جم‌ ، محمود ، از رجال ‌سیاسی‌ معاصر ایران‌. پدرش‌، محمد صادق ‌كرمانی‌، از جمله‌ كارمندان ‌دولت ‌بود كه‌از كرمان ‌به‌ تبریز مهاجرت‌ كرده‌ بود. محمود جم‌ در ١٣٠٢/١٢٦٤ ش ‌در تبریز به ‌دنیا آمد (بامداد، ج‌٥، ص‌٢٨٣؛ مرسلوند، ج‌٣، ص‌٢١؛ دولتهای ‌ایران‌، ص‌١٦٣). تاریخ ‌تولد او در برخی‌ منابع ١٢٥٨ش ‌ذكر شده ‌است ‌كه‌ درست‌ نمی‌نماید (رجوع کنید به عاقلی‌، ج‌١، ص‌٥٤٧؛
طلوعی‌، ج‌ ١، ص‌٢٣٤). وی ‌تحصیلات‌ خود را در مدارسی ‌كه ‌به‌ روش ‌آموزشی‌ جدید در تبریز دایر شده‌ بود، از جمله‌ مدرسه ‌میسیونری‌(مبلّغان‌مذهبی‌) تبریز، به‌ پایان ‌برد و افزون‌ بر آن‌، نزد پدرش ‌نیز آموزشهایی دید. جم‌، كه‌ زبان ‌فرانسه‌ را به‌ خوبی ‌در مدرسه مبلّغان ‌مذهبی‌ مسیحی ‌فرا گرفته‌ بود، نزد كوپن‌ ، داروساز فرانسوی‌ كه‌ پزشك ‌مخصوص ‌محمدعلی ‌شاه‌ بود، مشغول ‌به ‌كار شد و از این ‌راه ‌به ‌نزد ولیعهد راه‌ یافت‌(تقی‌زاده‌، ص‌١٣٩؛
بامداد؛
طلوعی‌، همانجاها). در ١٢٨٨ ش‌از تبریز به ‌تهران ‌مهاجرت ‌نمود (بامداد؛
مرسلوند، همانجاها). ابتدا به‌عنوان‌ مترجم‌ در گمرك‌ تهران ‌به ‌كار پرداخت ‌و سپس‌، به‌ واسطه نفوذ یكی ‌از بستگان ‌خود، میرزا حسینقلی ‌نواب‌، وزیر امور خارجه دولت‌ مستوفی‌ الممالك‌، به ‌عنوان ‌منشی‌ و مترجم ‌در سفارت ‌فرانسه ‌در تهران‌ مشغول ‌به‌ كار شد (عاقلی‌، همانجا). او در ١٢٩٨ ش ‌به ‌دستور وثوق ‌الدوله‌ به ‌وزارت‌ مالیه ‌منتقل ‌و رئیس‌انبار غله‌ دولتی‌ گردید (بامداد، ج‌٥، ص‌٢٨٤؛
مرسلوند، همانجا) و در همان ‌سال‌، به ‌پیشنهاد وثوق‌ الدوله‌ و تصویب ‌احمد شاه‌ قاجار، لقب‌ مدیرالملك ‌به ‌او داده‌ شد (بامداد، همانجا؛
نجمی‌، ص‌١٣٩؛
عاقلی‌، ج‌١، ص‌٥٤٨). در برخی ‌منابع (از جمله‌ایران‌. وزارت ‌امور خارجه‌. دفتر مطالعات ‌سیاسی ‌و بین‌المللی‌، ص‌) آمده ‌است ‌كه ‌وی‌ ملقب ‌به‌ مدبرالملك ‌گردید، كه ‌اشتباه ‌است‌. پاره‌ای ‌از منابع‌، به‌ حمایت‌ جم ‌از وثوق ‌الدوله ‌و نقش ‌جم‌ در تصویب ‌قرارداد ١٩١٩ ــ كه ‌بسیاری ‌از ایرانیان ‌به ‌آن‌ اعتراض‌ نمودند اشاره ‌كرده‌اند ( رجوع کنید به مرسلوند، همانجا؛
دولتهای‌ ایران‌، ص‌١٦٤). جم‌ در دولت ‌میرزاحسن‌ مشیرالدوله‌(از تیر تا اسفند ١٢٩٩) به ‌ریاست ‌خزانه‌ داری‌ كل كشور رسید (كریمیان‌، ص‌٧٤).

