جمعیت‌ علمیه عثمانیه‌ ، جمعیتی متعلق‌ به‌ عثمانی دوره تنظیمات‌ (١٢٥٥ـ١٢٩٣) با هدف‌ اشاعه دانش‌ و فرهنگ‌ جدید. در نتیجه اصلاحاتی كه‌ در دوره تنظیمات‌ * ، برای بازسازی و نوسازی نهادهای نظامی و اداری و آموزشی عثمانی، به‌ منظور پیشگیری از اضمحلال‌ آن‌ حكومت‌، صورت‌ گرفت‌ ( میدان‌ لاروس‌، ج‌١١، ص‌٨٨٥)، مدارس‌ و مؤسسات‌ آموزشی و فرهنگی جدیدی نیز تأسیس‌ شد كه‌ جمعیت‌ علمیه عثمانیه‌ از آن‌ جمله‌ بود.

پیش‌ از تشكیل‌ این‌ جمعیت‌ به‌ فرمان‌ سلطان‌ عبدالحمید دوم‌ (حك: ١٢٩٣ـ١٣٢٧)، زمینه‌ و مقدّمات‌ اعلام‌ فرمان‌ تنظیمات‌ در زمان‌ سلطنت‌ پدرش‌ سلطان‌ محمود دوم‌ (حك: ١٢٢٣ـ١٢٥٥) فراهم‌ آمده‌ بود، ازاین‌رو هیئتی به‌ نام‌ مجلس‌ موقت‌ در ربیع‌الاول‌ ١٢٦١ تشكیل‌ شد. این‌ مجلس‌، كه‌ وظیفه‌اش‌ مطالعه راههای مبارزه‌ با بیسوادی و اصلاح‌ نظام‌ آموزشی بود، گزارش‌ خود را پس‌ از یك‌ سال‌ به‌ مجلس‌ والا، كه‌ عهده‌دار تهیه نظامنامه‌های جدید و مذاكره‌ در خصوص‌ امور دولت‌ بود، تقدیم‌ كرد. از جمله‌ پیشنهادهای مجلس‌ موقت‌، توسعه مدارس‌ صبیان‌ (كودكان‌، ابتدایی) و رشدیه‌ (متوسطه‌)، تأسیس‌ دارالفنون‌ (دانشگاه‌) و نیز تشكیل‌ «مجلس‌ معارف‌ عمومیه‌» با هدف‌ نظارت‌ بر فعالیتهای مؤسسات‌ مذكور بود (احسان‌ اوغلو ص‌١٩٧ـ١٩٨؛ میدان‌ لاروس‌ ، ج‌١١، ص‌٨٨٦). در پی این‌ پیشنهادها، مجلس‌ معارف‌ عمومیه‌ تشكیل‌ و مأمور اجرای تصمیمات‌ مجلس‌ موقت‌ شد. از جمله‌ تصمیمات‌ مجلس‌ معارف‌، تشكیل‌ جمعیتی برای تهیه كتابهای درسی دارالفنون‌ بود. این‌ جمعیت‌ در ١٦ رمضان‌ ١٢٦٧، با حضور سلطان‌ عبدالمجید اول‌ و با نطق‌ صدراعظم‌ رشیدپاشا، معمار تنظیمات‌، بر پا گردید و انجمن‌ دانش‌ نامیده‌ شد (آق‌یوز، ص‌١٢). این‌ انجمن‌ با چهل‌ عضو داخلی و شماری اعضای افتخاری خارجی و خاورشناسانی چون‌ هامر ـ پورگشتال‌ اتریشی، ردهاوس‌ انگلیسی و بیانكی فرانسوی، براساس‌ فرهنگستان‌ فرانسه‌ تشكیل‌ شد و وابسته‌ به‌ مجلس‌ معارف‌ عمومی بود و مؤسسه دولتی به‌ شمار میآمد (احسان‌ اوغلو، ص‌١٩٨ـ ١٩٩؛ رئیس‌نیا، ج‌١، ص‌٨٨ـ٩٠). انجمن‌ دانش‌، براساس‌ نظامنامه‌اش‌، میبایست‌ آثار علمی منتشر شده‌ در اروپا را به‌ زبان‌ تركی ترجمه‌ و آثار علمی ساده‌ فهم‌ تألیف‌ مینمود، اما با گذشت‌ بیش‌ از ده‌ سال‌، آثار اندكی انتشار داد و چون‌ بیشتر اعضایش‌ به‌ مناسبت‌ مقامهای دولتی خود انتخاب‌ شده‌ بودند، انتظارات‌ خوش‌بینانه اولیه‌ را برآورده‌ نكرد و تعطیل‌ شد ( د. ا. ترك‌ ، ج‌١١، ص‌٧٣٧؛ میدان‌ لاروس‌ ، ج‌٤، ص‌٢٤٥؛ احسان‌اوغلو، ص‌١٩٩).

