دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٨٧٠
جمعیت العلمای اسلام ، حزبی اسلامی در پاكستان.
پیشینه این جمعیت، به دوران پیش از تجزیه هندوستان (١٣٢٦ش/ ١٩٤٧) و جمعیت العلمای هند باز میگردد. «جمعیت العلمای هند» با استعمار انگلیس مخالف بود و از اهداف و سیاستهای كنگره ملی هند (به رهبری گاندی) حمایت میكرد، در عین حال اكثر اعضای آن با تلاش «جامعه مسلمانان سراسر هند» * برای تقسیم هندوستان و تشكیل كشور مستقل پاكستان نیز مخالفت می كردند (رجوع کنید به جمعیت العلمای هند * ).
برخی از اعضای جمعیت العلمای هند، كه طرفدار «جامعه مسلمانان سراسر هند» (مسلملیگ) بودند، به رهبری مولانا شَبیر احمد عثمانی (متوفی ١٣٢٨ش/ ١٩٤٩)، از ٤ تا ٧ آبان ١٣٢٤/ ٢٦ـ٢٩ اكتبر ١٩٤٥ در كلكته گردهم آمدند و حزب «جمعیت العلمای اسلام» را تأسیس كردند (افضل، ١٩٩٨، ج١، ص٥٧؛ عزیز احمد، ص٢٣٧؛ صفدر محمود، ص١٥٨؛ مهدی حسن، ص٩٥). مولانا شبیر احمد عثمانی، نخستین رهبر این جمعیت شد. برخی از همكاران او، كه در تأسیس جمعیت نقش فعال داشتند، عبارت بودند از: مولانا طاهر قاسمی، مولانا ظفر احمد عثمانی، مولانا مفتی محمدحسن، مفتی محمد شفیع، مولانا محمدابراهیم سیالكوتی، مولانا ابوالبركات، مولانا عبدالرئوف و مولانا احتشامالحق ثانَوی (پیرزاده، ص١٠؛ مهدی حسن، همانجا).
جمعیت العلمای اسلام بین سالهای ١٣٢٤ تا ١٣٢٦ش/ ١٩٤٥ تا ١٩٤٧، عمدتاً از مواضع سیاسی ـ مذهبی جامعه مسلمانان سراسر هند، برای ایجاد كشورِ مستقلِ مسلمانان در شبه قاره (پاكستان)، در برابر كنگره ملی هند و روحانیانِ طرفدارِ یكپارچگی هند حمایت می کرد (مهدی حسن، ص٩٦ـ ٩٧). مولانا شبیر احمد عثمانی، از نزدیكترین یاران محمدعلی جناح *، رهبر جامعه مسلمانان سراسر هند و بنیانگذار پاكستان، بود. محمدعلی جناح در زمان برگزاری همهپرسی برای پیوستن ایالت سرحد به پاكستان یا هند در ١٣٢٦ش/ ١٩٤٧، مولانا شبیر احمد عثمانی را برای جلب حمایت مردمی به این ایالت فرستاد و او، با همكاری پیر امینالحسنات، در جلب افكار مردم سرحد نسبت به سیاستهای جامعه مسلمانان سراسر هند و ایستادگی در برابر مخالفان الحاق به پاكستان، مانند خان عبدالغفارخان و دكترخان، نقش مهمی داشت (قاسم محمود،ذیل «شبیر احمد عثمانی، علامه»؛ افضل، همانجا). در ١٣٢٦ش/١٩٤٧، با تشكیل كشور پاكستان، برخی از اعضای جمعیت به پاكستان مهاجرت كردند و گروهی نیز در هند ماندند. اعضا و هواداران جمعیت در پاكستان، در آذر ١٣٢٦/ دسامبر ١٩٤٧ در منزل مولانا احتشام الحق ثانوی گرد آمدند و جمعیت را با رهبری احمد عثمانی، به نام جمعیت العلمای اسلام مركزی (مركزی جمعیت العلماء اسلام) بازسازی كردند (پیرزاده، ص١٣، ٤٠؛ افضل، ١٩٩٨، ج٢، ص٢١٥).
تشكیلات. جمعیت العلمای اسلام در آغاز ساختار بسیار سادهای داشت و فاقد ویژگیهای یك حزب سیاسی بود (افضل، ١٩٩٨، ج١، ص٥٧)، اما پس از دهه ١٣٤٠ش/ ١٩٦٠ بر نظم و انضباط درونی آن افزوده و تقسیم كار شفافتر شد. ساختار اصلی جمعیت از سه شورا (مجلس) تشكیل شده است: شورای مركزی عمومی (مركزی مجلس عمومی)؛ شورای مشورتی (مجلس شوری)؛ و شورای اجرایی (مجلس عامله).
