جَلولاء (یا جَلولا/ جِلولا) ، شهر و مركز ناحیه‌ای‌ اداری‌ به‌ همین‌ نام‌ در مشرق‌ عراق‌ و نام‌ جنگی‌ در این‌ شهر بین‌ مسلمانان‌ و سپاه‌ ساسانیان‌.

شهر و مركز ناحیه‌ اداری‌. این‌ ناحیه‌ در قضای‌ (شهرستان‌) خانقین‌ در لِوای‌ (استان‌) دیاله‌ قرار دارد. از شمال‌ و مغرب‌ به‌ قضای‌ كركوك‌، از شمال‌شرقی‌ به‌ ناحیه‌ اداری‌ خانقین‌، و از جنوب‌ به‌ ناحیه‌ اداری‌ سعدیه‌ محدود است‌. اراضی‌ آن‌ را رودِ دیاله‌ آبیاری‌ می‌كند (رجوع کنید به جعفری‌، ج‌٢، ص‌٨٤؛ خلیل‌ اسماعیل‌ محمد، ص‌٨ـ ٩). این‌ ناحیه‌، به‌ سبب‌ موقع‌ جغرافیایی‌ مناسب‌ و فراوانی‌ آب‌، دارای‌ محصولات‌ كشاورزی‌ گوناگون‌ و نیز اهمیت‌ اقتصادی‌ در منطقه‌ است‌ (خلیل‌ اسماعیل‌ محمد، ص‌٩٩). در ١٣٣٧ش‌/ ١٩٥٨ ناحیه‌ اداری‌ جلولاء در قضای‌ خانقین‌ تشكیل‌ شد (همان‌، ص‌٩).

شهر جلولاء در حدود ٣٥ كیلومتری‌ جنوب‌ غربی شهر خانِقین‌ (نزدیك‌ مرز ایران‌) و در حدود ١٢٠ كیلومتری‌ شمالِ شرقی‌ شهر بَعْقوبِه‌ * / بَعْقوبا، مركزِ لوای‌ دیاله‌، قرار دارد. شهر قِزِل‌ رُباط‌/ سَعْدیه‌ * (رجوع کنید به ادامه‌ مقاله‌) در حدود چهارده‌ كیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ آن‌ واقع‌ است‌. رود جلولاء، از ریزابه‌های‌ دیاله‌ * ، با جهت‌ شمالی‌ جنوبی‌، در آن‌ جریان‌ دارد. جلولاء با راههای‌ اصلی‌ به‌ شهر سُلیمانیه‌ (مركز استانی‌ به‌ همین‌ نام‌) در شمال‌شرقی‌ و با شهر كَركُوك‌ (مركز استان‌ تَأمیم‌) در شمال‌غربی‌ و از طریق‌ شهر بعقوبه‌ به‌ بغداد (به‌ فاصله‌ای‌ در حدود ١٧٠ كیلومتر) در جنوب‌غربی‌ مرتبط‌ می‌شود. همچنین‌ با راه‌ اصلی‌ به‌ طول‌ حدود ٦٥ كیلومتر، از طریق‌ خانقین‌ در شمال‌شرقی‌ به‌ شهر قصر شیرین‌ ایران‌ راه‌ دارد. جلولاء در مسیر راه‌آهن‌ شهرهای‌ اِربیل‌ ـ كركوك‌ و خانقین‌ به‌ بعقوبه‌ ـ بغداد قراردارد. اهالی‌ آن‌ عمدتاً اهل‌ سنّت‌اند و بیشتر آنان‌ به‌ كردی‌ و عربی‌ سخن‌ می‌گویند.