دوره ‌اصلی ‌زندگی ‌سیاسی ‌محمود جم ‌از زمان‌ كودتای ‌سوم‌ اسفند ١٢٩٩ آغاز شد. او در جریان‌ كودتا بازداشت‌، اما به‌ دلیل‌ حمایت ‌از دولت ‌كودتا آزاد شد و در دولت ‌سید ضیاء الدین ‌طباطبایی‌، وزیر امورخارجه‌ گردید (عاقلی‌، همانجا؛
مرسلوند، ج‌٣، ص‌٢٢؛
دولتهای ‌ایران‌، ص‌١١٣). از دیگر مقامهای ‌او بود: وزارت ‌مالیه ‌در دولت‌ میرزاحسن‌خان‌ مشیرالدوله‌؛
وزارت‌ مالیه ‌در دو دولت ‌رضاخان‌(١٣٠٢ـ١٣٠٣ش‌)؛
معاونت ‌نخست‌ وزیری ‌دولتهای ‌محمدعلی فروغی ‌و میرزاحسن ‌مستوفی ‌الممالك‌؛
استانداری‌ كرمان‌ (١٣٠٥ ش‌) و خراسان (١٣٠٨ ش‌)؛
وزارت‌ فوائد عامه ‌در دولت ‌مخبرالسلطنه‌ هدایت‌؛
و وزارت ‌داخله (كشور) در دولت ‌دوم ‌محمدعلی‌ فروغی ‌از ١٣١٢ش‌تا ١٣١٤ش‌(شجیعی‌، ج‌٣، ص‌ ١٣٧، ١٤٦ـ١٤٧، ١٤٩ـ١٥٠؛
كریمیان‌؛
بامداد، همانجاها؛
دولتهای‌ ایران‌، ص‌١٢٧). در آذر ١٣١٤، دولت ‌فروغی‌ سقوط ‌كرد و جم‌ عهده‌دار تشكیل ‌دولت ‌گردید و دولت ‌او در همان ‌ماه از مجلس ‌شورای‌ ملی ‌وقت‌، رأی ‌اعتماد گرفت‌(شجیعی‌، ج‌٣، ص‌١٧٤؛
برای‌آگاهی‌ از نام‌اعضای‌ دولت ‌او رجوع کنید به دولتهای‌ایران‌، ص‌١٦١ـ١٦٢). جم‌از ١٣١٤ ش ‌تا ١٣١٨ ش ‌نخست ‌وزیر بود و در این‌ دوران‌ دو هیئت‌ دولت‌ را به‌ مجلس ‌معرفی ‌نمود. دولت‌ دوم ‌در پی ‌پایان ‌یافتن‌ دوره دهم ‌قانونگذاری ‌در خرداد ١٣١٦ و آغاز به ‌كار دوره‌ یازدهم ‌در مهر ١٣١٦، به‌ مجلس‌ معرفی ‌شد (برای‌ آگاهی ‌از تغییراتی ‌كه ‌در دولت‌ او رخ ‌داد رجوع کنید به شجیعی‌، ج‌٣، ص‌١٧٤ـ ١٧٥، پانویس‌ ٢٣). در آبان‌١٣١٨، به‌دستور رضا شاه‌، احمد متین‌ دفتری ‌مأمور تشكیل‌ دولت ‌شد و جم‌ وزیر دربار گردید. با پایان‌ یافتن‌ حكومت ‌رضاشاه‌ در شهریور ١٣٢٠ و اشغال ‌ایران ‌توسط ‌متفقین‌، جم ‌مأمور شد تا رضا شاه‌ و همراهان ‌او