شورای مركزی عمومی، با ٣٢٥ عضو، عالیترین نهاد تصمیمگیری حزب است و اعضای آن از تمام مناطق انتخاب می شوند (شیخ عبدالقیوم، ص١٠٧). انتخاب اعضای شورای اجرایی، از جمله امیر (بالاترین مقام و رهبر تامالاختیار حزب) و دبیركل (ناظم عمومی)، و سایر اعضا برعهده شورای مركزی عمومی است كه برای یك دوره سه ساله انتخاب میشوند. امیر و دبیركل، پس از انتخابشان با آرای مخفی اعضای شورای مركزی عمومی، با مشورت یكدیگر، سایر اعضای شورای اجرایی را انتخاب و به شورای مركزی عمومی معرفی میكنند (همان، ص٨٧، ١٠٧ـ١٠٩، ٢٦٩، ٢٧٢).
شورای مشورتی از شورای مركزی عمومی اختیارات كمتری دارد و شامل دو بخش مركزی و ایالات است كه هر كدام در قلمرو اداری خود به تصمیمگیری و سیاستگذاری میپردازد. تصمیمات مهم شورای مشورتی، بهویژه شورای مشورتی مركزی، باید به تأیید شورای مركزی عمومی نیز برسد (رجوع کنید به همان، ص٢٧٠).
شورای اجرایی، متشكل از امیر و دستیاران او، حزب و شاخههای آن را اداره میكنند. براساس تقسیمبندی اداری و رسمی كشور پاكستان، حزب دارای پنج شورای اجرایی است: شورای اجرایی مركزی، شورای اجرایی ایالت پنجاب، شورای اجرایی ایالت سند، شورای اجرایی ایالت سرحد و شورای اجرایی ایالت بلوچستان. اعضای شوراهای اجرایی عبارتاند از: سرپرست، امیر، معاونان امیر (چهار نفر)، دبیركل، معاونان دبیركل (چهار نفر)، خزانهدار، مسئول اطلاعات، و سالار (مسئول داوطلبان؛ همان، ص٨٨ـ٩١، ١٠٩ـ١١٢، ٢٧٢ـ٢٧٣). از ١٣٧٤ش/ ١٩٩٥ تاكنون (تیر ١٣٨٥/ ژوئیه ٢٠٠٦) مولانا فضلالرحمان، امیر حزب است.
اهداف و آرمانها. جمعیت العلمای اسلام از نظر مذهبی وابسته به مكتب وهابی ـ سَلَفی دئوبندی * / دیوبندی است (كمال، ص٢١٥ـ ٢١٦) و خواهان برقراری كامل نظام اسلامی در پاكستان میباشد. براساس منشور حزب، اهداف و برنامههای آن در عرصههای سیاسی، اجتماعی، آموزشی، اقتصادی و فرهنگی چنین است: ایجاد نظام اسلامی در پاكستان و ترویج قرآن و سنّت بر مبنای اصول ٢٢گانه اسلامی ( رجوع کنید به ادامه مقاله) كه ٣١ تن از علمای پاكستان در ١٣٣٠ش/١٩٥١ آن را تدوین كردهاند، معیار قرار دادن سیره خلفای راشدین در امر حكومت، ممنوعیت تصدی مشاغل مهم كشور برای غیرمسلمانان، مرد بودن و سنّی بودن رئیسجمهوری و نخستوزیر، ممنوعیت هر نوع تبلیغ برضد اسلام، الزامی ساختن نماز و واجبات دینی، جمعآوری زكات، مبارزه با فساد و بی بند و باری، توسعه مدارس دینی، تدوین متون درسی و آموزشی براساس عقاید اسلامی، اجباری ساختن آموزش زبان عربی در مدارس و اختیاری كردن آموزش زبان انگلیسی (ندیم، ص١١٥ـ ١١٦)، جداسازی مراكز آموزشی مردان و زنان، ایجاد اشتغال برای تمام شهروندان، توزیع زمین میان كشاورزان، مبارزه با ربا و رشوه، سهیم كردن كارگران در اداره صنایع، ملی كردن صنایع بزرگ، استقلال قوه قضائیه از قوه مجریه، اتخاذ سیاست خارجی بی طرفانه و توجه به فرهنگ جهاد برای دفاع ملی (صفدر محمود، ص١٦٠ـ١٦١).
به عقیده مولانا فضلالرحمان، حكومت اسلامی تنها با شیوههای دموكراتیك محقق خواهد شد. او بر این باور است كه بین اسلام و دموكراسی تضاد وجود ندارد. دموكراسی روش حكومت كردن است و اسلام، قانون حكومت؛ اما اگر در دموكراسی حق مطلق وضع قوانین به مجلس داده شود، چنانكه در غرب رایج است، این عمل غیراسلامی می باشد (شیخ عبدالقیوم، ص٦١ـ٦٢، ٨٦). این جمعیت، بهرغم مردود دانستن مبارزه مسلحانه برای برقراری نظام اسلامی در پاكستان، از مبارزات طالبان در افغانستان و القاعده در كشورهای دیگر حمایت می كند و الگوی حكومت طالبان در افغانستان را عالی ترین الگوی حكومت اسلامی می داند (همان، ص٢٧٠، ٢٧٧، ٣٠٠).
در جنگ عراق با ایران، جمعیت العلمای اسلام، بهویژه شاخه كراچی آن، حمایت خود را از صدام حسین اعلام نمود. این گروه به مخالفت با شیعیان نیز مشهورند (ممتاز احمد، ص١٦٨).