پیشینه‌. جلولاء به‌ معنای‌ «پوشیده‌ شدن‌» است‌. پس‌ از نبرد جلولاء (بخش‌ ٢)، چون‌ اجساد كشته‌ شدگان‌ زمین‌ را پوشانده‌ بود، مسلمانان‌ آنجا را به‌ این‌ نام‌ خواندند (رجوع کنید به یعقوبی‌، البلدان‌ ، ص‌٢٧٠؛ یاقوت‌ حموی‌، ذیل‌ مادّه‌). گلستانه‌ (ص‌٢٧٤) معنای‌ آن‌ را «خون‌ جلا داده‌ شده‌» ذكر كرده‌ است‌. همچنین‌ نام‌ جلولاء در منابع‌ با ضبطهای‌ دیگری‌ نیز آمده‌ كه‌ از آن‌ جمله‌ است‌: قراخان‌، قره‌غان‌، جلوالا، حلولا، و جلوله‌ (ابن‌حوقل‌، ص‌٢٤٥، پانویس‌؛
قدامة‌بن‌جعفر، ص‌٢٣٥، پانویس‌؛
مطهربن‌طاهر مقدسی‌، ج‌٥، ص‌١٧٨، پانویس‌؛
جمال‌ بابان‌، ج‌١، ص‌٩٣ـ ٩٤).

از پیشینه‌ قبل‌از اسلام‌ جلولاء اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌. جمال‌ بابان‌ (ج‌١، ص‌٩٤) «موضع‌ جلولا» را «كرخ‌ جدان‌» آورده‌ است‌، كه‌ شاید نام‌ دوره‌ ساسانی‌ آن‌ باشد. در دوره‌ ساسانی‌ (ح٢٢٦ ـ ح ٦٥٢ میلادی‌) جَلُولا و جَلُلْتا، با پنج‌ رستاق‌، از طسوجهای‌ خوره‌ شاذقباد بودند (رجوع کنید به ابن‌خرداذبه‌، ص‌٦، ١٣).

در دوره‌ اسلامی‌، پس‌ از گشوده‌ شدن‌ این‌ شهر به‌ دست‌ مسلمانان‌ (رجوع کنید به بخش‌ ٢)، تا سال‌ ٢٠٠ گزارش‌ ویژه‌ای‌ در باره‌ این‌ شهر ثبت‌ نشده‌ است‌؛
جز آنكه‌ در این‌ سال‌، ابوالسرایا پس‌ از قیام‌ برضد عباسیان‌ در این‌شهر دستگیرشد (رجوع کنید به ابن‌اثیر،ج‌٦،ص‌٣٠٩).

معتصم‌ عباسی‌ (حك: ٢١٨ـ٢٢٧)، زُطّها (رجوع کنید به جَت‌ * ) را ــكه‌ به‌ سبب‌ قحطی‌، از هندوستان‌ به‌ نواحی‌ بصره‌ و واسط‌ آمده‌ و موجب‌ بروز اغتشاشاتی‌ در این‌ مناطق‌ شده‌ بودندــ به‌ جلولاء و خانقین‌ منتقل‌ كرد (مسعودی‌، ص‌٣٥٥).