جمعیت‌ علمیه عثمانیه‌، كه‌ هم‌زمان‌ با كاسته‌ شدن‌ فعالیتهای انجمن‌ دانش‌ شكل‌ گرفته‌ بود، برخلاف‌ آن‌، تشكل‌ فرهنگی غیردولتی، اما به‌ طور كلی دارای همان‌ اهداف‌ انجمن‌ دانش‌ بود و جانشین‌ آن‌ به‌ شمار میآمد. این‌ جمعیت‌ به‌ تقاضای خلیل‌بیگ‌، سفیر عثمانی در سن‌پترزبورگ‌، در شوال‌ ١٢٧٧، و به‌ فرمان‌ سلطان‌، در ذیقعده ١٢٧٧ تأسیس‌ شد (احسان‌اوغلو، ص‌٢٠٢). نظامنامه ٣٥ مادّه‌ای جمعیت‌، در شماره اول‌ مجموعه فنون‌ (ترجمان‌ جمعیت‌)، كه‌ یك‌ سال‌ و اندی پس‌ از تشكیل‌ آن‌، یعنی در محرّم‌ ١٢٧٩/ ژوئن‌ ١٨٦٢، انتشار یافت‌، درج‌ گردیده‌ است‌ (همان‌، ٢٠٥؛ د.ا.د.ترك‌ ، ذیل‌ مادّه‌). طبق‌ این‌ نظامنامه‌، جمعیت‌ برای تألیف‌ و ترجمه كتاب‌، تدریس‌ همگانی علوم‌ و فنون‌ در ممالك‌ محروسه‌، به‌ هر وسیله ممكن‌ اقدام‌ و از مسائل‌ دینی و سیاست‌ روز احتراز میكرد. از این‌ مواد چنین‌ برمیآید كه‌ هدف‌ اصلی و برنامه جمعیت‌ با سیاست‌ آموزشی و فرهنگی دولت‌ همسو بوده‌ است‌ ( د.ا.د.ترك‌ ، همانجا). از مواد راجع‌ به‌ اعضا چنین‌ مستفاد میشود كه‌ جمعیت‌ دارای سه‌ نوع‌ عضو، دائم‌ و غیردائم‌ و مكاتبه‌ای، و تعداد اعضای آن‌ نامحدود بوده‌ است‌. اعضای دائمی از اتباع‌ دولت‌ عثمانی، بیتوجه‌ به‌ دین‌ و نژاد آنان‌، انتخاب‌ میشدند، ولی برای انتخاب‌ اعضای غیردائم‌ چنین‌ نبود. اعضای مكاتبه‌ای هم‌ اگر چه‌ حق‌ شركت‌ در جلسات‌ را داشتند، از حق‌ رأی محروم‌ بودند. هر كدام‌ از اعضا میبایست‌ افزون‌ بر دانستن‌ زبان‌ تركی عثمانی و عربی و فارسی، به‌ یكی از زبانهای فرانسه‌، انگلیسی، آلمانی، ایتالیایی و یونانی باستان‌ آشنا می بودند. در سندی نام‌ ٣٣ عضو دائم‌، كه‌ از آن‌ میان‌ هشت‌ تن‌ عضو هیئت‌ مدیره‌ بوده‌اند، و نیز نام‌ هشت‌ عضو غیردائم‌ درج‌ شده‌ است‌. از این‌ فهرست‌ چنین‌ بر می آید كه‌ سه‌ تن‌ از اعضای هشت‌گانه هیئت‌ مدیره‌ و هشت‌ تن‌ از ٢٥ عضو دائم‌ دیگر، غیر مسلمان‌ بودند، اما هجده‌ عضو دائم‌ و همه هشت‌ عضو غیردائم‌، یعنی ٢٦ تن‌ از ٤١ تن‌، مسلمان‌ و عمدتاً كارمند دولت‌، به‌ویژه‌ از كارمندان‌ دایره «قلم‌» (دفتر)، «ترجمه‌» و استاد «مهندسخانه‌» و «مكتب‌ حربیه‌» بوده‌اند (احسان‌اوغلو، ص‌٢٠٥ـ٢٠٨). این‌ جمعیت‌، به‌ شیوه انجمن‌ سلطنتی انگلستان‌، درحدود ١٢٧٨/١٨٦١ و به‌ كوشش‌ مُنیف‌پاشا * بنیانگذاری شده‌ بود (لوئیس‌، ص‌٤٣٧؛ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌)؛ اما، گذشته‌ از تقاضای تأسیس‌ جمعیت‌ از طرف‌ خلیل‌ افندی، كه‌ به‌ آن‌ اشاره‌ شد، در سند یاد شده‌ نیز خلیل‌بیگ‌ افندی (سفیر در پترزبورگ‌) «رئیس‌ جمعیت‌» و منیف‌ افندی (رئیس‌ محكمه تجارت‌) «قائم‌مقام‌ اول‌» رئیس‌ جمعیت‌ معرفی شده‌اند (احسان‌اوغلو، ص‌٢٠٦). محمدطاهر منیف‌ افندی (حك: ١٢٤٦ـ١٣٢٨)، كه‌ بعدها عنوان‌ پاشا یافت‌، مجموعه فنون‌ را كه‌ ماهنامه‌ای علمی و در حقیقت‌ ترجمان‌ جمعیت‌ بود، انتشار میداد و در فاصله سالهای ١٢٨٩ تا ١٢٩٣ و ١٣١٣ تا ١٣١٥ سفیر عثمانی در تهران‌ شد. وی در رشته‌های فیزیك‌، فلسفه‌ و حقوق‌ در برلین‌ تحصیل‌ كرده‌ و دارای تألیفاتی در زمینه حقوق‌ و اقتصاد بود و چندین‌بار به‌ وزارتهای معارف‌ و تجارت‌ رسیده‌ بود (رئیس‌نیا، ج‌١، ص‌١٠٥). او در تاریخ‌ افكار جدید عثمانی اهمیتِ بسیاری دارد. وی شیعه‌مذهب‌ و علاقه‌مند به‌ فرهنگ‌ و ادب‌ فارسی بود و از سیدجمال‌الدین‌ اسدآبادی و میرزاآقاخان‌ كرمانی پشتیبانی میكرد (آدمیت‌، ص‌٨٥ـ٨٦) و در جمعیت‌ نقش‌ رهبر را داشت‌ و در مقابل‌ تفكر محافظه‌كارانه احمد جودت‌پاشا، كه‌ همان‌ نقش‌ را در انجمن‌ دانش‌ داشت‌، از جریان‌ متجددانه‌ دفاع‌ میكرد؛ این‌ دو ذهنیت‌ متضاد، در مسائل‌ مهم‌ آموزش‌ و پرورش‌ و فرهنگ‌ و تحولات‌ بعدی تركیه‌ كم‌ و بیش‌ مؤثر بودند (بركس‌، ص‌٢٣٦). به‌قولی، جمعیت‌ به‌ رهبری منیف‌افندی بیشتر بر جذب‌ متفكران‌ غربگرا و ترویج‌ علوم‌ طبیعی تأكید می كرد، اما احمد جودت‌پاشا، طرفدار جذب‌ علما بود (شاو، ج‌٢، ص‌١٠٩ـ ١١٠). منیف‌افندی در ١٣ ذیقعده ١٢٧٨ خطابه‌ای درباره ضرورت‌ اصلاح‌ الفبا در جمعیت‌ علمیه عثمانیه‌ ایراد كرد كه‌ خود منشأ آشنایی و ارتباط‌ او با میرزافتحعلی آخوندزاده‌ شد (آدمیت‌، ص‌٨٦؛ الگار، ص‌٨٨ـ٨٩؛ رئیس‌نیا، ج‌١، ص‌١٠٧ـ١٠٨).