را برای‌ خروج‌ از مملكت ‌تا بندرعباس ‌بدرقه ‌نماید (رجوع کنید به جم‌، ص‌٤٧ـ٥١). وی ‌در اسفند ١٣٢٠ به‌ عنوان ‌سفیر ایران‌ به ‌مصر اعزام‌ شد و تا خرداد ١٣٢٦ در این ‌سمت ‌بود (ایران‌. وزارت ‌امورخارجه‌. دفتر مطالعات‌ سیاسی‌ و بین‌المللی‌، ص‌٦٩؛
كریمیان‌، همانجا). او در تیر ١٣٢٦ به‌ایران‌احضار شد و در دولتی‌ كه ‌احمد قوام ‌در شهریور همان ‌سال ‌به ‌مجلس ‌معرفی ‌كرده‌ بود، وزیر جنگ‌ گردید (كریمیان‌، همانجا؛
شجیعی‌، ج‌٣، ص‌). در آذر ١٣٢٦ دولت ‌قوام ‌سقوط‌ كرد و جم ‌بار دیگر وزیر دربار شد ( رجوع کنید به «متن‌استعفاء دسته‌ جمعی ‌وزیران‌ كابینه ‌قوام‌ در اعتراض ‌به‌ پخش ‌اعلامیه‌ نخست ‌وزیر از رادیو»، سند مورخ‌١٣٢٦ ش‌، ش‌ حلقه‌ ٠٠٠١، ش‌پرونده‌٠٦٦٠؛
كریمیان‌، همانجا) و تا مهر ١٣٢٨ در همین ‌سمت‌ بود تا اینكه‌ سفیر ایران ‌در ایتالیا شد كه ‌تا تیر ١٣٢٩ ادامه‌ یافت‌(ایران‌. وزارت ‌امورخارجه‌. دفتر مطالعات ‌سیاسی‌ و بین‌المللی‌، ص‌٢٤؛
كریمیان‌، همانجا؛
قس ‌مرسلوند، ج‌٣، ص‌٢٥، كه‌ زمان ‌اعزام ‌او به‌ ایتالیا را سال‌١٣٢٧ ش‌آورده‌است‌). وی ‌در مرداد ١٣٢٩ به ‌ایران‌ بازگشت ‌و در دوره ‌كوتاهی ‌در ١٣٣٣ ش ‌استاندار آذربایجان ‌شد (كریمیان‌، همانجا) و در دومین‌دوره‌ مجلس ‌سنا (١٣٣٢ـ١٣٣٨ ش‌) نماینده كرمان ‌در مجلس ‌گردید (فرهنگ‌ قهرمانی‌، ص‌٣٤٦). در ١٣٣٦ ش‌، و در پی ‌كوشش ‌محمدرضا پهلوی ‌برای ‌ایجاد احزاب ‌پارلمانی ‌در ایران‌، جم‌ به‌ ریاست ‌شورای ‌مركزی ‌حزب ‌جدید التأسیس ‌ملّیون ‌انتخاب ‌و مأمور تهیه اساسنامه‌ این ‌حزب ‌شد (مروارید، ج‌٣، ص‌٥٩٥ ٥٩٦). عضویت‌ در دوره‌های ‌سوم‌، چهارم‌ و پنجم ‌مجلس ‌سنا آخرین ‌فعالیت‌ سیاسی‌ او بود كه ‌تا پایان‌عمر، مرداد ١٣٤٨، بدان ‌اشتغال‌ داشت‌(فرهنگ‌ قهرمانی‌، ص‌٣٦١، ٣٦٨، ٣٧٩).

