جمال ‌الدین‌ بخاری‌(١) ، محمدبن ‌طاهربن‌ محمد زیدی‌بخاری‌، ستاره‌شناس ‌ایرانی ‌متوطن‌ در چین ‌در سده‌ هفتم‌. از زندگی ‌او اطلاع ‌بسیار كمی ‌وجود دارد. اندك ‌آگاهی ‌موثق ‌ما در باره‌ زندگی ‌او، نوشته‌های ‌مورخان‌ ایرانی ‌و نیز بخشی ‌از نوشته‌های‌ چینی‌ است ‌كه‌ درباره‌ سیر تكامل ‌دانشهای ‌ریاضی ‌و ستاره‌شناسی ‌در آن‌ كشور تألیف ‌شده‌است‌. بنا بر قرائنی‌، وی‌ پس‌از ٦٦٥ فوت‌ كرده‌ است‌( رجوع کنید به ادامه‌مقاله‌).

با تلفیقی‌از نوشته‌های ‌مؤیدالدین‌عُرضی‌* (معمار و ستاره‌شناس‌اهل‌شام‌، نیمه‌ دوم ‌قرن‌هفتم‌)، رشید الدین‌ فضل‌اللّه (وزیر، مستوفی‌ و مورخ‌عهد ایلخانی‌، متوفی‌ح ٧١٨) و خواندمیر (مورخ‌مشهور، متوفی‌٩٤٢ یا ٩٤٣)، می‌توان‌ به‌ دانسته‌هایی ‌درباره‌ جمال‌الدین ‌دست ‌یافت‌. به ‌نوشته‌ رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌(ج‌٢، ص‌١٠٢٤)، مُنكوقاآن‌(خان‌مغولی‌چین‌، متوفی‌٦٥٧) دستورِ ساختِ رصدخانه‌ای ‌را (قاعدتاً در چین‌) به‌جمال ‌الدین‌داد و به‌نوشته ‌خواند میر (ج‌٣، ص‌١٠٣)، جمال‌الدین ‌را از ایرا ن‌به‌ چین ‌احضار نمود. بنا به‌ نوشته ‌عُرضی‌(گ‌٦٩ ر)، هولاكو (متوفی‌٦٦٣) جمال‌الدین‌ را برای ‌ساخت ‌رصدخانه‌ به ‌چین ‌گسیل‌ كرد، اما او از عهده‌ ساخت‌ رصدخانه ‌برنیامد. اعتمادالسلطنه‌(ج‌١، ص‌٢٢٥) شخصی‌ را كه ‌به ‌دستور منكوقاآن ‌مسئول ‌ساختن ‌رصدخانه‌ شده ‌بود، جلال ‌الدین ‌محمدبن ‌طاهر راوندی ‌دانسته‌ است‌. تقریباً تمام‌ نوشته‌های ‌نویسندگان‌ اسلامی ‌درباره ‌جمال‌الدین‌ بخاری ‌در این‌ حد است‌. اطلاع‌ محدودی ‌نیز از حضور او در چین ‌وجود دارد. بر اساس‌ منابع‌ چینی‌، نام ‌او در چین ‌به ‌این‌ صورت‌ در آمده‌است‌: Cha-ma-li-ting یا Cha-ma-lu-ting در آمده است‌( رجوع کنید به سارتون‌، ج‌٢، بخش‌٢، ص‌١٠٢١؛
هارتنر ، ص‌١٨٤). وی‌در ٦٦٥ نوعی ‌گاهشماری‌ را، كه‌ بر اساس‌ دوره‌های‌ ده ‌هزار ساله ‌طراحی‌ شده ‌بود، برای ‌قوبیلای ‌قاآن‌(متوفی‌٦٩٣)، جانشین ‌منكوقاآن‌، ترتیب ‌داد و هفت‌ ابزار نجومی‌ را كه ‌با خود به‌ چین‌ برده ‌بود در اختیار منجمان‌ چینی ‌قرار داد ( رجوع کنید به ماركوپولو ، ج‌١، ص‌ـ ٤٥٦، حواشی ‌یول‌ ، بدون‌ذكر نامی‌از جمال‌الدین‌؛
سارتون‌، همانجا).