بزرگ‌ترین‌ دستاورد جمعیت‌ را انتشار مجموعه فنون‌ دانسته‌اند (لوئیس‌ ص‌٤٣٧؛ د. اسلام ، همانجا؛ احسان‌اوغلو، ص‌٢١٢). از این‌ مجله ماهانه‌، كه‌ شماره‌های اولش‌ در سیصد نسخه‌ و هر نسخه‌اش‌ معمولاً در ٣٢ صفحه‌ منتشر می شد، در فاصله محرّم‌ ١٢٧٩ تا صفر ١٢٨٤ جمعاً ٤٧ شماره‌ منتشر گردید. جالب‌ توجه‌ است‌ كه‌ سه‌ نسخه‌ از هر شماره آن‌ به‌ سفارت‌ عثمانی در تهران‌ فرستاده‌ می شد (احسان‌اوغلو، ص‌٢١٢، ٢١٤ـ٢١٥). مجموعه فنون‌ را نخستین‌ مجله علمی به‌ زبان‌ تركی دانسته‌اند كه‌ در آن‌ مقالاتی در زمینه علوم‌ طبیعی و اجتماعی و فنون‌ منتشر میشد و به‌ خوانندگان‌ تصویری روشن‌ از دستاوردهای علمی غرب‌ ارائه‌ میداد. گروهی نقش‌ آن‌ را در عثمانی قرن‌ سیزدهم‌ همانند نقش‌ > دایرة المعارف‌ بزرگ‌< در فرانسه قرن‌ هجدهم‌/ دوازدهم‌ دانسته‌اند (لوئیس‌، ص‌٤٣٧ـ ٤٣٨؛ د. اسلام‌ ، همانجا؛ بانارلی، ص‌٩٥٦). مجله گنجینه فنون‌ ــ كه‌ به‌ لحاظ‌ شكل‌ و محتوایش‌، سرآغاز تحول‌ در مجله‌نگاری ایران‌ به‌ شمار آمده‌ و از غره ذیقعده ١٣٢٠ در تبریز انتشار یافته‌ و در یك‌ سال‌ ٢٤ شماره‌ از آن‌ منتشر گردیده‌ است‌ (قاسمی، ج‌٢، ص‌٤٤٧ـ٤٥١)ــ با توجه‌ به‌ نام‌ و شكل‌ و نوع‌ مقالاتش‌، احتمالاً مجموعه فنون‌ را در نظر داشته‌ است‌.

