جمعیت‌ اسلامی افغانستان‌ ، حزب‌ ، یكی از احزاب‌ مهم‌ اسلام‌گرا در افغانستان‌. سابقه شكل‌گیری جمعیت‌ اسلامی افغانستان‌ به‌ سال‌ ١٣٥٢ش‌ میرسد (جمعیت‌ اسلامی افغانستان‌، ١٣٨٣ش‌ ب‌ ، ص‌١)، اما نخستین‌ بار در ١٣٥٥ش‌/ ١٩٧٦ بود كه‌ ــ پس‌ از گریختن‌ اعضای عالیرتبه «سازمان‌ جوانان‌ مسلمان‌»، از جمله‌ برهان‌الدین‌ ربّانی، به‌ پیشاورِ پاكستان‌ــ رسماً تشكیلات‌ جمعیت‌ اسلامی پدید آمد (روآ ، ص‌١١٨؛ تنویر، ص‌٣٢١؛ عظیمی، ج‌١، ص‌١١٢). علت‌ فرار اعضای جنبش‌، شكست‌ قیام‌ آنان‌ بر ضد دولت‌ محمد داوود در ١٣٥٤ش‌ بود (منیب‌، ص‌١٠٢؛ طنین‌، ص‌٣٠٩). جمعیت‌ اسلامی افغانستان‌ از همان‌ آغاز اهداف‌ بزرگ‌ خود را چنین‌ اعلام‌ كرد: دفاع‌ از استقلال‌ سیاسی، اقتصادی و فرهنگی؛ حفظ‌ حاكمیت‌ ملی و تمامیت‌ ارضی؛ و تأمین‌ عدالت‌ اقتصادی، سیاسی و اجتماعی بر پایه آموزه‌های دینی و اصول‌ دموكراسی (جمعیت‌ اسلامی افغانستان‌، ١٣٨٣ش‌ ب‌ ، ص‌٣ـ٤). همچنین‌ عمده برنامه‌های خود را در بخشهای سیاست‌ داخلی، امور اجتماعی، اقتصادی، كشاورزی، معادن‌، آموزش‌ و پرورش‌ و بهداشت‌ تنظیم‌ كرد (رجوع کنید به همان‌، ص‌٤ـ١٣) و به‌ویژه‌ مدعی شد كه‌ از گرایشهای نژادی، قومی، صنفی، منطقه‌ای، زبانی و طبقاتی اجتناب‌ میورزد و وابستگی به‌ استبداد داخلی و استعمار خارجی را نفی و با آن‌ مبارزه‌ میكند (حق‌شناس‌، ص‌٣٣٤ـ٣٣٥).

جمعیت‌ اسلامی افغانستان‌ با اینكه‌ از جریان‌ اسلام‌گرای فعالی، با گرایش‌ به‌ اخوان‌المسلمین‌ * مصر و جماعتِ اسلامی * پاكستان‌، در دانشگاه‌ كابل‌ نشئت‌ گرفت‌، اساساً به‌ عنوان‌ ائتلاف‌ مقاومت‌ اسلامی مجاهدین‌ غیرپشتون‌ برضد تجاوز نیروهای شوروی، تجدیدحیات‌ یافت‌ و عمده‌ اعضای آن‌ را بدخشیها (بستگان‌ ربّانی، رهبر جمعیت‌)، پنجشیریها (بستگان‌ احمدشاه‌ مسعود، فرمانده‌ نامی جمعیت‌) و دیگر فارسی زبانان‌ سنّی مذهب‌ تشكیل‌ می دادند (صیقل‌، ص‌٥٥، ٥٧ـ٥٨؛ نیز رجوع کنید به فرهنگ‌، ج‌٢، ص‌٢٢ـ٢٤، ١١٤).

