دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٨٥٠
جَمْرَه(١) ، نام سه محل مخصوص در سرزمین منا كه حاجیان در روزهای معینی به سوی آنها سنگ میاندازند. جَمْرَة(جمع آن جَمَرات و جِمار) واژهای عربی است كه به معنای قطعه سوزان آتش، قبیلهای كه سیصد سوار داشته باشد، سنگریزه و جز اینها به كار رفته است. به گفته واژه شناسان، ریشه ج م ر بر تجمع و گرد آمدن دلالت دارد (خلیلبناحمد؛ ابن فارس؛ ابناثیر، ذیل«جمر»). در اصطلاح متون دینی، جمرات یا جمرات ثلاث، نام سه محل مخصوص در سرزمین مناست كه با ستونهای سنگی مشخص شده است و از آن رو به آنها جَمْره گفته میشود كه محل تجمع سنگریزههایی هستند كه حاجیان به سوی آنها پرتاب میكنند یا بدین سبب كه توده سنگریزه(جِمار) به سوی آنها پرتاب میشود یا از آنرو كهمردمگرد آنها جمعمیشوند (رجوع کنید به ابناثیر؛ ابنمنظور، «ذیلجمر»؛ ابنحجر عسقلانی، ج٣، ص٤٦٤).
نخستینجمره از سمتمنا به طرف مكه، جمره اوُلی' است كه صغری' و دنیا نیز خوانده شده است. دومین ستون، جمره وُسطی' و آخرینآنها جمرهعَقَبه است كه به نظر برخیسرحد منا با مكه به شمار میرود و كُبری'، عُظْمی' و قُصْوی' نیز نامیده شده است( رجوع کنید به كلینی، ج٤، ص٤٧٤ـ٤٧٥؛ حرّعاملی، ج١٤، ص٥٨، ٦٦، ٧٣؛ نوری، ج١٠، ص٦٨؛ رفعت باشا، ج١، ص٣٢٢؛ الموسوعة الفقهیة، ج٢٣، ص١٥٠). فاصله تقریبی جمره دوم با جمره اول ١٥٦متر و فاصله آن با جمرهعقبه ١١٦متر است(رفعت باشا، ج، ص، ٣٤٢؛ قس فاكهی، ج٤، ص٣٠٧؛ عبدالغنی، ص١١٢). از برخی منابع برمیآید كه در صدر اسلام در محل جمرهعقبه درختی وجود داشته( رجوع کنید به ابنسیدالناس، ج٢، ص٣٦٤) كه بعدها از میان رفته است ( رجوع کنید به فاكهی، ج٤، ص٢٥٤).
اطراف جمره اول و دوم از ابتدا كاملاً باز و پرتاب كردن سنگ (رَمْی) از چهار طرف به سوی آنها ممكن بوده است، اما جمره عقبه تنها از یك سو قابل رمی بوده، زیرا كوهی كم ارتفاع، به طول تقریبی یكصد متر، در پشت آن قرار داشتهاست(رفعتباشا، ج١، ص٤٨؛
كردی، ج٣، جزء ٥، ص٢٩٤). بنا بر بعضی احادیث، پیامبر اكرم در حجة الوداع، در حالی كه شانه چپشان به سمت مكه و شانه راستِ ایشان به سوی منا بود، به سوی جمره عقبه سنگریزه افكند ( رجوع کنید به ازرقی، ج١، ص٣٠٣؛
ابنسیدالناس، همانجا).
زمانساخت ستونهای فعلی جمرات، به درستی معلوم نیست. به نظر برخی( رجوع کنید به كردی، همانجا؛
مكارم شیرازی، میقات حج، ش٣٩، ص٣٩ـ٤٠، ٤٣)، این ستونها در زمان پیامبر اكرم و امامان علیهم السلام وجود نداشته و بعدها، بهعنوان نشانههایی برایمحل رمی حاجیان، ساخته شدهاند. این نكته مسلّم است كه در گذر زمان در شكل و اندازه ستونها تغییراتی ایجاد شده است، از جمله به گزارش ازرقی(ج١ ، ص٢٩٨ـ٣٠٣)، در سال ٢٤٠ جمره عقبه، بر اثر بارانهای پاییزی، ویران شد و شخصی به نام اسحاق بن سَلَمه به دستور متوكل عباسی(حك : ٢٣٢ـ٢٤٧) آن را بازسازی كرد. همچنین در ٢٤١، به سبب كثرت سنگریزهها و غفلت از پاكسازی آنها، نزدیك بود جمره عقبه از انظار پنهان شود، اما اسحاق بن سلمه سنگها را جمعكرد و در پشت جمره دیواری بلند ساخت تا كسی نتواند از آن سو این جمره را رمیكند. این دیوار در طی زمان بارها تجدید بنا شد (كردی، ج٣، جزء ٥، ص٢٩٦-٢٩٧). ابنجُبَیر (متوفی) از وجود نشانههایی برای جمرات سهگانه در عصر خود گزارشدادهاست( رجوع کنید به ص١٧).