سفر جمال‌الدین ‌نخستین ‌سفر جهانگرد و دانشمندی ‌ایرانی‌، پس ‌از اسلام‌، به‌ چین ‌نبود و ایرانیان ‌دیگری‌، پیش ‌از او، به‌ آنجا سفر كرده ‌بودند؛
وجود سنگ ‌قبرهایی ‌با تاریخ ٦٧٩ و ٦٨٦، متعلق به ‌ایرانیان‌، از جمله‌شخص ‌دیگری ‌به‌نام‌«بخاری‌» در پكن‌، شاهدی ‌بر این‌ حضور است‌(درباره‌ این‌ سنگ ‌قبرها رجوع کنید به شعبانی‌، ص‌١٥). اما سفر جمال‌الدین‌، به‌ سبب ‌انتقال ‌بخشی ‌از علوم ‌به ‌چین‌، ممتاز است‌، به‌ طوری ‌كه ‌این‌ سفر را در تمامی‌ منابع‌، نمونه ‌مهمی ‌از تبادل‌ علمی‌ بین‌ایران ‌و چین ‌دانسته‌اند (برای‌نمونه‌ رجوع کنید به یه‌ئی‌ـ لیانگ‌، ص‌؛
برای‌ گزارشی ‌كلی ‌درباره‌ سفر جمال‌الدین‌ و دیگر موارد تبادل ‌دانسته‌های ‌ستاره‌شناسی ‌بین‌ چین ‌و ایران‌ رجوع کنید به > نجوم ‌شرقی ‌از جئو شوئوجین ‌تا شاه‌سجونگ‌ < ، یادداشتِ چن‌ ، ص‌٩٦ـ ٩٨). در این‌سفر، جمال‌الدین‌هفت‌نمونه‌ابزار نجومی‌به‌چین‌برد، كه‌ عبارت ‌بودند از: یك ‌اسطرلاب‌، یك ‌كره‌فلكی‌، یك ‌كره ‌زمین‌، یك‌ ذات‌الحَلَق‌، یك‌ذات‌الشعبَتین‌و دو رُخامه (ساعت‌آفتابی‌سنگی‌). در منابع ‌چینی صورت ‌عربی ‌و معادل‌ چینی ‌این ‌ابزارها ذكر شده ‌است‌(رجوع کنید به هارتنر، ص‌١٨٥). هارتنر (ص‌١٨٥ـ ١٩٢، با كوشش ‌بسیار، صورت ‌دگرگون‌ شده‌ نام‌عربی ‌این ‌ابزارها را در زبان ‌چینی‌ــ كه ‌به ‌سبب ‌چگونگی‌ نگارششان ‌به‌ خط‌ چینی‌، تغییر زیادی ‌یافته‌ بودند به‌ صورت ‌اولیه‌شان‌ بازسازی ‌نمود. در این‌میان‌، كره ‌زمینی ‌كه‌جمال‌الدین ‌به‌ چین‌برد، برای ‌معرفی ‌كره‌ جغرافیایی‌ ساخته ‌شده‌ در ایران‌در قرن‌هفتم‌، كه ‌نشان‌ دهنده ‌سطح پیشرفت ‌دانش‌ جغرافیا در میان ‌دانشمندان ‌ایرانی ‌بود، اهمیت ‌بسیاری ‌داشت‌(همان‌، ص‌١٩٠ـ١٩١). نمونه‌های ‌متعددی ‌از ابزارهای ‌نجومی ‌كه ‌پس‌از این‌دوره ‌در چین ‌ساخته ‌شدند، تقلیدی‌از ابزار جمال‌الدین ‌بخاری ‌به‌شمار می‌آیند (همان‌، ص‌١٩٣). یول‌در تعلیقات ‌خود بر سفرنامه‌ ماركوپولو (ج‌١، ص‌٤٤٤ـ ٤٥٥)، تصاویری ‌از چند ابزار نجومی ‌آورده ‌است ‌كه‌ احتمالاً تحت‌ تأثیر دانش‌ ستاره‌شناسی‌اسلامی ‌در چین‌ ساخته‌ شده‌اند.

باتوجه ‌به‌ زمان ‌حضور جمال‌الدین‌ در چین ‌و آغاز به‌كار رصدخانه مراغه‌ در ایران‌، به‌ نظر می‌رسد ابزارهایی ‌كه‌جمال‌الدین ‌به‌چین ‌برده ‌بود نمونه‌هایی ‌از ابزارهای ‌رصدخانه ‌مراغه ‌بوده‌اند (هارتنر، ص‌١٩٢). در مورد میزان ‌تأثیر این‌ابزار، یا به‌ طوركلی ‌دانش ‌ستاره‌شناسی ‌اسلامی‌، در ستاره‌شناسی ‌چینی‌ اختلاف ‌نظر وجود دارد. به‌ عقیده‌هارتنر (ص‌١٩٣)، ارتباط ‌ستاره‌شناسی ‌اسلامی ‌با گونه ‌چینی ‌آن‌، اثر مهمی‌ در تكوین ‌و رشد این ‌دانش‌ در چین ‌نداشت‌؛
اما، به ‌نظر چن‌( < رجوع کنید به نجوم ‌شرقی ‌از جئو شوئوجین ‌تا شاه‌ سجونگ‌> ، یادداشتِ چن‌، ص‌٩٧)، ستاره‌شناسی ‌اسلامی ‌تأثیر چشمگیری ‌بر شئون ‌گوناگون ‌تكوین ‌این ‌دانش ‌در چین‌ داشته ‌و بیش‌از همه ‌این‌تأثیر در دقت ‌رصد ستارگان و روشهای‌عملی ‌ستاره‌شناسی ‌بوده‌است‌.