جمعیت‌ اسلامی، چند ماه‌ پس‌ از كودتای كمونیستی ثور (اردیبهشت‌) ١٣٥٧، در ١٩ سنبله (شهریور) ١٣٥٧ با حزب‌ اسلامی، به‌ رهبری گلبدین‌ حكمتیار، ائتلاف‌ كرد و حزب‌ جدیدی به‌ نام‌ حركت‌ انقلاب‌ اسلامی ایجاد شد. به‌ علت‌ اختلاف‌ ربّانی و حكمتیار، این‌ اتحاد خیلی زود از بین‌ رفت‌؛ هرچند كه‌ جمعیت‌ از آن‌ پس‌ هم‌ در ائتلافهای دیگری شركت‌ كرد كه‌ منظور از آنها هماهنگی بیشتر میان‌ احزاب‌ اسلامی مخالف‌ دولت‌ كمونیستی در كابل‌ بود (طنین‌، ص‌٣١٠ـ٣١١). همچنین‌ گروههای زیادی نیز از جمعیت‌ منشعب‌ شدند (رجوع کنید به خسروشاهی، ص‌٦٢ـ٦٣).

یكی از نخستین‌ قیامهای مهم‌ بر ضد حكومت‌ كمونیستی تره‌كی *ــ كه‌ به‌ شدت‌ هم‌ سركوب‌ شدــ قیام‌ مردم‌ هرات‌ در ٢٤ حوت‌ (اسفند) ١٣٥٧ بود كه‌ جمعیت‌ اسلامی در سازماندهی آن‌ نقش‌ اساسی داشت‌ (پوئیگ‌ ، ص‌١٤٠؛ طنین‌، ص‌٢٥٤ـ٢٥٥).

این‌ حزب‌، بر پایه اساسنامه‌اش‌، دارای این‌ تشكیلات‌ است‌: مجمع‌ عمومی، شورای عالی، شورای رهبری و رهبر، دارالانشاء، دفاتر اجرایی و نهادهای محلی مانند شوراهای ولایتی (جمعیت‌ اسلامی افغانستان‌، ١٣٨٣ش‌ الف‌ ، ص‌١٧ـ ١٨) كه‌ در آن‌ میان‌، رهبری حزب‌ قدرت‌ بیشتری دارد و رهبر ــ كه‌ باید از صفاتی چون‌ عدالت‌ و تقوا، بینش‌ سیاسی و اجتماعی، و جرأت‌ تصمیم‌گیری برخوردار باشد (همان‌، ص‌٢١)ــ میتواند اعضای شورای عالی را از میان‌ اعضای مجمع‌ عمومی، و اعضای شورای رهبری را از میان‌ اعضای شورای عالی و نیز معاونان‌ و رؤسای دفاتر جمعیت‌ برگزیند (همان‌، ص‌٢٤ـ٢٥). با وجود این‌، تشكیلات‌ جمعیت‌ اسلامی، به‌ویژه‌ در دوران‌ مبارزه مسلحانه‌ با كمونیستها و اشغالگران‌ شوروی، به‌ دو جناح‌ تقسیم‌ شد: جناح‌ سیاسی با كمكهای محدود به‌ عملیات‌ نظامی به‌ رهبری برهان‌الدین‌ ربّانی، و جناح‌ نظامی ـ سیاسی به‌ رهبری احمدشاه‌ مسعود * كه‌ در داخل‌ كشور و به‌ نام‌ «شورای نظار» عمل‌ میكرد (صیقل‌، ص‌٥٦). مسعود بیشتر بر حامیان‌ پنجشیری خود متكی بود، اما ربّانی به‌ كاركنان‌ و افراد مسلح‌ بدخشی تكیه‌ می كرد (همان‌، ص‌٥٧).