پساز ١٢٩٢، برای توسعه دایره رمی و كاستن از ازدحام حاجیان، در اطراف ستونها حوضچههایی مدور احداث شد؛
البتهحوضچه جمره عقبه، به سبب دیوار پشت آن، نیم دایرهبود (عبدالغنی، ص). در ١٣٧٦/١٣٣٦ ش، عبداللّه بنعمر دهیش، رئیس محاكم شرع مكه، برایوسعت بخشیدن به راه حجاج، فتوا داد كه تخریب كوه پشت جمره عقبه مجاز است، مشروط بر آن كه پرتاب سنگ از آن سوصورت نگیرد؛
ازاین رو، حكومت عربستان سعودی در همان سال دیواری به طول تقریبی شش متر، عرض چهار متر و ارتفاع دو متر بنا كرد، تا رمی حاجیان از این سو صورت نگیرد (كردی، ج٣، جزء ٥، ص٢٩٦ـ ٢٩٧). بعدها این دیوار برداشته شد و امكان رمی جمره عقبه از هر چهار سو فراهم گردید (پیشوایی و گودرزی، ص١٧).
به سبب محدود بودن زمانِ رمی و شدت ازدحام حجاج در آن هنگام، در سالهای اخیر این مناسك با تلفات همراه بوده و ازاین رو حكومت عربستان سعودی بارها محدوده رمی جمرات را گسترش داده است، از جمله بعد از ١٣٤٣ ش/ ١٣٨٣ مسیر حركت حاجیان را به سوی جمرات دو طبقه كردند (عبدالغنی، ص١١١ـ١١٢) در سالهای بعد نیز، به جای ستونهای سه گانه، دیوارهایی به طول تقریبی٢٢ متر احداث شده است تا پرتاب سنگ آسان تر صورت گیرد (خبرگزاری مهر، ١٣٨٣ ش). پس از موسم حج سال ١٣٨٤ ش/ ١٤٢٦، نیز اجرای طرح تأسیس پل جدید، در چهار طبقه آغاز شده است ( رجوع کنید به «جسر الجمراتالجدید»، ص٤٦ـ٤٧، ترجمه فارسی، ص١٣٦ـ ١٤٨).
رَمْی در لغت به معنای پرتاب كردن و انداختن است(ابن منظور؛
فیروزآبادی؛
طریحی، ذیل واژه) و رمی جمرات در اصطلاح فقها، پرتاب كردن سنگریزه به سمت جمرات سهگانه در مراسم حج است( رجوع کنید به فتحاللّه، ص٢١٢؛
زحیلی، ج٣، ص٢٢٥٢). مُفاد احادیث در خصوص پیشینه تاریخی این كار، متفاوت است. برخی احادیث آن را بهزمانحضرتآدم علیهالسلام رسانده و در واقع، بخشی از مناسكی به شمار آوردهاند كه به موجب آن خدا توبه آن حضرت را پذیرفت (رجوع کنید به ابنبابویه، ج٢، ص٤٠٠ـ٤٠١؛
حرّعاملی، ج١١، ص٢٢٧ـ ٢٢٩، ج١٤، ص٥٥). احادیثی دیگر، رمی جمرات را از جمله آموزشهای جبرئیل به حضرت ابراهیم علیهالسلام هنگام تعلیم مناسك حج دانسته و ظاهر شدن شیطان بر آن حضرت در محل جمرات سهگانه و سنگ انداختن ایشانبه سوی او را آغاز پیدایش این سنّت شمردهاند. برخیاحادیثاز ظهور شیطانبر حضرتابراهیم، هنگام مأموریت ذبح اسماعیل، سخن گفتهاند ( رجوع کنید به طبرانی، ج١٠، ص٦٨ـ٢٦٩؛
ابنبابویه، ج٢، ص٤٣٧؛
حاكم نیشابوری، ج١، ص٤٦٦؛
قرطبی، ج١٥، ص١٠٥ـ ١٠٦؛
حرّعاملی، ج١٤، ص٢٦٣ـ ٢٦٤؛
برای اقوال دیگر رجوع کنید به طبری، ج٢٣، ص٨٧؛
سیوطی، ج٧، ص١٠٠). پارهای اسناد و شواهد تاریخی، از جمله برخی اشعار عربجاهلی، بیانگر این است كه رمی جمرات پیش از ظهور اسلام هم بخشی از مناسك حج بوده است ( رجوع کنید به ازرقی، ج٢، ص١٧٦؛
جواد علی، ج٦، ص٣٨٦ـ ٣٨٧؛
پیشواییو گودرزی، ص٢٠ـ٢١).