فعالیتهای سیاسی. فعالیتهای سیاسی جمعیت العلمای اسلام را میتوان در سه دوره دستهبندی نمود:
١) دوره پیش از تأسیس پاكستان، كه بیش از دو سال به درازا نكشید. جمعیت در این مدت، مهمترین مدافع سیاسی و مذهبی جامعه مسلمانان سراسر هند بود و در انتخابات ١٣٢٤ـ ١٣٢٥ش/ ١٩٤٥ـ١٩٤٦ به نفع آن جامعه فعالیت كرد. رابطه نزدیك مولانا شبیر احمد با محمدعلی جناح، پس از تشكیل پاكستان نیز ادامه پیدا كرد. در پی تقاضای شبیر احمد عثمانی در بهمن ١٣٢٧/ فوریه ١٩٤٨، هیئتی از متفكران و علمای برجسته، برای مشاوره دادن به شورای تدوین قانون اساسی پاكستان، تشكیل شد، كه خود وی نیز از اعضای آن بود. چند ماه بعد همان شورا، هیئت تعلیمات اسلامی (تعلیمات اسلامی بورد) را، به ریاست سید سلیمان نَدوی *، ایجاد كرد. برخی از پیشنهادهای مهم هیئت تعلیمات اسلامی، برای تدوین قانون اساسی، عبارت بود از: مسلمان و تامالاختیار بودن رهبر كشور، نظارت هیئتی از علما بر قانونگذاری و انطباق قوانین با شریعت. كمیته اصول اساسی، وابسته به شورای تدوین قانون اساسی، بسیاری از این پیشنهادها را نپذیرفت اما این پیشنهادها بر قوانین اساسی پاكستان در ١٣٣٥ش/١٩٥٦ و ١٣٤١ش/١٩٦٢ تأثیر بسیاری گذاشتند (عزیز احمد، ص٢٣٨ـ٢٣٩؛ پیرزاده، ص١٦ـ١٧؛ صفدر محمود، ص١٥٨).
٢) دوره دوم یا دوران گذار، كه از ١٣٢٦ش/ ١٩٤٧ آغاز شد و تا ١٣٤١ش/١٩٦٢ ادامه یافت. در این پانزده سال جمعیت سازماندهی مناسبی نداشت و با مشكلات متعدد داخلی، مانند نبودِ رهبری كارآمد، اختلافات درونی و فشار حكومت نظامی ژنرال محمد ایوبخان، رئیسجمهوری وقت (حك:١٣٣٧ـ ١٣٤٨ش/ ١٩٥٨ـ١٩٦٩)، روبهرو بود. پس از درگذشت شبیر احمد عثمانی، جمعیت بهویژه در عرصه سیاسی، رهبر فعالی نداشت اما فعالیت آن تحت نظارت مولانا مفتی محمدحسن (بنیانگذار جامعه اشرفیه لاهور) و مولانا ظفر احمد عثمانی، كم و بیش ادامه یافت (رجوع کنید به پیرزاده، ص١٨ـ٣٠). مهمترین دستاورد سیاسی ـ حقوقی جمعیت در این مقطع، حضور فعال و مؤثر آن به همراه گروه فعالِ جماعت اسلامی، در گردآوری ٣١ روحانی از تمام فرقههای مذهبی پاكستان برای تدوین اصول ٢٢ گانه دولت اسلامی، در دی ١٣٢٩/ ژانویه ١٩٥٠ در كراچی بود كه ریاست این جلسه را سید سلیمان ندوی، از فعالان جمعیت العلمای اسلام، به عهده داشت (افضل، ١٩٩٣، ص٥٠٨؛ نصر، ص١٢٦ـ١٢٧؛ صفدر محمود، ص١٥٨).