شورای نظار ــكه‌ اولین‌ جلسه سالانه‌اش‌ در ١٥ آذر ١٣٦٢ برگزار شدــ اهداف‌ اولیه خود را چنین‌ اعلام‌ كرد: برنامه‌ریزی و تدوین‌ راهبرد جنگ‌، هماهنگ‌ ساختن‌ عملیات‌ نظامی بین‌ جبهه‌های مختلف‌، ایجاد مراكز آموزشی برای آشنایی مجاهدین‌ با سلاحهای گوناگون‌، بهره‌گیری از ظرفیتهای اجتماعی و نظامی موجود در نواحی شمال‌ و شمال‌شرقی كشور، و به‌طور كلی نظارت‌ بر روند فعالیتهای جهادی (روآ، ص‌٢٠٦ـ٢٠٩). در ٢٣ آذر ١٣٦٣، یكی از فرماندهان‌ مهم‌ جمعیت‌ اسلامی در نواحی شمالی افغانستان‌، به‌ نام‌ عبدالقادر ذبیح‌اللّه‌، كشته‌ شد. قتل‌ او ــ كه‌ یكی از شخصیتهای فرهنگی به‌شمار می رفت‌ و در آغاز جهاد، قلمرو جمعیت‌ را در تمامی ولایات‌ شمالی كشور توسعه‌ داده‌ و تثبیت‌ نموده‌ بودــ ضربه جبران‌ناپذیری به‌ جمعیت‌ وارد آورد ( افغانستان‌ در سه‌ دهه اخیر ، ص‌٥٠٥). از دیگر فرماندهان‌ فعال‌ و مشهور جمعیت‌ اسلامی، محمداسماعیل‌خان‌ در هرات‌، ذبیح‌اللّه‌ در مزارشریف‌، و بصیر خالد در بدخشان‌ بودند (تنویر، ص‌٣٢٢).

مناطق‌ نفوذ جمعیت‌ اسلامی، استانها و نواحی شمالی افغانستان‌، از جمله‌ هرات‌، بادغیس‌، فاریاب‌، جوزجان‌، بلخ‌، سمنگان‌، كُنْدُز، تَخار، بدخشان‌، بَغْلان‌، پَرْوان‌ و كاپیسا، به‌ویژه‌ دره پنجشیر، است‌ ( جنگ‌ در افغانستان‌ ، ص‌١٥٤). در ١٣٥٨ش‌، شاخه سیاسی جمعیت‌ اسلامی با حزب‌ اسلامی حكمتیار، حزب‌ اسلامی یونس‌ خالص‌ و اتحاد اسلامی سَیاف‌، ائتلاف‌ سه‌گانه‌ و در ١٣٦٠ش‌، با هفت‌ گروه‌ افغانی جهادی مقیم‌ پیشاور، ائتلاف‌ هفت‌گانه‌ را با نام‌ «اتحاد اسلامی مجاهدان‌ افغانستان‌» به‌ وجود آورد (همان‌، ص‌١٤٩؛ اعتمادی، ص‌٣). در ١٣٦٧ش‌، احزاب‌ جهادی مستقر در پیشاور، با حمایت‌ پاكستان‌ و امریكا و عربستان‌ سعودی، بدون‌ حضور احزاب‌ جهادی مستقر در ایران‌، دو دولت‌ موقت‌ تشكیل‌ دادند ( افغانستان‌ در سه‌ دهه اخیر ، ص‌٥٢١). در ٢٩ خرداد همان‌ سال‌، در دولت‌ تبعیدی اول‌، به‌ سرپرستی احمدشاه‌ احمدزَی، فقط‌ دو وزارت‌ داخله‌، و تعلیم‌ و تربیت‌ (اعتمادی، همانجا) و در دولت‌ موقت‌ دوم‌ در ٤ اسفند، به‌ ریاست‌ صبغت‌اللّه‌ مجددی، سه‌ وزارت‌ اِعْمار مجدد، معادن‌ و صنایع‌، و دعوت‌ و ارشاد به‌ جمعیت‌ اسلامی تعلق‌ گرفت‌ ( افغانستان‌ در سه‌ دهه اخیر ، ج‌١، ص‌٥٢١ـ٥٢٢). پس‌ از خروج‌ نیروهای شوروی از افغانستان‌ در ٢٦ بهمن‌ ١٣٦٧، جمعیت‌ اسلامی، همانند دیگر احزاب‌ جهادی، همه كوشش‌ خود را برای سرنگونی دولت‌ دست‌نشانده شوروی به‌كار گرفت‌، ولی موفق‌ نشد. در ١٩ شهریور ١٣٦٩، به‌ ابتكار احمدشاه‌ مسعود، شورای سراسری فرماندهان‌ جهادی، با حضور دهها تن‌ از زبده‌ترین‌ فرماندهان‌ جهادی كشور، تشكیل‌ شد. پس‌ از آن‌، حملات‌ مجاهدین‌ با موفقیت‌ همراه‌ گردید و سرانجام‌، حكومت‌ كمونیستی افغانستان‌ سقوط‌ كرد (همان‌، ص‌٥٢٢؛ منیب‌، ص‌٢٧٠ـ٢٧٢). پس‌ از سقوط‌ حكومت‌ كمونیستی در ٨ اردیبهشت‌ ١٣٧١، طبق‌ توافق‌ سران‌ مجاهدین‌ در پیشاور، دو دوره‌ حكومت‌ موقت‌ در نظر گرفته‌ شد: حكومت‌ موقت‌ اول‌ به‌ مدت‌ دو ماه‌ به‌ ریاست‌ مجددی و حكومت‌ موقت‌ دوم‌ به‌ مدت‌ چهار ماه‌ به‌ ریاست‌ برهان‌الدین‌ ربّانی و صدارت‌ گلبدین‌ حكمتیار. در خلال‌ این‌ شش‌ ماه‌ میبایست‌ زمینه‌ برای برگزاری انتخابات‌ سراسری فراهم‌ میشد. بر این‌ اساس‌، در دولت‌ موقت‌ مجددی، ربّانی رئیس‌ شورای رهبری و احمدشاه‌ مسعود وزیر دفاع‌ گردید و دو وزارت‌ «هوانوردی» و «اطلاعات‌ و كلتور [ فرهنگ‌ ] » به‌ جمعیت‌ اسلامی داده‌ شد ( افغانستان‌ در سه‌ دهه اخیر ، همانجا؛ منیب‌، ص‌٣٠٠ـ٣٠٢). براساس‌ توافقات‌ پیشاور، دوره دو ماهه ریاست‌ مجددی در ٧ تیر ١٣٧١ به‌ پایان‌ رسید و او در همین‌ روز قدرت‌ را به‌ شورای رهبری سپرد و ربّانی قدرت‌ را به‌ مدت‌ چهار ماه‌ به‌دست‌ گرفت‌ كه‌ بعداً ٤٥ روز تمدید شد (افغانستان‌ در سه‌ دهه اخیر ؛ اعتمادی، همانجاها). شورای اهل‌ حل‌ و عقد، كه‌ با تلاش‌ ربّانی و حامیانش‌ تشكیل‌ شده‌ بود، ربّانی را دو سال‌ دیگر، یعنی تا ١٣٧٣ش‌، در مقام‌ ریاست‌ جمهوری ابقا كرد ( افغانستان‌ در سه‌ دهه اخیر ، ص‌٥٢٢ـ٥٢٣). پس‌ از پایان‌ این‌ مدت‌، ربّانی و جمعیت‌ اسلامی افغانستان‌ با پشت‌ سر گذاشتن‌ برخی وقایع‌ (همچون‌ درگیری خونین‌ با حزب‌ اسلامی حكمتیار و برخی دیگر از احزاب‌ به‌ویژه‌ در كابل‌، ظهور طالبان‌ * ، كشته‌ شدن‌ احمدشاه‌ مسعود، حادثه ١١ سپتامبر ٢٠٠١/ ٢٠ شهریور ١٣٨٠ در امریكا، و سقوط‌ طالبان‌ در ١٣٨٠ش‌) تا تشكیل‌ دولت‌ انتقالی حامد كَرْزَی در