دوره نخست ‌وزیری ‌جم ‌یكی ‌از طولانی‌ ترین ‌دوره‌های ‌نخست ‌وزیری‌ در حكومت رضا شاه‌ بود و طی ‌آن‌ رخدادهای‌ سیاسی ‌ـ اجتماعی ‌بسیاری ‌در كشور اتفاق‌ افتاد، از جمله‌: واقعه كشف‌ حجاب‌*؛
واداشتن‌ روحانیان ‌به‌ گرفتن ‌جواز عمامه‌؛
دستگیری ‌گروه ‌سیاسی ‌پنجاه ‌وسه ‌نفر * ؛
بسته ‌شدن ‌قرارداد تقسیم ‌آب ‌رود هیرمند میان ‌ایران‌ و افغانستان‌ در ١٣١٧ ش‌؛
خودكشی‌علی‌اكبر داور، وزیر مالیه‌؛
امضای ‌پیمان‌ عدم‌ تعرض‌ بین‌ چهار دولت ‌ایران‌، عراق‌، افغانستان ‌و تركیه‌، به ‌نام ‌پیمان ‌سعدآباد؛
شهادت‌ سیدحسن مدرّس‌؛
اتمام‌ كار احداث‌ راه‌آهن‌ سراسری‌ ایران‌(برای ‌گزارشی ‌از مهم‌ ترین‌ رخدادهای‌ دوران ‌نخست‌ وزیری ‌جم‌ رجوع کنید به دولتهای‌ ایران‌، ص‌١٦٤ـ١٦٥؛
شجیعی‌، ج‌٣، ص‌١٧٥ـ١٧٧؛
«حكم‌ ریاست ‌وزراء در مورد شرایط ‌دادن‌ جواز روحانیت ١٣١٥ ش‌»، سند مورخ‌١٣١٤ ش‌، ش‌ حلقه‌٠٠٠١، ش‌ پرونده‌٠٠٨٨ ؛
«قرارداد تقسیم‌ هیرمند و تحدید حدود ایران‌ و افغانستان‌١٣١٧ـ١٣١٢ ش‌»؛
سند مورخ‌١٣١٢ ش‌، ش ‌حلقه‌٠٠٢٦، ش‌پرونده‌٠١٣١).

از نظر شخصیتِ سیاسی‌، فردوست‌(ص‌٦٥) جم‌ را یكی‌ از مهم ‌ترین ‌مهره‌های ‌دولت ‌انگلیس‌ در ایران‌ دانسته ‌است‌. در گزارشی‌ كه‌ بولارد، سفیر كبیر دولت‌ انگلیس ‌در ایران‌، در سالهای‌١٣١٨ـ١٣٢٤ ش‌، برای‌ معرفی ‌عده‌ای ‌از رجال ‌سیاسی ‌ایران‌، به ‌وزارت ‌امور خارجه ‌انگلیس‌ فرستاده‌، از جم‌ به ‌عنوان‌ فردی ‌خوش ‌مشرب‌ و معتمد اعضای ‌سفارت ‌انگلیس‌ در تهران ‌یاد كرده‌است‌(رجوع کنید به بولارد، ص‌٤٤٣؛
نیز رجوع کنید به مصدق‌، ص‌١٤٤؛
قاسمی‌، ص‌١١٢).

بخش ‌اعظم‌ حیات ‌سیاسی ‌جم‌ در دوره حكومت ‌پهلوی ‌سپری ‌شد. در این‌ سالها، جم‌ یكی ‌از وفادارترین ‌شخصیتهای ‌سیاسی ‌و مطیع‌ و مجری ‌فرمانهای ‌رضاشاه‌ و سپس‌محمدرضا پهلوی ‌بود ( رجوع کنید به اسنادی ‌از انتخابات ‌مجلس‌ شورای ‌ملی‌ در دوره پهلوی‌اول‌، ص‌٥٨، ١٠٠ـ١٠٣، ١٤٧ـ ١٤٨؛
سیف ‌پور فاطمی‌، ص‌٨٩٤ - ٨٩٥؛
مكی‌، ج‌٦، ص‌٢٦٢؛
برای ‌آگاهی‌ از برخی ‌قضاوتها درباره‌ شخصیت‌ سیاسی‌ وی‌رجوع کنید به مستوفی‌، ج‌٣، ص‌٢٢٥؛
نجمی‌، ص‌١٣٨؛
عاقلی‌، ج‌١، ص‌٥٥١). جم‌ خاطراتی ‌از فعالیتهای ‌سیاسی‌ خود را در قالب‌ مقالاتی ‌در شماره‌هایی ‌از سالنامه ‌دنیا به‌ چاپ ‌رساند (برای‌ آگاهی‌ از مشخصات‌ این‌ مقالات‌رجوع کنید به گلبن‌، ص‌٩٧ـ ٩٨). او به ‌تشكیلات ‌فراماسونی‌ ایران ‌تعلق‌ خاطر داشت ‌و نامش ‌در فهرست ‌اعضای ‌لژ بیداری‌، كه‌ یكی ‌از نخستین‌ تشكیلات‌ فراماسونی ‌ایران ‌بود، آمده ‌است ( رجوع کنید به ملكی‌، ج‌١، ص‌؛
رائین‌، ج‌٢، ص‌٧٧، ٤٥٣).