جمعیت العلمای اسلام در اجلاس دو روزه «نظام اسلام»، كه در آبان ١٣٣١/ نوامبر ١٩٥٢ در داكا برگزار شد، بر ضرورت انطباق قانون اساسی با شریعت تأكید كرد (افضل، ١٩٩٣، ص٥٠٩). جمعیت در جنبش «تحفظ ختم نبوت» (١٣٣١ش/١٩٥٢) ــ كه بر ضد تفكرات احمدیه * (پیروان غلام احمد قادیانی) و پیروان آن، به خصوص ظفراللّهخان (وزیر خارجه وقت پاكستان)، تشكیل شده بودــ نیز نقش محوری داشت (پیرزاده، ص٢١؛ ندیم، ص١١٣). در ١٣٣٥ش/١٩٥٦ مولانا مفتی محمود و مولانا غلام غوث هَزارَوی، با برخی از علمای دیگر، كه پیش از آن عضو حزب احرار (حزب مخالف تشكیل پاكستان) بودند، به جمعیت پیوستند. در ١٥ مهر/ ٧ اكتبر همان سال، با تلاش مولانا احمدعلی لاهوری و مفتی محمود، در اجلاسی با حضور علمای پاكستان غربی (پاكستان كنونی) در مُلتان/ مولتان، شاخه جدید جمعیت العلمای اسلام در غرب پاكستان ایجاد گردید و مولانا احمدعلی، امیر شد، مفتی محمود، نایب امیر و مولانا غلام غوث هزاروی، دبیركل گردیدند (پیرزاده، ص٢٣، ٤٦؛ كمال، ص٧٨، ٨٨ـ٨٩؛ مهدی حسن، ص١٤٠). در ١٣٣٧ش/١٩٥٨ ژنرال ایوبخان، با كودتای نظامی، قدرت را در دست گرفت و فعالیت كلیه احزاب سیاسی ممنوع شد. به همین دلیل رهبران جمعیت العلمای اسلام (شاخه غرب پاكستان) در اردیبهشت ١٣٣٨/ مه ١٩٥٩ در مدرسه قاسمالعلوم ملتان گرد آمدند و گروه جدید سازمان علما (نظام العلما) را پایهگذاری كردند. مولانا احمدعلی لاهوری به ریاست سازمان علما و مولانا غلام غوث هزاروی به دبیركلی آن انتخاب شدند (پیرزاده، ص٢٤؛ كمال، ص٩٣؛ افضل، ١٩٩٨، ج٢، ص٢٧). سازمان علما، كه در حقیقت جانشین جمعیت العلمای اسلام شده بود، فعالیتهای جمعیت را ادامه داد و عمده فعالیت خود را در دو قسمت متمركز كرد: سازماندهی فعالیتِ حدود ١٧٥ مدرسه دینی كه به این منظور سازمان همبستگی مدارس عربی (وفاقالمدارس العربیة) را تأسیس كردند، و استفاده از افكار عمومی برای اعمال فشار بر حكومت نظامی ایوبخان به منظور اسلامی ساختن قانون اساسی (كمال، ص٩٣ـ٩٤؛ افضل، همانجا).
٣) دوره سوم یا دوره ثبات و مشاركت. مولانا احمدعلی در دوران حكومت نظامی، در ١٣٣٩ش/ ١٩٦٠ درگذشت. در ١٣٤١ش/١٩٦٢، ایوبخان فعالیت احزاب سیاسی را از نو آزاد اعلام كرد و مولانا مفتی محمود با دعوت از علما برای شركت در نشست لاهور در ١٣ مرداد ١٣٤١/ ٤ اوت ١٩٦٢، فعالیت مجدد جمعیت العلما را رسماً آغاز نمود (افضل، ١٩٩٨، ج٢، ص١٣٧). مولانا محمد عبداللّه درخواستی به عنوان امیر و مولانا غوث هزاروی به عنوان دبیركل شاخه غربی جمعیت برگزیده شدند (كمال، ص١١٢؛ مهدی حسن، ص١٤٠؛ پیرزاده، ص٢٦). جمعیت برای نخستینبار در انتخابات ١٣٤١ش/ ١٩٦٢ شركت كرد و مولانا مفتی محمود به مجلس فدرال و غلام غوث هزاروی به مجلس ایالت سرحد راه یافتند. مفتی محمود هنگام ادای سوگند، بر اصلاح قانون اساسی ١٣٤١ش/ ١٩٦٢ براساس قرآن و سنّت و هنجارهای دموكراتیك تأكید كرد (پیرزاده، ص٢٥؛ افضل، ١٩٩٨، ج٢، ص١٣٦). جمعیت العلما در دوران حكومت نظامی ایوبخان، حزب مخالف دولت بود. طی جنگ هند و پاكستان در شهریور ١٣٤٤/ سپتامبر ١٩٦٥، جمعیت العلمای اسلام به گردآوری كمكهای مالی و برپایی اجلاسهای متعددی برای حمایت از پاكستان پرداخت (پیرزاده، ص٢٧). جمعیت در ١٣٤٧ش/ ١٩٦٨ یكی از بزرگترین همایشهای مردمی را، در اعتراض به سیاستهای دولت ایوبخان در لاهور، برگزار كرد كه هزاران روحانی از سراسر پاكستان در آن شركت كردند (كمال، ص١٤٦ـ١٥٠). در همان سال تشكیلاتی سیاسی در دو بخش پاكستان غربی و شرقی، با عنوان «جمعیت العلمای اسلام سراسر پاكستان» ، كه به گروه هزاروی نیز معروف است، به وجود آمد و مولانا عبداللّه درخواستی به امیری و مفتی محمود به دبیركلی آن انتخاب شدند (همانجا؛ پیرزاده، ص٣٠). مبارزات سیاسی جمعیت برضد دولت نظامی ایوبخان سرانجام به شكلگیری ائتلاف كمیته اقدام دموكراتیك (جمهوری مجلس عمل) در اوایل ١٣٤٧ش/ ١٩٦٨ در داكا منجر گردید. در این ائتلاف هشت حزب مخالف دولت شركت داشتند، شامل كونسل مسلملیگ، جماعت اسلامی، جبهه دموكراتیك ملی (قومی جمهوری مَحاذ)، حزب مردم (عوامی لیگ، گروه نصراللّه)، حزب نظام اسلام، حزب مردم (عوامی لیگ، گروه مجیب)، جمعیت العلمای اسلام و حزب ملی خلق (نیشنل عوامی پارتی)، گروه ولی خان؛ مهدی حسن، ص١٦٥؛ افضل، ١٩٩٨، ج٢، ص١٤٧).