جمعیت‌ علمیه عثمانیه‌، افزون‌ بر انتشار مجموعه فنون‌، با ترتیب‌ دادن‌ دوره‌های آزاد و رایگان‌ علوم‌ و زبانهای خارجی و تأسیس‌ كتابخانه‌ای تقریباً با هزار جلد كتاب‌ و نیز قرائتخانه‌ای با بیش‌ از سی روزنامه‌ به‌ زبانهای گوناگون‌، گامهایی در راه‌ توسعه فرهنگی برداشت‌؛ لیكن‌، در كار تألیف‌ و ترجمه‌ و انتشار كتابها و رسالات‌ در زمینه نشر و ترویج‌ «معلومات‌ نافعه‌»، كه‌ هدف‌ اصلیاش‌ بود، موفقیتی به‌ دست‌ نیاورد ( د. ا. د. ترك‌ ، همانجا). سرانجام‌، جمعیت‌ در نتیجه مشكلات‌ گوناگون‌، از جمله‌ فرستادن‌ بسیاری از فعالانش‌ از استانبول‌ به‌ مأموریتهای مختلف‌ و مشكلات‌ مالی، انحلال‌ خود را در صفر ١٢٨٤ اعلام‌ كرد (احسان‌ اوغلو، ص‌٢١٦). احسان‌ اوغلو (ص‌٢١٨ـ٢٢٠) تشبیه‌ جمعیت‌ را به‌ انجمن‌ آسیایی انگلستان‌ و فرهنگستانهای اروپایی غلوآمیز دانسته‌ و بر آن‌ است‌ كه‌ این‌ جمعیت‌ بیشتر مؤسسه‌ای بود متشكل‌ از دولتمردان‌ روشنفكر آشنا به‌ زبانهای خارجی كه‌ كم‌ و بیش‌ فرصت‌ آشنایی با فرهنگ‌ غرب‌ را یافته‌ و خواهان‌ آشنا كردن‌ مردم‌ عثمانی با دستاوردهای علمی و فنی جدید بودند.

منابع‌:
(١) فریدون‌ آدمیت‌، اندیشه‌های میرزافتحعلی آخوندزاده‌، تهران‌ ١٣٤٩ش‌؛
(٢) حامد الگار، میرزا ملكم‌خان‌: پژوهشی در باب‌ تجددخواهی ایرانیان‌، ترجمه متن‌: جهانگیر عظیما، ترجمه حواشی: مجیدتفرشی، تهران‌ ١٣٦٩ش‌؛
(٣) رحیم‌ رئیس‌نیا، ایران‌ و عثمانی در آستانه قرن‌ بیستم‌، تبریز ١٣٧٤ش‌؛
(٤) فرید قاسمی، تاریخ‌ روزنامه‌نگاران‌ ایران‌: مجموعه‌ مقالات‌، تهران‌ ١٣٧٩ش‌؛

(٥) Kenan Akyuz, Encumen-i Danis, Ankara ١٩٧٥;
(٦) Nihad Sami Banarli, Turk edebiyati tarihi , Istanbul ١٩٧١;
(٧) Niyazi Berkes, Turkiyede cagdaslasma , Istanbul ١٩٩٦;
(٨) EI ٢ , s.v. "Djem ـ iyyet-i ـ Ilmiyye-i ـ Othmaniyye" (by B. Lewis);
(٩) Ekmeleddin Ihsanoglu, "Cemiyet-i Ilmiyye-i Osmaniye nin kurulus ve faaliyetleri", in Osmanli ilmi ve mesleki cemiyetleri: Milli Turk Bilim Tarihi-Sempozyumu, ٣-٥ Avril ١٩٨٧ , ed. E. Ihsanoglu, Istanbul ١٩٨٧;
(١٠) IA , s.v. "Tanzimat" (by A. Cevad Eren);
(١١) Bernard Lewis, The emergence of modern Turkey , ٢nd ed., London ١٩٦٨;
(١٢) Meydan Larousse: buyuk lugat ve ansiklopedi , Istanbul: Meydan Yayinevi, ١٩٩٠-١٩٩١;
(١٣) Stanford J. Shaw, History of the Ottoman Empire and modern Turkey , Cambridge ٢٠٠٢;
(١٤) TDVIA , "Cem ـ iyyet-i Ilmiyye-i Osmaniyye" (by Ekmeleddin Ihsanoglu).

/ رحیم‌ رئیس‌نیا/