منابع‌:
(١) علاوه‌ بر اسناد مذكور در متن‌، موجود در آرشیو سازمان‌اسناد ملی‌ ایران‌؛
(٢) اسنادی ‌از انتخابات ‌مجلس ‌شورای‌ ملی ‌در دوره پهلوی‌اول‌، تهیه ‌و تنظیم‌ اداره‌ كل‌آرشیو، اسناد و موزه دفتر رئیس‌جمهور، تهران‌: وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، سازمان ‌چاپ‌ و انتشارات‌، ١٣٧٨ ش‌؛
(٣) ایران‌. وزارت ‌امورخارجه‌. دفتر مطالعات ‌سیاسی‌ و بین‌المللی‌، سیاستگزاران‌ و رجال‌ سیاسی‌ در روابط‌ خارجی‌ایران‌؛
(٤) به‌ ضمیمه قوانین ‌امور تشكیلاتی‌ و استخدامی‌ وزارت‌ امور خارجه‌، تهران‌١٣٦٩ ش‌؛
(٥) مهدی‌ بامداد، شرح ‌حال ‌رجال‌ ایران‌ در قرن‌١٢ و ١٣ و١٤ هجری‌، تهران‌١٣٤٧ـ١٣٥١ ش‌؛
(٦) ریدر ویلیام‌ بولارد، خاطرات‌ سرریدر ویلیام‌ بولارد سفیر كبیر انگلستان ‌در ایران‌: نامه‌های‌ خصوصی‌ و گزارشهای‌ محرمانه‌، ترجمه غلامحسین ‌میرزاصالح‌، به‌ انضمام‌ شرح‌حال‌رجال‌عصر پهلوی‌، تهران‌١٣٧٨ ش‌؛
(٧) حسن ‌تقی ‌زاده‌، زندگی‌ طوفانی‌: خاطرات ‌سید حسن‌ تقی ‌زاده‌، چاپ‌ ایرج ‌افشار، تهران‌١٣٧٢ ش‌؛
(٨) محمود جم‌، «آخرین‌ روزهای‌ اقامت ‌رضا شاه‌ كبیر در ایران‌»، سالنامه دنیا ، سال‌٢٣ (١٣٤٦ ش‌)؛
(٩) دولتهای ‌ایران‌ از میرزانصراللّه‌خان‌مشیرالدوله‌ تا میرحسین‌ موسوی‌، بر اساس ‌دفتر ثبت‌ كابینه‌های‌ نخست‌ وزیری‌، تهران‌: وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، سازمان ‌چاپ ‌و انتشارات‌، ١٣٧٨ ش‌؛
(١٠) اسماعیل ‌رائین‌، فراموشخانه‌ و فراماسونری ‌در ایران‌، تهران‌١٣٧٨ ش‌؛
(١١) نصراللّه‌ سیف ‌پورفاطمی‌، آئینه‌عبرت‌: خاطرات ‌دكتر سیف ‌پورفاطمی‌، به ‌كوشش ‌علی ‌دهباشی‌، تهران‌١٣٧٨ ش‌؛
(١٢) زهرا شجیعی‌، نخبگان ‌سیاسی‌ ایران‌: از انقلاب‌ مشروطیت ‌تا انقلاب ‌اسلامی‌، ج‌٣: هیأت ‌وزیران‌ایران‌ در عصر مشروطیت‌، تهران‌١٣٧٢ ش‌؛