رمی جمرات نیز عملی تعبدی است كه، مانند عبادات دیگر، باید به قصد قربت و امتثال امرالاهی صورت گیرد (غزالی، ج١، ص٣١٩؛
امام خمینی، ص١٣٩ـ١٤٠). در منابع حدیثی و اخلاقی، اسرار و حكمتهایی برای آن ذكر شده است. بر پایه منابع تاریخی، پرتاب كردن سنگ به سوی افراد یا اشیا، به قصد ابراز خشم و انزجار یا اهانت و استخفاف، امری متداول بوده است( رجوع کنید به بَتَنونی، ص٢٤٠ـ ٢٤٣). توضیحات عرفانی نیز در باره این عمل عبادی بیان شده است؛
مثلاً غزالی(همانجا) جمرات را نماد شیطان و سنگ زدن به آنها را نوعی اظهار نفرت از او دانسته است. حاج ملاهادی سبزواری(ص ٣٢٤ـ٣٢٥ )، جمرات سهگانه را نماد سه نفساماره، مُسَوله و لوامه دانسته و گفته است كه ازآن رو در عید قربان تنها جمرهعقبه رمی میشود كه با طرد كردن نفس شرورتر، در واقع دو نفس دیگر هم طرد میشوند. به گفته ابنعربی(ج١، ص٧١٩ـ٧٢١)، شیطان در جمرهاول شبهاتی در باره ذات خداوند، در جمره دوم در بارهصفاتالاهی و در جمره عقبه در باره افعال خدا به انسان القا میكند و انسان با پرتاب كردن سنگ، شیطان و القائات وی را از خود می راند.
فقهای امامی و اهل سنّت، با استناد به احادیثی كه درباره سیره پیامبر اسلام در سفر حجه الوداع نقل شده( رجوع کنید به كلینی، ج٤، صـ ٢٤٨؛
بیهقی، ج٥، ص١٤٨؛
ابنسیدالناس، ج٢، صـ٣٦٧؛
ابنكثیر، ج٤، ص٣٩٩ـ٤٠٠) و بر این اساس كه ایشان در آن سفر به مسلمانان دستور دادند تا مناسك حج را از ایشان فراگیرند، رمی جمرات را در حج تمتع واجب شمردهاند (ابنادریسحلّی، ج، ص٦٠٦ـ٦٠٧؛
زحیلی، ج٣، ص٢٢٥٣). با این همه، چون در احادیث مفهوم دقیق جمرات و اینكه آیا مراد از آن تنها ستونهای سنگی است یا قطعه زمین اطراف آن را نیز در برمیگیرد، تبیین نشده، تعابیر فقها نیز در باره جزئیات اینعمل متفاوت است.
از تعابیر بیشتر فقهای اهل سنّت(از جملهرجوع کنید به نووی، ج٨، ص١٧٦؛
ابن حجر عسقلانی، ج٣، ص٤٦٤؛
بُهُوتی حنبلی، ج٢، ص٥٨٢؛
شروانی، ج٤، ص١٣٤) برمیآید كه به نظر آنان جمره همان زمین اطراف ستونهاست كه امروزه به شكل حوضچه در آمده است. برخی از آنان(برای نمونهرجوع کنید به حطّاب، ج٤، ص١٩١؛
ابنعابدین، ج٢، ص٥٦٥) و نیز شماری از فقهای زیدی(برای نمونه رجوع کنید به ابن مفتاح، ج٤، ص٣٠٠ـ٣٠١) تصریح كردهاند كه ستونهای سهگانه صرفاً نشانههایی برای جای پرتاب كردن سنگ هستند و جمره به آنها اطلاق نمیشود، حتی شماری از آنان (رجوع کنید به خطیب شَربینی، ج١، ص٥٠٧ـ ٥٠٨؛
بهوتی حنبلی، همانجا) برخورد سنگریزه را به ستونها كافی ندانستهاند.