در مرداد ١٣٤٨/ ژوئیه ١٩٦٩ جمعیت العلمای اسلام با حزب كار پاكستان ائتلافی تشكیل داد. این اقدام، به همراه ائتلاف جمعیت العلما با حزب مردم پاكستان، اعتراض دیگر علما، بهویژه شاخه مركزی جمعیت العلما، به رهبری احتشامالحق ثانوی، را برانگیخت (پیرزاده، ص٣١). دولت نظامی یحیی خان، رئیسجمهوری، تحت فشار احزاب سیاسی، برنامه انتخابات مجلس را برای ١٣٥٠ش/١٩٧١ اعلام كرد. جمعیت در این انتخابات به پیروزی چشمگیری دست یافت (نصر، ص١٦٦ـ١٦٧؛ كمال، ص١٧٠ـ١٧١؛ شیخ، ص٤٣). در ایالتهای بلوچستان و سرحد، ائتلاف جمعیت و حزب ملی خلق بیشتر كرسیهای مجلس را به خود اختصاص دادند. در ایالت سرحد شمال غربی، جمعیت العلمای اسلام و حزب ملی خلق دولت ائتلافی تشكیل دادند و مولانا مفتی محمود، به عنوان رهبر ائتلافی، در رأس دولت محلی قرار گرفت. مفتی محمود در بدو امر، این احكام را صادر كرد: ممنوعیت شرابخواری، رسمی شدن زبان اردو در ادارههای ایالت سرحد، احترام به ماه رمضان، منع جهیزیه، پوشیدن لباس ملی در ادارهها، الزام حجاب برای بانوان، منع قماربازی، بهره وامهای كشاورزی، و تشكیل هیئتی از علما برای تطبیق قوانین با شریعت (پیرزاده، ص٦٦ـ٦٧؛ كمال، ص٢٠٨ـ٢١٠). دولت مفتی محمود در اعتراض به اقدام ذوالفقار علی بوتو *، رئیسجمهوری، مبنی بر انحلال مجلس ایالتی بلوچستان، كه بیشتر اعضای آن به حزب ملی خلق وابسته بودند، در اسفند ١٣٥٧/ فوریه ١٩٧٣ استعفا داد، اما همچنان جایگاه سیاسی استواری در كشور داشت (نصر، ص١٧٥).
در ١٣٥٢ش/ ١٩٧٣، جمعیت العلمای اسلام به عضویت ائتلاف جبهه متحد جمهوری (متحده جمهوری محاذ) و جبهه متحده دموكراتیك درآمد. این ائتلاف متشكل از احزاب مخالف دولت بوتو بود، احزابی نظیر جماعت اسلامی، حزب جمهوری پاكستان (پاكستان جمهوری پارتی)، جمعیت العلمای پاكستان (گروه نورانی)، حزب ملی خلق و جمعیت العلمای اسلام؛ رهبری این ائتلاف را عبدالولی خان، رهبر حزب ملی خلق، به عهده داشت (مهدی حسن، ص١٦٦). در ٢١ دی ١٣٥٦/ ١١ ژانویه ١٩٧٧ ائتلاف ملی پاكستان با عضویت احزاب نهگانه اسلامی و ملی، در مقابل حزب مردم بوتو اعلام موجودیت كرد و جمعیت العلمای اسلام (گروه مفتی محمود) نیز به آنها پیوست. این ائتلاف پس از اعلام نتایج انتخابات اسفند ١٣٥٦/ مارس ١٩٧٧، كه در آن حزب مردم بوتو یك بار دیگر به پیروزی رسید، مبارزه همه جانبهای را برای سرنگونی دولت بوتو آغاز كرد و جنبشی مذهبی ـ سیاسی به نام «جنبش نظام مصطفی» (تحریك نظام مصطفی) ایجاد نمود كه مفتی محمود در این مبارزه نقش بسیار مؤثری داشت (همان، ص١٦٧ـ١٧١؛ شیخ، ص٥٧ـ٥٩؛ نصر، ص١٨٢ـ١٨٣). در پی اعتراضات و اعتصابات ائتلاف ملی پاكستان، دولت بوتو در اول اردیبهشت ١٣٥٦/ ٣١ آوریل ١٩٧٧ در شهرهای حیدرآباد، كراچی و لاهور، به صورت محدود حكومت نظامی برقرار كرد. احزاب مخالف بوتو خواهان لغو نتیجه انتخابات اسفند/ مارس و استعفای بوتو، برگزاری انتخابات جدید و اسلامی كردن قوانین پاكستان بودند (مهدی حسن، ص١٦٩ـ١٧٠؛ شیخ، ص٥٩). اقدامات دیرهنگام بوتو، مانند اعلام ممنوعیت شراب و قمار، لغو تعطیلی روز یكشنبه، تشكیل دوباره شورای مشورتی اسلامی (اسلامی نظریاتی كونسل) و برگزاری مجدد انتخابات، نیز از بحران جلوگیری نكرد. ژنرال ضیاءالحق * ، فرمانده ستاد مشترك ارتش، با استفاده از اوضاع سیاسی كشور، در شب ١٤ تیر ١٣٥٦/ ٥ ژوئیه ١٩٧٧ كودتا كرد (مهدی حسن، ص١٦٩ـ ١٧٢). ائتلاف ملی پاكستان ابتدا از اقدام ضیاءالحق حمایت كرد، اما پس از آنكه ضیاءالحق از برگزاری انتخابات سرباز