(١٣) محمود طلوعی‌، بازیگران‌ عصر پهلوی‌: از فروغی ‌تا فردوست‌، تهران‌١٣٧٢ ش‌؛
(١٤) باقر عاقلی‌، شرح ‌حال‌ رجال‌ سیاسی ‌و نظامی‌ معاصر ایران‌، تهران‌١٣٨٠ ش‌؛
(١٥) حسین ‌فردوست‌، خاطرات‌ارتشبد سابق‌ حسین‌فردوست‌، در ظهور و سقوط‌ سلطنت ‌پهلوی‌، ج‌١، تهران‌: اطلاعات‌، ١٣٧٠ ش‌؛
(١٦) عطاءاللّه ‌فرهنگ ‌قهرمانی‌، اسامی ‌نمایندگان‌ مجلس ‌شورای ‌ملی‌از آغاز مشروطیت ‌تا دوره٤ قانونگذاری‌ و نمایندگان‌ مجلس ‌سنا در هفت‌ دوره تقنینیه‌ از ٢٥٠٨ تا ٢٥٣٦ شاهنشاهی‌، تهران‌١٣٥٦ ش‌؛
(١٧) ابوالفضل ‌قاسمی‌، «سیاستمداران ‌ایران ‌در اسناد محرمانة‌وزارت‌خارجه ‌بریتانیا»، آینده‌، سال‌١٨، ش‌١ـ٦ (فروردین‌ ـ شهریور ١٣٧١)؛
(١٨) علی‌ كریمیان‌، «نمونه ‌امضای‌ اعضای‌ هیأت‌ دولت‌: از ١٢٩٩ـ١٣٢٠ ه . ش‌.»، گنجینه‌ اسناد ، سال‌٣، دفتر ٢ و ٣ (تابستان ‌و پاییز ١٣٧٢)؛
(١٩) محمد گلبن‌، فهرست‌ سی‌ساله سالنامه‌ دنیا ، تهران‌١٣٧٧ ش‌؛
(٢٠) حسن ‌مرسلوند، زندگینامه رجال ‌و مشاهیر ایران‌، ج‌٣، تهران‌١٣٧٣ ش‌؛
(٢١) یونس ‌مروارید، از مشروطه‌ تا جمهوری‌: نگاهی به‌ ادوار مجلس ‌قانونگذاری‌ در دوران ‌مشروطیت‌، تهران‌١٣٧٧ ش‌؛
(٢٢) عبداللّه ‌مستوفی‌، شرح‌ زندگانی ‌من‌، یا، تاریخ‌ اجتماعی‌ و اداری‌ دوره قاجاریه‌، تهران‌١٣٧٧ ش‌؛
(٢٣) محمد مصدق‌، خاطرات‌ و تألمات ‌دكتر محمد مصدق‌، به‌ كوشش‌ ایرج‌ افشار، تهران‌١٣٦٥ ش‌؛
(٢٤) حسین‌مكی‌، تاریخ‌ بیست‌ساله ایران‌، ج‌٦، تهران‌١٣٦٢ ش‌؛
(٢٥) حسین‌ ملكی‌، نقد و تحقیق ‌تاریخی‌، ج‌١: دولتهای‌ ایران‌ در عصر مشروطیت‌١٣٥٧ـ١٢٨٥ ، تهران‌١٣٧٠ ش‌؛
(٢٦) ناصر نجمی‌، بازیگران‌سیاسی‌عصر رضاشاهی ‌و محمدرضا شاهی‌، تهران‌١٣٧٣ ش‌.

/ فرید قاسملو /