به نظر آیتاللّه مكارم شیرازی( میقات حج، ش٣٩، ص٣٢)، هرچند بسیاریاز فقها در باره مفهوم دقیق جمره سكوت كردهاند، علاوه بر تعابیر یاد شده از عالمان غیرشیعی، ادله و شواهد متعدد دیگری نیز میتوان یافت كه اثبات میكند مراد از جمره، ستونهای سنگی نیست، بلكه مراد از آن همان زمین اطراف ستونهاست. از جمله این شواهد است: ١) تفسیر واژهجمرهدر منابع لغت و اصطلاح شناسی. در این منابع، جمره به معنای محل جمع شدن سنگریزه هاست نه ستونهایی كهامروزه بر آنها سنگ زده میشود، به ویژه با توجه به این كه در این خصوص باید به مفهوم لغوی و عرفی واژه توجه كرد ( رجوع کنید به همو، میقاتحج، ش٤٥، ص٩٢ ـ ٦٥). ٢) شماری از فقهایامامی( رجوع کنید به ابوالصلاح حلبی، ص١٩٩؛
ابنزهره، ص١٨٩؛
علامهحلّی، ١٤١٤، ج٨، ص٢٢١) و اهلسنّت(براینمونهرجوع کنید به قرافی، ج٣، ص٢٧٦) صریحاً از جمره به زمین (اَرض) تعبیر كرده و از ستونها سخنی به میان نیاوردهاند. ٣) برخی از فقهای امامی و اهلسنّتتعابیری به كار بردهاند (مانند علیالجمرة، فیالجمرة، فیالمَرْمی')، كه میرساند جمره را همان قطعه زمینمیدانستهاند ( رجوع کنید به ابن قدامه، ج٣، ص٤٥٠؛
ابنسعید، ص٢١٠؛
علامهحلّی، ١٤١٤، ج٧، ص٣٠؛
بهوتی حنبلی، ج٢، ص ٥٨١- ٥٨٢). ٤) جمعی از فقها بر آناند كهپرتابسنگهممیتواند بر ستونها صورتگیرد و هم بر زمین اطراف آن، كه این نظریه خود بر كفایتِ رمی بر محلگرد آمدن سنگریزهها دلالتدارد ( رجوع کنید به شهید اول، ج١، ص٤٢٨؛
ابنعابدین، ج٢، ص٥٦٥؛
برای تفاصیل این ادله و دلایل دیگر رجوع کنید به مكارم شیرازی، میقات حج، ش٤٥، ص٦٥ـ٩٢، ش٢٦، ص٨٠؛
همو، میقاتحج، ش٢٩، ص٣٠ـ٥٢؛
مهریزی، ص٤٧ـ٥٤؛
برایآگاهیاز انتقادهاییكهاز اینرأیشدهاسترجوع کنید به مكارمشیرازی، میقاتحج، ش٤٦، ص٦٧؛
یزدیاصفهانی، ص٤٨ـ٦٦).
بر پایه این رأی، چون ستونهای سنگی موجود در جمرات سهگانه (باتوجه به قرائن و شواهد تاریخی) صرفاً نشانه محل رمیاند، اصابت سنگریزهها به این ستونها در هنگام رمی لازم نیست و افتادن آنها در محل جمرات، یعنی دایره اطراف ستونها، كافی است. در برابر، برخی فقها بر این باورند كه جمرات همان ستونهای سهگانهاند و بنابراین، سنگریزههایی كه به سوی آنها پرتاب میشود، باید به ستونها برخورد كند و در صورت از میان رفتن ستونها، به محل آنها اصابت كند. قائلان به این نظریه به دلایلی مانند مفهوم واژه جمره و تعابیر احادیث استناد كردهاند(رجوع کنید به موسوی عاملی، ج٨، ص٩؛
عبد الاعلی سبزواری، ج١٤، ص ٢٣٧ـ٢٣٩؛
خلخالی، ص، ٢٢٧).