زد، هشت حزب سیاسی كشور در اسفند ١٣٦٠/ فوریه ١٩٨١ ائتلافی با عنوان جنبش احیای دموكراسی (تحریك بحالی جمهوریت)، در مخالفت با ضیاءالحق، تشكیل دادند كه جمعیت العلمای اسلام نیز در آن عضویت داشت (همان، ص١٧٥؛ شیخ، ص٦١). در ٢٦ مرداد ١٣٦٧/ ١٧ اوت ١٩٨٨، ژنرال ضیاءالحق در حادثهای هوایی در ناحیه بَهاوَلْپور كشته شد و حكومت نظامی به پایان رسید. احزاب عضو جنبش احیای دموكراسی، از جمله جمعیت العلمای اسلام، هر كدام به صورت مستقل، در انتخابات آبان ١٣٦٧/ نوامبر ١٩٨٨ شركت كردند. جمعیت العلمای اسلام، ٣٨ نامزد برای عضویت در مجلس ملی، كه در مجموع دارای ٢٠٧ كرسی بود، معرفی كرد و هفت نفر آنها به مجلس ملی راه یافتند. در مجلس ایالتی بلوچستان نیز ده كرسی از چهل كرسی و در سرحد دو كرسی از هشتاد كرسی را به خود اختصاص داد (شیخ، ص١٠٩ـ١١٣؛ شیخ عبدالقیوم، ص٦٧ـ ٦٨). جمعیت از این تاریخ كمتر وارد ائتلافهای سیاسی همه جانبه با احزاب غیراسلامی شده است؛ در انتخابات ١٣٦٩ش/١٩٩٠ به تنهایی شركت كرد و در ١٣٧٢ش/١٩٩٣ با جمعیت العلمای پاكستان ائتلاف نمود. در انتخابات ریاست جمهوری ٢٢ آبان ١٣٧٢/ ١٣ نوامبر ١٩٩٣، جمعیت از فاروق احمدخان لَغاری، نامزد حزب مردم، طرفداری كرد (شیخ عبدالقیوم، ص٩٩). در این دوره رابطه جمعیت با بی نظیر بوتو، نخستوزیر، رو به بهبود نهاد. فضلالرحمان، امیر جمعیت، در ١٣٧٣ش/١٩٩٤ به ریاست كمیته امور خارجی مجلس برگزیده شد. او از این فرصت برای گسترش مناسبات جمعیت با كشورهای دیگر، به ویژه كشورهای عربی و حزب رفاه تركیه، استفاده كرد و برای جلب حمایت افراد و گروههای اسلامی از جنبش طالبان در افغانستان، تلاش نمود (همان، ص١٠١، ١٢٥ـ١٢٦، ١٧٣ـ١٧٧).
مولانا فضلالرحمان، بهرغم آنكه در این دوره با حزب مردم متحد بود، با نمایندگان این حزب درباره برخی از قوانین و مقررات اسلامی مخالفت می كرد. وی در برابر تلاش نمایندگان حزب مردم، برای تجدیدنظر در قانونهای ختم نبوت، احترام به پیامبر اسلام و تغییر تعطیل هفتگی از جمعه به یكشنبه، مقاومت كرد و مانع از تصویب آنها گردید (همان، ص٢٥٣). حزب اسلامی پاكستان در ١٣٧٤ش/ ١٩٩٥ برای تعامل بیشتر احزاب با یكدیگر و پایان دادن به درگیریهای قومی، شورای همبستگی ملی (ملی یك جهتی كونسل) را به وجود آورد كه جمعیت العلمای اسلام (گروه فضلالرحمان) نیز فعالانه در آن شركت داشت (همان، ص٢٢٢ـ٢٢٣). شورای همبستگی ملی كوشید تا بی اعتمادی میان احزاب اسلامی، بهویژه میان احزاب شیعه و سنّی، را كاهش دهد و آنها را همسو كند، اما نتوانست انسجام سیاسی خود را حفظ نماید و بهتدریج با بحران داخلی روبهرو گردید (همان، ص٢٢٤). نیرومندترین ائتلافی كه در سطح احزاب اسلامی به وجود آمد، مجلس متحده عمل بود كه در ٦ تیر ١٣٨٠/ ٢٧ ژوئن ٢٠٠١ تشكیل شد. این ائتلاف احزاب مذهبی ـ سیاسی عمده اسلامی، مانند جماعت اسلامی، جمعیت العلمای اسلام (گروه فضلالرحمان و گروه سمیعالحق) جمعیت العلمای پاكستان، جمعیت مركزی اهل حدیث پاكستان و نهضت جعفریه پاكستان، به منظور تحكیم موضع انتخاباتی در انتخابات ١٣٨١ش/٢٠٠٢ و جلوگیری از رقابتهای منفی و خشونتهای فرقهای به وجود آمد (متحده مجلس عمل پاكستان، ص٢ـ٤). مجلس متحده عمل در انتخابات ١٣٨١ش/٢٠٠٢، با به دست آوردن شصت كرسی در مجلس ملی، به پیروزی چشمگیری رسید. جمعیت العلمای اسلام با كسب بیشتر كرسیهای مجلس ایالتی در سرحد، توانست دولتی محلی تشكیل دهد. ظاهراً امروزه موقعیت جمعیت العلمای اسلام در دو ایالت سرحد و بلوچستان مستحكمتر از گذشته است.