اواخر نیمه دوم‌ ١٣٨٠ش‌، همچنان‌ ریاست‌ و اداره رسمی كشور را برعهده‌ داشت‌ و به‌ویژه‌ در دوره حاكمیت‌ طالبان‌، نیروهای جمعیت‌ اسلامی، به‌ فرماندهی احمدشاه‌ مسعود، عمده‌ترین‌ نیروهای مقاومت‌ دربرابر طالبان‌ شدند (مبارز، ص‌١٢٤) و به‌ محبوبیت‌ مسعود در افكار عمومی افزوده‌ شد (رشید، ص‌٢٣١). برطبق‌ موافقتنامه بُن‌ (١٣٨٠ش‌)، كه‌ ایجاد دولت‌ شش‌ماهه موقت‌ را تصویب‌ كرده‌ بود، جمعیت‌ اسلامی چند وزارت‌ مهم‌ (از جمله‌ وزارت‌ خارجه‌ و دفاع‌) و چند معاونت‌ و سِمَتهای مهم‌ را در دست‌ گرفت‌. در اول‌ دی ١٣٨٠ نیز برهان‌الدین‌ ربّانی به‌ دولت‌ نُه‌ ساله خود پایان‌ بخشید و زمام‌ امور را به‌ حامد كَرْزَی سپرد (رجوع کنید به افغانستان‌. كمیسیون‌ قانون‌ اساسی، ص‌٣ـ٤). اعضای جمعیت‌ اسلامی در لُویه‌ جَرگه (مجلس‌ بزرگان‌) اضطراری نیز حضور وسیعی داشتند و در دولت‌ هجده‌ ماهه انتقالی اسلامی پس‌ از لویه‌ جرگه‌ نیز سمتها و وزارتهای مهم‌ (مانند وزارت‌ خارجه‌ و دفاع‌ و چند وزارت‌ دیگر) و معاونتهای آنها و بسیاری از سفارتهای كشور در خارج‌ را از آن‌ خود كردند (مصاحبه‌ با محمدرحیم‌ افضلی مسئول‌ فرهنگی سفارت‌ افغانستان‌ در تهران‌، خرداد ١٣٨٢).

جمعیت‌ اسلامی، افزون‌ بر فعالیتهای سیاسی، فعالیتهای فرهنگی هم‌ كرده‌ و در این‌ بخش‌، نشریات‌ متعددی در قالب‌ هفته‌نامه‌، ماهنامه‌، فصلنامه‌، جزوه‌، كتاب‌ و غیره‌ به‌ زبانهای فارسی، پشتو، اردو، عربی، روسی، انگلیسی و آلمانی، در داخل‌ و خارج‌ كشور، منتشر كرده‌ است‌ كه‌ شمار آنها به‌ بیش‌ از پنجاه‌ عنوان‌ میرسد و برخی از آنها همچنان‌ منتشر می شود. برخی از نشریات‌ جمعیت‌ عبارت‌اند از: هفته‌نامه مجاهد و ماهنامه میثاق‌ خون‌ در پاكستان‌؛ ماهنامه‌های انقلاب‌ اسلامی افغانستان‌، دانشجو، امت‌ و میهن‌ ، در ایران‌؛ ماهنامه بشارت‌، گاهنامه آرمان‌ مجاهد و هفته‌نامه پیام‌ مجاهد ، در افغانستان‌؛ و ماهنامه اخبار افغانستان‌ ، در اروپا و امریكا (دولت‌آبادی، ص‌١٧٨ـ١٧٩؛ افغانستان‌ در سه‌ دهه اخیر ، ص‌٥٢٨ـ٥٣٢).

پس‌ از ریاست‌ جمهوری حامد كرزی، دو حزب‌ از جمعیت‌ اسلامی منشعب‌ شد: نهضت‌ ملی افغانستان‌ به‌ رهبری احمدولی مسعود، و افغانستان‌ نوین‌ به‌ رهبری محمدیونس‌ قانونی.