حاجیان در حج تمتع پس از وقوف در سرزمین مشعرالحرام، تا طلوع آفتابِ روز عید قربان یا نیمه شب پیشاز آن ( رجوع کنید به ادامهمقاله) باید به سرزمین منا بروند و جمره عقبه را رمی كنند. همچنین پس از انجام دادن مناسك دیگر، در روزهای یازدهم و دوازدهم ذیحجه باید هر سه جمره را رمیكنند ( رجوع کنید به الموسوعة الفقهیة، ج١٧، ص٤٥ـ ٤٨؛
امام خمینی، ص١٠٢ـ١٠٣، ٤٠٩، ٤٩٠؛
نیز رجوع کنید به حج* ).
چونعمل رمی بخشی از مناسك حج و یك رفتار عبادیاست، صحتِ آن منوط به شرایطی چون نیت و قصد قربت داشتن و پرتاب پیدرپی هفت سنگریزه و رعایت ترتیب در رمی جمرات سهگانه در ایام تشریق* است(حرّعاملی، ج١٤، ص٢٦٥ـ ٢٦٨؛
نراقی، ج١٢، ص٢٨٥ـ ٢٨٧؛
خلخالی، ص٢٢١ـ ٢٢٤، ٣٩٨؛
زحیلی، ج٣، ص٢٢٥٧ـ ٢٢٥٨؛
برایآداب و احكام مستحب آنرجوع کنید به كلینی، ج٤، ص٤٧٨ـ٤٧٩؛
موسویعاملی، ج٨، ص٩ـ١٥؛
زحیلی، ج٣، ص٢٢٦٠ـ٢٢٦٢).
زمان رمی جمره عقبه در روز دهم ذیحجه و نیز ایام تشریق به نظر فقهای امامی، بهاستناد احادیث، از طلوع آفتاب تا غروب هر روز است( رجوع کنید به كلینی، ج٤، ص٤٨١ـ٤٨٢؛
موسویعاملی، ج٨، ص٢٣٠ـ٢٣٢؛
حرّ عاملی، ج١٤، ص٦٨ـ٧٠). اما مذاهب اهل سنّت در بارهزمانرمیاختلاف رأی دارند و بهنظر بیشتر آنانآغاز زمان رمی در ایام تشریق، زوال خورشید در این روزهاست. همچنین برخی مذاهب اهل سنّت، انتهای وقت ادا در رمی هر روز از ایام تشریق را، غروب خورشید در همانروز دانستهاند كه بر اساساینفتاوا زمان كوتاه بینآغاز تا پایانرمی، سبب ازدحام حاجیان در اطراف جمرات میشود (برای تفصیل آرای اهل سنّترجوع کنید به بیهقی، ج٥، ص١٣١ـ١٣٣؛
ابنحجر عسقلانی، ج، ص؛
بهوتیحنبلی، ج٢، ص٥٩٠؛
ابوالبركات، ج٢، ص٤٧ـ ٤٨،٥٠؛
ابنعابدین، ج٢، ص٥٦٧، ٥٧٣ ٥٧٤؛
الموسوعة الفقهیة، ج٢٣، صـ١٥٩؛
غفیلی، ص١٠٧ـ١١٦؛
«رمیالجمرةقبل طلوعالشمس»، ص٢٢ـ٣٦).
ازدحام حجاج به هنگام رمی جمره ظاهراً همواره مسئله ساز بوده و از جمله، برخی منابع علت مرگعبداللّه بنعمر را جراحت او بر اثر ازدحام جمعیت در هنگام رمی ذكر كردهاند (براینمونهرجوع کنید به ابنسعد، ج٤، ص١٨٦)، اما افزایش تلفات در سالهایاخیر، شماری از فقیهان اهل سنّت را بر آن داشته است كه به جواز رمی جمرات سهگانه در ایام تشریق از هنگام طلوع فجر حكم كنند ( رجوع کنید به قرضاوی، ج٣، ص٢٦٦ـ ٢٧٥؛
ابوسلیمان، صـ١٤١). هیئة كِبار العلماء (هیئتعلمایبزرگ) عربستان در ١٤٠٥، پایان زمان رمی جمرات را در هر روز از ایام تشریق، طلوع فجر روز بعد مقرر كرد (ابوسلیمان، ص١٣٢).