بحرانها و انشعابهای داخلی. گستردگی و تنوع نیروهای موجود در حزب جمعیت العلمای اسلام، كه بعضاً به مكتبهای فكری مختلفی تعلق داشتند، بروز انشعاب در جمعیت را تقویت میكرد. در مهر ١٣٣٥/ اكتبر ١٩٥٦ كه رهبران جمعیت العلمای اسلام، از جمله مولانا احمدعلی لاهوری، مولانا مفتی محمود و مولانا غوث هزاروی، در ملتان جمعیت العلمای اسلام غرب پاكستان را ایجاد كردند، رهبران جمعیت العلمای اسلام مركزی با این اقدام مخالفت كردند، اما برای آنكه شبههای مبنی بر وجود اختلاف میان علمای دئوبندی/ دیوبندی پیش نیاید، از رویارویی با آنها اجتناب ورزیدند، با این حال رابطه سازمانی آنها كمرنگ شد (پیرزاده، ص٢٣، ٤٦) و جمعیت به دو گروه تقسیم گردید: یكی به رهبری مفتی محمد شفیع و مولانا احتشامالحق ثانوی و دیگری به رهبری احمدعلی لاهوری، مفتی محمود و دبیركلی مولانا غلام غوث هزاروی. از این زمان فعالیتهای سیاسی جمعیت العلمای اسلام را شاخه غرب پاكستان (یا گروه هزاروی) انجام می داد و جمعیت العلمای اسلام مركزی (گروه ثانوی) بیشتر به آموزش علوم دینی می پرداخت (همان، ص٢٣؛ مهدی حسن، ص١٣٩؛ افضل، ١٩٩٨، ج٣، ص٥٣). رهبران گروه هزاروی در ١٣٤٧ـ١٣٤٨ش/ ١٩٦٨ـ١٩٦٩ برای مبارزه با نظام سرمایهداری و تشكیل حكومتی كارآمد، با برخی از احزاب سوسیالیست، از جمله حزب كارگر پاكستان و حزب مردم پاكستان، ارتباط تنگاتنگی برقرار كردند. این اقدام موجب واكنش شدید رهبران گروه ثانوی شد و به همراه رهبران جماعت اسلامی پاكستان به انتقاد از مفتی محمود و مولانا هزاروی پرداختند (افضل، همانجا؛ پیرزاده، ص٣١). در ١٣٤٨ش، گروه ثانوی فعالیت خود را از سرگرفت و مولانا ظفرعلی عثمانی، امیر گروه شد و مولانا صدیق احمد، دبیركل آن. با آغاز فعالیت گروه ثانوی، هیئتی از علمای برجسته دئوبندی/ دیوبندی تلاش نمودند گروه ثانوی و هزاروی را آشتی دهند، اما رهبران دو گروه فقط موافقت كردند كه برضد یكدیگر بیانیه صادر نكنند (پیرزاده، ص٣٢؛ افضل، ١٩٩٨، ج٣، ص٥٤). در اواخر ١٣٤٨/ اوایل ١٩٧٠، ١١٣ نفر از علما از گروههای گوناگون، علیه گروههای سوسیالیستی فتوا دادند و با كافر خواندن آنها، هرگونه مشاركت و همكاری با این گروهها را حرام اعلام كردند. گروه هزاروی با انتقاد از این فتوا، مودودی، رهبر جماعت، را عامل این اقدام دانست و وی را عنصر امپریالیسم امریكا و یهود خواند (پیرزاده، ص٣١ـ ٣٢؛ افضل، ١٩٩٨، ج٣، ص٥١ـ٥٢). در ١٣٥١ش/ ١٩٧٢ جمعیت العلمای اسلام و حزب مردم (پیپلز پارنی) بوتو و حزب ملی خلق عبدالولی خان معاهده سه جانبهای با هم امضا كردند كه براساس آن مقرر شد حكومت مركزی در دست حزب مردم و حكومت محلی ایالتهای سرحد و بلوچستان در اختیار حزب ملی خلق و جمعیت العلمای اسلام قرار گیرد (كمال، ص١٨٨ـ ١٩٠)، اما ذوالفقار علی بوتو در بهمن ١٣٥٢/ فوریه ١٩٧٣، به دلیل نارضایتی از موضع استقلالطلبانه حزب ملی خلق در بلوچستان، مجلس منتخب این ایالت را منحل ساخت. دولت مفتی محمود در سرحد، در اعتراض به این اقدام بوتو استعفا كرد. مولانا غلام غوث هزاروی، استعفای مفتی محمود را در حمایت از عبدالولی خان، كه با تأسیس پاكستان مخالف بود، نادرست دانست و بر همكاری با حزب مردم و جدایی از ولی خان اصرار می ورزید. این اختلافنظر، سبب جدایی هزاروی از جمعیت گردید (همان، ص١٨٩ـ١٩١؛ مهدی حسن، ص١٥٤). مولانا مفتی محمود و مولانا غلام غوث هزاروی، با هم اختلافات فكری عمیقی داشتند. مفتی محمود طرفدار برقراری حكومت اسلامی و تغییرات بنیادی در نظام و مخالف با حكومت سكولار بود، در حالی كه مولانا هزاروی بینش محافظهكارانهای داشت و از همكاری و همسویی با دولت استقبال می كرد. وی تنها در پی آن بود كه، با شیوههای مسالمتآمیز، حكومت را به قبول قوانین و مقررات اسلامی تشویق كند (كمال، ص١٥٨ـ١٥٩).
