جمال‌ قَرْشی‌ ، دانشمند و دولتمرد تركستانی ‌در سده ‌هفتم‌. وی‌ در ٦٢٨ در مجاورت ‌المالیغ‌ [شهر آلما آتای ‌كنونی] به‌دنیا آمد. پدرش‌ حافظ ‌قرآن ‌و از اهالی‌ بَلاساغون ‌بود و تبار مادرش ‌به‌ مردم ‌مرو می‌ رسید. جمال ‌قرشی ‌تحصیلات ‌اولیه‌ را نزد ظهیرالدین‌ اشرف ‌بن ‌نجیب ‌كاسانی ‌به پایان‌ رساند. در ٦٤٦، به‌خدمت‌بدرالدین ‌محمد فَرَحی ‌در آمد و بعدها، در ملحقات‌الصُّراح‌، او را دانشمند بزرگ ‌اسلامی ‌خواند و ستود. قرشی ‌به ‌سبب‌ علاقه‌ای ‌كه ‌سُغْناق‌ تگینِبن ‌بوزار، معروف ‌به ‌طُغرُل ‌خان‌، بنیانگذار خاندان ‌طغرل‌، به ‌او پیدا كرده‌بود، به ‌معلمی ‌البوتار (فرزند سغناق‌) و بولْغان‌بیكی‌(شاهزاده ‌خانم ‌مغول ‌و دختر جوجی‌) گماشته ‌شد. در دربار از حمایت ‌صدرْ (وزیر) برهان ‌الدین‌، كه‌مقدمات‌نفوذ جمال‌را در آنجا فراهم‌ كرده ‌بود، بهره‌مند گردید و لقب ‌قرشی ‌یافت‌. این ‌لقب‌ به ‌سبب ‌انتساب ‌وی ‌به ‌قرش‌(دربار) به‌او داده‌شد و نسبتی‌با قُرَیش ‌ندارد ( د. اسلام‌، چاپ‌دوم‌، تكمله‌٣ـ٤، ذیل‌مادّه‌). او در ٦٦٢ به‌ كاشغر تبعید شد و در آنجا با صدر كمال‌الدین‌، از وزرای‌مغول‌، آشنا و مشمول‌ عنایات ‌او گردید. پس‌از آن ‌تا ٧٠٢ به‌شهرهای ‌مهم ‌آسیای ‌میانه ‌سفر كرد و با بسیاری‌از علما و مشایخ ‌آن ‌دیار آشنایی ‌یافت‌. این ‌سفرها در تألیف‌ ملحقات‌ برای‌او بسیار مفید بود. مثلاً، در ٦٧١ـ٦٧٢، در سفر از چاچ‌(تاشكند) به ‌كرانه‌های ‌سیحون‌علیا، از شهرهای ‌بارچْكَند و چَنْد دیدن ‌كرد؛ در بارچكند با حسام‌الدین‌حامد بن‌عاصم ‌بارچینلیگی‌(بارچینی‌/ بارچكندی‌)، كه ‌فقیه‌ بود، آشنا شد و به ‌مطالعه ‌آثار او پرداخت ‌و در ملحقات‌ اطلاعاتی‌راجع‌به‌این‌آثار آورد.

تاریخ‌ درگذشت ‌قرشی ‌دانسته‌ نیست‌، اما چون‌ ملحقات‌ در نخستین‌ سالهای ‌جلوس ‌چَپَر * ، فرزند قیدوخان‌* (خان‌چغتای‌)، یعنی ‌پس‌از ٧٠٢ به ‌پایان ‌رسیده‌، احتمالاً از این‌تاریخ‌ به‌ بعد، عمر چندانی ‌نكرده‌است‌.

آثار او عبارت‌اند از: ١) الصُّراح ‌من‌الصِّحاح‌. قرشی‌ در این‌ كتاب‌، كه ‌آن ‌را در ٦٨١ تألیف ‌كرده‌، كتاب ‌لغت‌ عربی‌ صحاح‌اللغه‌* جوهری‌* را تلخیص‌، و معادل ‌فارسی ‌هر واژه‌ را ذكر كرده‌است‌. الصّراح‌، كه‌ نسخه‌های ‌خطی ‌بسیاری از آن‌وجود دارد، بارها به‌چاپ ‌رسیده‌ است‌(رجوع کنید به سزگین‌، ج‌٨، ص‌ـ٢٢١).