درباره سنگریزهای كه با آنرمی میشود نیز شرایطی مقرر شدهاست، از جمله آن كه از محدوده حرم (جز مسجدالحرام و سایر مساجد) گردآوری شده باشد، مستحب است كه از سرزمین مَشْعَر جمع شده باشد؛
مباح و بكر باشد (پیشتر برای رمی جمره به كار نرفته باشد)، به اندازهای باشد كهعنوان ریگ و سنگریزه(حَصی'، حَجَر) بر آن صدق كند و به تعبیر منابعحدیثی و فقهی، به اندازه یك بند انگشت و كوچك تر از آن یا به اندازه دانه خرما و باقلا باشد ( رجوع کنید به حرّعاملی، ج١٤، ص٥٩-٦٠؛
ابنعابدین، ج٢، ص٥٦٥؛
نجفی، ج١٩، ص٩٣ـ ٩٨؛
امام خمینی، ص٤٠٩ـ ٤١٠؛
زحیلی، ج٣، ص٢٢٥٩ـ٢٢٦٠).
همچنین میان فقهای امامی و اهلسنّت و نیز بین مذاهب اهل سنّت، اختلاف نظرهایی در باره اندازه و جنس سنگریزهها دیدهمیشود ( رجوع کنید به ابنشاس، ج١، ص٤١١؛
ابنقدامه، ج٣، ص٤٤٥ـ٤٤٦؛
نووی، ج٨، ص١٧٠ـ١٧١؛
علامه حلّی، ١٤١٢ـ ١٤٢٠، ج٤، ص٢٧٥ـ٢٧٦؛
موسویعاملی، ج٧، ص٤٤١ـ ٤٤٢؛
بهوتی حنبلی، ج٢، ص٥٨٠؛
ابنعابدین، ج٢، ص ٥٦٥- ٥٦٦؛
امامخمینی، ص٤٠٩).
بهنظر فقهای شیعه و اهلسنّت، رمی جمره هرچند از واجبات عام حج است، ركن به شمار نمیرود و ازاینرو، انجام ندادن آن موجب بطلان حج نمیشود ( رجوع کنید به جزیری، ج١، ص٦٦٤ـ ٦٦٥؛
خلخالی، ص٣٩٣، ٤١٢)، البته در این صورت، به نظر فقهایاهل سنّت، حاجی باید گوسفندی قربانی كند ( الموسوعة الفقهیة، ج١٧، ص٨٠ـ٨١) و به نظر فقهای امامی، اگر وی در طول ایام تشریق یا پساز آن تا زمانخارج شدناز مكه از حكم مسئله آگاه شود یا آن را به یاد آورد، باید به منا برگردد و رمی را انجامدهد، اما چنانچه از مكه بیرون رفته باشد، باید در موسم حج آینده، خود یا نایبش در زمان مقرر آن را انجام دهد ( رجوع کنید به نجفی، ج٢٠، ص٢٦ـ٣٠؛
خلخالی، ص٢٢٨ـ٢٣٢، ٤١١).
منابع:
(١) ابناثیر، النهایة فیغریب الحدیث و الاثر، چاپ محمود محمد طناحی و طاهر احمد زاوی، بیروت/١٩٦٣، چاپافستقمش؛
(٢) ابنادریسحلّی، كتابالسرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم١٤١٠ـ١٤١١؛
(٣) ابنبابویه، عللالشرایع، نجف١٣٨٦/١٩٦٦، چاپافستقم [بیتا. (؛
٤- ابن جبیر، رحلةابنجبیر، بیروت؛
(٥) ابنحجر عسقلانی، فتحالباری: شرحصحیحالبخاری، بیروت: دار المعرفة، ) بیتا. ( ؛
(٦) ابنزهره، غنیةالنزوع الیعلمی الاصول و الفروع، چاپ ابراهیم بهادری، قم؛
(٧) ابنسعد (بیروت)؛
(٨) ابنسعید، الجامعللشّرائع، قم؛
(٩) ابنسیدالناس، عیون الاثر فی فنون المغازی و الشمائلو السیر ، چاپمحمد عید خطراوی و محییالدینمستو، مدینه١٤١٣ /١٩٩٢؛
(١٠) ابن شاس، عقد الجواهر الثمینة فی مذهب عالمالمدینة، چاپ محمد ابوالاجفان و عبدالحفیظ منصور، جده ١٤١٥/١٩٩٥؛
(١١) ابنعابدین، حاشیه ردّ المحتار علیالدّر المختار: شرح تنویر الابصار ، چاپ افست بیروت١٣٩٩/١٩٧٩؛
(١٢) ابنعربی، الفتوحات المكیة، بیروت: دارصادر، ) بیتا. ( ؛
(١٣) ابنفارس؛
(١٤) ابنقدامه، المغنی، بیروت: عالمالكتب، ) بیتا. ( ؛