از وجود ستاره‌شناس ‌دیگری‌، با نام‌ عمادالدین ‌بن‌ جمال‌الدین‌بخاری‌، در قرن ‌هشتم‌ اطلاعاتی ‌در دست‌ است‌. او در سمرقند زندگی‌ می‌كرد، و حاشیه‌هایی ‌بر زیج‌الغ‌بیگ‌ نوشته‌است‌، اما فاصله ‌زمانی ‌او با جمال‌الدین‌بخاری‌، این ‌فرض ‌را كه‌ وی‌ فرزند جمال‌الدین ‌بخاری ‌مورد نظر ما باشد منتفی ‌می‌سازد (در باره‌زمان‌زندگی‌عمادالدین‌بن‌جمال‌الدین‌ رجوع کنید به منزوی‌، ج‌٤، ص‌٢٨٦٢؛
برای‌گزارش‌ كوتاهی‌ از زندگی‌ جمال‌الدین ‌بخاری ‌و مهم‌ترین ‌منابع‌ در باره ‌زندگی ‌او رجوع کنید به روزنفلد و احسان‌اوغلو ، ص‌٢٢٢).

یكی ‌ازمهم‌ترین ‌پژوهشها درباره ‌زندگی ‌و فعالیت‌ علمی ‌جمال ‌الدین‌ بخاری‌، مقاله‌ ویلی ‌هارتنر با نام‌ > «شناخت ‌ابزارهای‌ نجومی‌ چامالوتینگ ‌و ارتباط‌ آنها با ابزارهای ‌رصدخانه‌ مراغه‌» < است ‌كه‌ در ١٣٢٩ش‌/١٩٥٠ در مجله‌ ایسیس‌ (ج‌) منتشر شد (فؤاد سزگین‌ آن‌ را در مجموعه‌ <ریاضیات‌ و نجوم‌اسلامی‌> ، ج‌٥١، فرانكفورت‌١٩٩٨، ص‌٢٦٦ـ٢٧٦، تجدید چاپ‌كرد). این‌ مقاله‌ تاكنون ‌دوبار به‌ فارسی ‌ترجمه‌ و منتشر شده ‌است‌: ترجمه ‌نخست از حسین ‌علیزاده ‌غریب‌، در پژوهشهای‌ایرانشناسی‌: نامواره‌ دكتر محمود افشار (ج‌١٣، تهران ١٣٨١ش‌، ص‌٥١١- ٥٣٥) و ترجمه‌ دوم ‌از ناصر كنعانی‌ در فصلنامه‌ فرهنگ‌ (ش‌ـ٤٥، زمستان‌ ١٣٨١ ـ بهار ١٣٨٢، ص‌ـ١١٠).

منابع‌:
(١) محمدحسن‌ بن‌علی‌اعتماد السلطنه‌، مطلع‌الشمس‌، چاپ ‌سنگی ‌تهران‌١٣٠١ـ١٣٠٣؛
(٢) خواندمیر؛
(٣) رشیدالدین‌فضل‌اللّه‌؛
(٤) رضا شعبانی‌، «یادداشتهای‌سفرچین‌»، كیهان‌ فرهنگی‌، سال‌٢، ش‌٩ (آذر ١٣٦٥)؛
(٥) مؤیدالدین‌عُرضی‌دمشقی‌، رسالة‌ فی‌كیفیة‌الارصاد و مایحتاج ‌الی‌علمه‌ و عمله ‌من‌الطرق‌المؤدیة‌ الی ‌معرفة ‌عددات ‌الكواكب‌، نسخه ‌خطی ‌كتابخانه‌ملی‌فرانسه‌، ش‌٢٥٤٤؛
(٦) احمد منزوی‌، فهرستواره‌ كتابهای ‌فارسی‌، تهران‌ ١٣٧٤ ش ؛
(٧) یه‌ئی‌ـ لیانگ‌، «رفت‌و آمدهای ‌دوستانه‌ بین‌چین‌ و ایران‌ در زمان‌ قدیم‌»، مجله‌ سیاست‌ خارجی‌، سال‌١ (زمستان‌١٣٦٥ ـ پاییز ١٣٦٦)؛

(٨) Willy Hartner, "The astronomical instruments of Cha-ma-lu-ting, their identification, and their relations to the instruments of the observatory of Maragha", Isis , vol.٤١, pt.٢, no. ١٢٤ (July ١٩٥٠);
(٩) Marco Polo, The book of Ser Marco Polo the Venetian concerning the kingdoms and marvels of the East , translated and edited, with notes by Henry Yule, ١٨١١, ٣rd. ed. by Henry Cordier, ١٩٠٣- ١٩٢٠, repr. London ١٩٧٥;
(١٠) Oriental astronomy from Guo Shoujing to King Sejong: proceedings of an international conference, Seoul, Korea, ٦-١١ October, ١٩٩٣ , ed. Nha I.-S. and F.Richard Stephenson, Seoul: Yonsei University Press, ١٩٩٧;
(١١) Boris Abramovich Rozenfeld and Ekmeleddin Ihsanoglu, Mathematicians, astronomers and other scholars of Islamic civilization and their works ( ٧ th - ١٩ th c. ), Istanbul ٢٠٠٣;
(١٢) George Sarton, Introduction to the history of science , Malabar, Fla. ١٩٧٥.

/ فرید قاسملو /