٢) ملحقات‌الصُّراح‌، ذیلی‌ مفصّل‌ بر الصُّراح من‌الصِّحاح‌ است‌. بارتولد، در جلدِ اولِ >تركستان ‌در دوره‌حمله‌مغول‌< (سن‌پترزبورگ‌١٨٩٨)، كه‌ مجموعه‌ای ‌از متونِ گوناگون ‌است‌، خلاصه‌ای‌ از این ‌اثر را، كه ‌به ‌زبان ‌عربی ‌است‌، منتشر كرده‌است‌. ملحقات‌ در باره‌ حكومتهای ‌تركستان‌، به ‌ویژه‌ حكومت ‌قراخانیان‌( رجوع کنید به ایلك‌خانیان‌*) و خانات ‌چغتای‌* ، است‌و در آن‌از مشایخ‌ و علمای ‌نامدار نیز سخن ‌رفته ‌است‌. بیشتر این‌ معلومات‌، افسانه‌ای ‌است‌؛ اما، گاهی‌اطلاعات‌ تاریخی ‌و مستند نیز در آن‌ دیده ‌می ‌شود، به ‌خصوص‌ روایاتی ‌كه‌ مؤلف ‌درباره‌ مشایخ ‌و علمای ‌هم ‌روزگار خود آورده‌، از حیث‌ نشان ‌دادن ‌زمینه ‌فرهنگی‌ آن ‌دوره‌، دارای ‌اهمیت‌ است‌. به‌ عقیده‌ بارتولد، چون ‌در این‌اثر، زبان‌عربی‌ و فارسی ‌و تركی ‌با هم‌ مقایسه‌ شده‌اند، از این ‌لحاظ‌، تا جایی كه‌ اطلاع ‌داریم‌، به ‌عنوان‌ نخستین ‌نمونه ‌از تحقیقات ‌تطبیقی‌، در خور توجه ‌است‌. فؤاد كوپْریلی‌ هم ‌این ‌كتاب‌ را دلیلی ‌مهم‌ بر پیشرفت‌ علوم ‌اسلامی ‌و ادبی ‌در تركستان ‌شرقی‌ دانسته‌ است‌. قرشی ‌در این‌اثر از ویژگیهای‌ جغرافیایی ‌و قومی‌ جاهایی‌ كه ‌دیده‌، آگاهیهایی ‌داده ‌است‌. مثلاً، برخی ‌شهرها، از جمله ‌سغناق ‌را «بلادالتّراكمه‌» (سرزمینهای‌تركمنان‌) نامیده‌و به ‌خصوص ‌بارچكند را جایگاه ‌تركمنان ‌خوانده ‌است‌. فاروق ‌سومر ، بر اساس ‌اطلاعاتی ‌كه ‌قرشی ‌درباره‌ ناحیه ‌سیحون ‌علیا داده‌است‌، عقیده‌ دارد كه ‌تركمنان ‌آن‌ نواحی‌، حافظان سنّتهای ‌سلجوقی ‌بوده‌اند.

منابع‌:
(١) حاجی‌ خلیفه‌؛
(٢) یوسف‌ الیان ‌سركیس‌، معجم‌المطبوعات‌العربیة ‌و المعرّبة‌، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ ‌افست‌ قم‌١٤١٠؛

(٣) Vasily Vladimirovich Barthold , Mogol Istilasina kadar Turkistan , ed. Hakki Dursun Yildiz, Istanbul ١٩٩٠, ٦٧-٦٨;
(٤) idem, Orta Asya Turk tarihi hakkinda dersler , ed. K. Yasar Kopraman and Ismail Aka, Ankara ١٩٧٥, ٢٠٠, ٣٤٥;
(٥) EI ٢ , supple ., fascs. ٣-٤, Leiden ١٩٨١, s.v. "Djamal Karshi (by. P. Jackson);
(٦) H. F. Hoffman, Turkish literature: a bio-bibliographical survey , Utrecht ١٩٦٩, III/١-٣, ٨٤-٨٩;
(٧) Mehmed Fuad Koprulu, Turk edebiyati tarihi , Istanbul ١٩٢٦, ١٥٦, ٢٧٩;
(٨) P. Charles Rieu, Catalogue of the Turkish manuscripts in the British Museum , London ١٨٨٨, II, ٥٠٧;
(٩) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ١٩٦٧- ;
(١٠) Faruk Sumer, Oguzlar: Turkmenler , Istanbul ١٩٨٠, ١١٢, ٥٧١-٥٧٣;
(١١) Zeki Velidi Togan, Bugunku Turkili Turkistan ve Yakin tarihi , Istanbul ١٩٨١, ١٠٩-١١٠.

/ مصطفی‌بوداق‌( د. ا. د. ترك‌) /