(١٥) ابنكثیر، السیرة النبویة، چاپ مصطفی عبد الواحد، قاهره ١٣٨٣ـ١٣٨٦/ ١٩٦٤ـ١٩٦٦، چاپافستبیروت )بیتا.(؛
(١٦) ابنمفتاح، المنتزع المختار من الغیث المدرار، المعروف بشرح الازهار، صعده، یمن ١٤٢٤/٢٠٠٣؛
(١٧) ابنمنظور؛
(١٨) احمد دردیر ابوالبركات، الشرحالكبیر ، بیروت: داراحیاء الكتب العربیة، ) بیتا.(؛
(١٩) ابوالصلاح حلبی، الكافی فی الفقه، چاپ رضا استادی، اصفهان )?١٣٦٢ش(؛
(٢٠) عبدالوهاب ابراهیم ابوسلیمان، «مشروعیة رمی الجمرات قبل الزوال ایام التشریق»، رسالة التقریب، ش٤٠ (شتاء ١٤٢٤)؛
(٢١) محمدبنعبداللّه ازرقی، اخبار مكة و ما جاء فیها منالا´ثار، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت١٤٠٣/١٩٨٣، چاپ افست قم ١٣٦٩ ش؛
(٢٢) محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیة، قاهره١٤١٥/ ١٩٩٥؛
(٢٣) منصوربنیونسبهوتی حنبلی، كشّاف القناع عن متن الاقناع، چاپ محمد حسن شافعی، بیروت١٤١٨/١٩٩٧؛
(٢٤) احمد بن حسین بیهقی، السنن الكبری، بیروت: دارالفكر، )بیتا.]؛
(٢٥) مهدی پیشوایی و حسین گودرزی، «جمراتكجاست؟»، میقات حج، ش٩(پاییز ١٣٧٣)؛
(٢٦) عبدالرحمان جزیری، كتاب الفقه علی المذاهب الاربعة، استانبول١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٢٧) «جسر الجمراتالجدید: نقلة نوعیة فی مفهوم ادارة الحشود البشریة»، الحج و العمرة، سال٦١، ش٢(صفر ١٤٢٧)، ترجمه فارسی : «احداث پل جدید جمرات: تحولی در مفهوم مدیریت اجتماعات بزرگ انسانی»، ترجمه مهدی سرحدی، میقات حج، ش٥٥(بهار ١٣٨٥)؛
(٢٨) جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بغداد ١٤١٣/ ١٩٩٣؛
(٢٩) محمد بنعبداللّه حاكم نیشابوری، المستدرك علیالصحیحین، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی، بیروت؛
(٣٠) حرّ عاملی؛
(٣١) محمد بن محمد حطّاب، مواهب الجلیل لشرح مختصرخلیل، چاپ زكریا عمیرات، بیروت١٤١٦/ ١٩٩٥؛
خبرگزاری مهر، ٢٩/١٠/١٣٨٣،
[Online]. Available:http://www.mehrnews.com/fa/ Archive. aspx ;
محمد بناحمد خطیب شربینی، مغنیالمحتاج، [بیجا(: دارالفكر، )بیتا.(؛
رضا خلخالی، المعتمد فی شرح المناسك، تقریرات درس آیه اللّه خوئی، در موسوعة الامام الخوئی، ج٢٩، قم: مؤسسة احیاء؛
آثارالامام الخوئی، ) بیتا. ( خلیل بن احمد، كتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم؛
روح اللّه خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، مناسك حج: مطابق با فتاوای حضرت آیةاللّه العظمی امام خمینی سلاماللّهعلیه، با حواشی مراجع معظم تقلید، تهران ١٣٨٤ش؛
ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة، بیروت: ؛
«رمی دارالمعرفة، ) بیتا. ( الجمرة قبل طلوع الشمس»، مجله البحوث الاسلامیة، ش(محرّمـ جمادیالثانیه)؛
وهبه مصطفی زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلّته، دمشق١٤١٨/١٩٩٧؛
عبد الاعلی سبزواری، مهذّب الاحكام فی بیان الحلال و الحرام، قم١٤١٣ـ١٤١٦؛