منابع‌:
(١) عوضعلی اعتمادی، «احزاب‌ افغانستان‌ از ظهور تا افول‌»، هفته‌نامه بنیاد وحدت‌، ش‌١٩٤ (آبان‌ ١٣٧٨)؛
(٢) افغانستان‌ در سه‌ دهه اخیر ، قم‌: ثقلین‌، ١٣٨١ش‌؛
(٣) افغانستان‌. كمیسیون‌ قانون‌ اساسی، مواد ممد برای پروسه‌ آگاهی عامه، [ بی جا (: كمیسیون‌ قانون‌ اساسی، ١٣٨٢ش‌؛
(٤) خوان‌ ـ خوسه‌ پوئیگ‌، «احزاب‌ سیاسی نهضت‌ مقاومت‌»، در جنگ‌ افغانستان‌: دخالت‌ شوروی و نهضت‌ مقاومت‌ ، زیرنظر آندره‌ بریگو و اولیویه‌ روآ، ترجمه ابوالحسن‌ سروقد مقدم‌، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ١٣٦٦ش‌؛
(٥) محمدحلیم‌ تنویر، تاریخ‌ و روزنامه ‌نگاری افغانستان‌، هلند: انستیتوت‌ تحقیقات‌ و بازسازی افغانستان‌، ١٣٧٨ش‌؛
(٦) جمعیت‌ اسلامی افغانستان‌، اساسنامه جمعیت‌ اسلامی افغانستان‌، ) كابل‌ ١٣٨٣ش‌ الف‌ (؛
(٧) همو، مسوده مرام ‌نامه جمعیت‌ اسلامی، ) كابل‌ ١٣٨٣ش‌ ب‌ (؛
(٨) جنگ‌ در افغانستان، نوشته پیكف‌ و دیگران‌، ترجمه عزیز آریانفر، پیشاور: مركز نشراتی میوند، ١٩٩١؛
(٩) ش‌. ن‌. حق‌شناس‌، دسایس‌ و جنایات‌ روس‌ در افغانستان‌: از امیردوست‌ محمدخان‌ تا ببرك‌ ، تهران‌ ١٣٦٣ش‌؛
(١٠) هادی خسروشاهی، نهضتهای اسلامی افغانستان‌، تهران‌ ١٣٧٠ش‌؛
(١١) بصیراحمد دولت‌آبادی، شناسنامه احزاب‌ و جریانات‌ سیاسی افغانستان‌ ، قم‌ ١٣٧١ش‌؛
(١٢) احمد رشید، طالبان‌: اسلام‌، نفت‌ و بازی بزرگ‌ جدید ، ترجمه اسداللّه‌ شفایی و صادق‌ باقری، ) تهران‌ ] ١٣٧٩ش‌؛
(١٣) اولیویه‌ روآ، افغانستان‌: اسلام‌ و نوگرایی سیاسی ، ترجمه ابوالحسن‌ سروقد مقدم‌، مشهد ١٣٦٩ش‌؛
(١٤) امین‌ صیقل‌، «دولت‌ ربانی: ١٩٩٦ـ١٩٩٢»، در افغانستان‌، طالبان‌ و سیاستهای جهانی ، گردآورنده‌: ویلیام‌ میلی، ترجمه عبدالغفار محقق‌، مشهد: ترانه‌، ١٣٧٧ش‌؛
(١٥) ظاهر طنین‌، افغانستان‌ در قرن‌ بیستم‌: ١٩٩٦ـ١٩٠٠ ، تهران‌ ١٣٨٣ش‌؛
(١٦) محمدنبی عظیمی، اردو و سیاست‌ در سه‌ دهه اخیر افغانستان‌ ، پیشاور ١٣٧٧ش‌؛
(١٧) میرمحمدصدیق‌ فرهنگ‌، افغانستان‌ در پنج‌ قرن‌ اخیر، قم‌ ١٣٧٤ش‌؛
(١٨) عبدالحمید مبارز، حقایق‌ و تحلیل‌ وقایع‌ سیاسی افغانستان‌: ١٩٧٣ـ١٩٩٩م‌، از سقوط‌ سلطنت‌ تا ظهور و اجراآت‌ طالبان‌ ، پیشاور ١٣٧٨ش‌؛
(١٩) و. منیب‌، جریانات‌ تاریخی افغانستان‌ ، پیشاور ١٣٧٩ش‌.

/ سید وحید ظهوری حسینی و فاروق‌ انصاری /