اختلاف دیگر در حزب، پس از درگذشت مفتی محمود در ١٣٥٩ش/ ١٩٨٠ به وجود آمد. این اختلاف بیشتر به مناسبات فضلالرحمان، فرزند مفتی محمود، با مولانا عبداللّه درخواستی بازمیگردد (شیخ عبدالقیوم، ص٤٨ـ ٤٩؛ صفدر محمود، ص١٦٠، ٣٤٩). آنها، پس از سالها اختلاف، سرانجام در آذر ١٣٦٩/ دسامبر ١٩٩٠ با هم ائتلاف كردند (شیخ عبدالقیوم، ص٧٣)، اما مخالفان فضلالرحمان، تحت رهبری مولانا سمیعالحق، همچنان خواستار جدایی بودند.
جمعیت طلبای اسلام. جمعیت العلمای اسلام در مدارس دینی تحت نظر خود سازمانی متشكل از طلاب، با عنوان جمعیت طلبای اسلام، به وجود آورده است كه از نظر ساختاری تشكیلاتی مانند جمعیت العلمای اسلام دارد. جمعیت طلبای اسلام از لحاظ فكری دنبالهرو تشكیلات مادر است و جمعیت العلما سیاستهای كلان آن را تدوین می كند. شورای مشورتی مركزی جمعیت العلما در اجلاس ٢٦ تا ٢٧ خرداد ١٣٧٥/ ١٥ تا ١٦ ژوئن ١٩٩٦ در اسلامآباد، تصویب كرد كه جمعیت طلبای اسلام صرفاً به فعالیتهای آموزشی بپردازد و در سیاستهای ملی، منطقهای و بینالمللی دخالت نكند (همان، ص١٢٥ـ١٢٧).
منابع:
(١) اسد سلیم شیخ، پاكستان جمهوریت اور انتخابات، لاهور ١٩٩٤؛
(٢) شیخعبدالقیوم، مولانا فضل الرحمن كاسیاسی سفر، لاهور ٢٠٠١؛
(٣) صفدر محمود، پاكستان: تاریخ و سیاست، ٨٨ـ١٩٤٧، لاهور ١٩٩٦؛
(٤) سید قاسم محمود، انسائیكلو پیدیاپ اكستانیكا ، لاهور ١٩٩٨؛
(٥) احمد حسین كمال، تاریخ جمعیت علماء اسلام، لاهور ١٩٩٠؛
(٦) متحده مجلس عمل پاكستان، دستور و منشور متحده مجلس عمل پاكستان، فیصلآباد: متحده مجلس عمل پاكستان، [ بی تا. ]؛
(٧) مهدی حسن، پاكستان كی سیاسی جماعتین ، لاهور ١٩٩٠؛
(٨) خورشید احمد ندیم، اسلام اور پاكستان، لاهور ١٩٩٥؛
(٩) M. Rafique Afzal, "Pakistan: struggle for an Islamic state, ١٩٤٧-١٩٧١", in Islam in south Asia , ed. Waheed-uz- Zaman and M. Saleem Akhtar, Islamabad: National Institute of Historical and Cultural Research, ١٩٩٣;
(١٠) idem, Political parties in Pakistan , Islamabad ١٩٩٨;
(١١) Aziz Ahmad, Islamic modernism in India and Pakistan: ١٨٥٧-١٩٦٤ , London ١٩٦٧;
(١٢) Mumtaz Ahmad, "The politics of war: Islamic fundamentalisms in Pakistan", in Islamic fundamentalisms and the Gulf crisis , ed. J. P. Piscatori, Chicago: University of Chicago Press, ١٩٩١;
(١٣) Vali Reza Nasr, The Vanguard of the Islamic revolution: the Jama`at-i Islami of Pakistan , London ١٩٩٤;
(١٤) Sayyid A.S. Pirzada, The politics of the Jamiat Ulema-i Islam Pakistan: ١٩٧١-١٩٧٧, Karachi ٢٠٠٠.
/ محمد اكرم عارفی /