هادیبن مهدی سبزواری، شرح نبراس الهدی فیاحكامالفقه و اسرارها، چاپ محسن بیدارفر، قم ش؛
سیوطی؛
عبدالحمید شروانی، حاشیة العلامة الشیخ عبدالحمید الشروانی، در حواشی الشروانی و ابن قاسم العبادی علی تحفة المحتاجبشرح المنهاج، چاپ سنگی مصر ١٣١٥؛
چاپافست )بیروت( : داراحیاء التراثالعربی، ) بیتا. ( ؛
محمد بن مكی شهید اول، الدروسالشرعیة فی فقه الامامیة، قم ١٤١٢ـ١٤١٤؛
سلیمانبناحمد طبرانی، المعجم الكبیر، چاپ حمدیعبد المجید سلفی، چاپ افست بیروتـ ?-١٤٠؛
طبری، جامع؛
فخرالدین بن محمد طریحی، مجمع البحرین، چاپ احمد حسینی، تهران ١٣٦٢ش؛
محمد الیاس عبدالغنی، تاریخ مکة المكرمة قدیماً و حدیثاً، مدینه١٤٢٢/٢٠٠١؛
حسن بن یوسف علامه حلّی، تذكرة الفقهاء، قم١٤١٤ـ؛
همو، مختلف الشیعة فی احكام الشریعة، قم ١٤١٢ـ١٤٢٠؛
محمد بن محمد غزالی، احیاء علومالدین، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
عبد الرحمان غفیلی، «حكم رمی الجمار لیلاً»، مجله البحوث الفقهیة المعاصرة، ش(١٤١٨)؛
محمد بن اسحاق فاكهی، اخبار مكة فی قدیم الدهر و حدیثه، ج٤، چاپ عبدالملك بنعبداللّه بندهیش، بیروت١٤١٩/١٩٩٨؛
احمد فتحاللّه، معجم الفاظ الفقه الجعفری، دمام١٤١٥/١٩٩٥؛
محمد بن یعقوب فیروزآبادی، ترتیب القاموس المحیط، چاپ طاهر احمد زاوی، بیروت ١٣٩٩/ ١٩٧٩؛
احمد بن ادریسقرافی، الذخیرة، ج٣، چاپ محمد بوخبزه، بیروت١٩٩٤؛
یوسف قرضاوی، من هدی الاسلام: فتاوی معاصرة، ج٣، كویت ١٤٢٤/٢٠٠٣؛
محمد بن احمد قرطبی، الجامع الاحكام القرآن، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
محمد طاهر كردی، التاریخ القویم لمكة و بیت اللّه الكریم، بیروت/٢٠٠٠؛
كلینی؛
ناصر مكارم شیرازی، «تحقیقی جدید درباره رمی جمرات»، میقات حج، ش٣٩(بهار ١٣٨١)؛
همو، «جمرات در گذشته و حال»، همان، ش٤٥(پاییز ١٣٨٢)، ش٤٦(زمستان١٣٨٢)؛
الموسوعة الفقهیة، كویت: وزارة الاوقاف و الشئون الاسلامیة، ج١٥، ١٤٠٨/١٩٨٨، ج١٧، ١٤٠٩/ ١٩٨٩، ج٢٣،١٤١٠/ ١٩٩٠؛
محمد بنعلی موسوی عاملی، مدارك الاحكام فیشرح شرائع الاسلام، قم١٤١٠؛
مهدی مهریزی، «نگرشی تازه به رمی جمرات»، میقات حج، ش٢٦(زمستان١٣٧٧)؛
محمد حسن بن باقر نجفی، جواهرالكلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت؛
احمدبن محمد مهدی نراقی، مستند الشیعة فی احكام الشریعة، قم، ج، ١٣، ١٤١٧؛
حسین بن محمد تقی نوری، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، قم ١٤٠٧ـ ١٤٠٨؛
یحیی بنشرف نووی، المجموع: شرح المهذّب، بیروت: دارالفكر، ) بیتا. ] حسین یزدی اصفهانی، «تحقیقی در مسأله رمی جمرات»، میقات حج، ش ٤٢(زمستان١٣٨١).
/ فریدهسعیدی/
تصاویر این مدخل:
جمرات (١٣٧٩ش) منبع: سازمان حج و زیارت، موسسه فرهنگی هنری مشعر، عکس از: مجید ناگهی (١٣٧٩ش)
جمره اولی منبع: جعفر الخلیلی، موسوعه العتبات المقدسه: قسم مکه المکرمه، بغداد ١٣٨٧
جمره عقبه/کبری (بهمن ١٣٨٣) منبع: سازمان حج و زیارت، موسسه فرهنگی هنری مشعر، عکس از: ک.شاهرخ (بهمن ١٣٨٣)