Society formed", Times , vol. ١٣٩, no.٤٣٤٩٩, ١٥ Nov. ١٩٢٣.
/ فرید قاسملو /