ابن‌اثیر در ذكر وقایع‌ سال‌ ٢٥٣ (ج‌٧، ص‌١٨٤)، از «ناحیه‌ جلولا» یاد كرده‌ است‌. جغرافی‌نویسان‌ سده‌ سوم‌ جلولاء را طسوجی‌ از كوره‌ عراق‌، ابتدای‌ بلاد جبل‌، در هفت‌ فرسخی‌ از دَسْكَرِه‌/ دسكره‌المَلِك‌ و خانقین‌ معرفی‌ كرده‌ و درآمد آنجا از گندم‌ و جو را هزار كُر (واحد وزن‌ معادل‌ ١٢٠٠ رطل‌ عراقی‌ برابر ٠٠٠ ، ١٥٦ درهم‌، حدود ٣٠ من‌) و صدهزار درهم‌ ضبط‌ كرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌رسته‌، ص‌١٦٤؛
ابن‌خرداذبه‌، ص‌١٣؛
یعقوبی‌، تاریخ‌، ج‌١، ص‌١٧٦؛
همو، البلدان‌ ، همانجا؛
قدامه‌بن‌ جعفر، ص‌١٩٨). در سده‌ چهارم‌، از جلولاء و خانقین‌، به‌ عنوان‌ دو شهرك‌ از ناحیه‌ عراق‌ یاد شده‌ است‌. رود تامِّرا، ریزابه‌ دجله‌، در مجاورت‌ جلولاء جریان‌ داشت‌ و در دو فرسخی‌ دسكره‌الملك‌ در باجَسْرا * ، نهروان‌ نام‌ می‌گرفت‌ ( حدودالعالم‌ ، ص‌١٥٣؛
مسعودی‌، ص‌٥٣). به‌ نوشته‌ محمدبن‌ احمد مقدسی‌ در اواخر سده‌ چهارم‌، جلولاء شهری‌ در كوره‌ بغداد و بدون‌ دیوار بود و پیرامونش‌ درختان‌ بسیار داشت‌ و در یك‌ مرحله‌ای خانقین‌ و دسكره‌ واقع‌ بود (ص‌١١٤ـ١١٥، ١٢١ـ١٣٥). در قرن‌ پنجم‌، ملك‌شاه‌ سلجوقی‌ (حك: ٤٦٥ـ٤٨٥) رباطی‌ در آن‌ ساخت‌ كه‌ به‌ رباط‌ جلولاء یا حلینه‌ ـ رباط‌ معروف‌ شد (حمداللّه‌ مستوفی‌، ص‌١٦٥) و به‌ گفته‌ برخی‌ محققان‌، با شهر قِزِل‌ رباط‌ كنونی‌ مطابقت‌ دارد (رجوع کنید به لسترنج‌ ، ص‌٦٢؛
كرمانشاهان‌ باستان‌ ، ص‌١١٣؛
د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ "Diyala"). در قرن‌ ششم‌، جلولاء شهری‌ كوچك‌ در یازده‌ میلی‌ دسكره‌ و هفده‌ میلی‌ خانقین‌ بود (ادریسی‌، ج‌٢، ص‌٦٦٩). در قرن‌ هفتم‌، شهرهای‌ این‌ منطقه‌ را لشكریان‌ مغول‌ ویران‌ كردند. آنان‌ برای‌ خراب‌ كردن‌ شهرها در ٦٥٦، از منجنیق‌ استفاده‌ می‌كردند كه‌ سنگهای‌ آن‌ از جلولاء و جبل‌ حَمرین‌ تأمین‌ می‌شد (عَزّاوی‌، ج‌١، ص‌١٧٤). در همین‌ سده‌، یاقوت‌ حموی‌ (همانجا) آن‌ را طسوجی‌ از كوره‌ سواد (عراق‌)، در راه‌ خراسان‌ آورده‌ و به‌ نهر بزرگ‌ میان‌ آن‌ و خانقین‌، كه‌ به‌سوی‌ بعقوبه‌ جریان‌ داشته‌، اشاره‌ كرده‌ است‌. در سده‌ هشتم‌، حمداللّه‌ مستوفی‌ (همانجا) نام‌ «رباط‌ جلولا» را آورده‌ كه‌ در پنج‌ فرسخی‌ خانقین‌ قرار داشته‌ است‌. به‌ نوشته‌ ابن‌خلدون‌ (متوفی‌ ٨٠٨؛
ج‌١، ص‌٨٨)، جلولاء در اقلیم‌ چهارم‌ بوده‌ و شهرهای‌ مهم‌ حُلوان‌ * و سِیمَرِه‌ * در مشرق‌ آن‌، نزدیك‌ كوه‌ قرار داشته‌ است‌. حافظ‌ابرو در سده‌ نهم‌ (ج‌٢، ص‌٧٩) آن‌ را طسوجی‌ از سواد عراق‌ آورده‌ است‌. در همین‌ قرن‌ جلولاء شهر كوچكی‌ دارای‌ نخلستان‌ بود و در هفده‌ میلی‌ خانقین‌ قرار داشت‌ (حمیری‌، ص‌١٦٧).

تا سده‌ چهاردهم‌، كمتر از آبادی‌، شهر یا ناحیه‌ جلولاء یاد شده‌ است‌؛
برای‌ مثال‌، نیدرمایر ، كه‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ (١٩١٤ـ١٩١٨) برای‌ مأموریت‌ به‌ آن‌ منطقه‌ رفته‌ بود، در مسیر شهربان‌ ـ قِزِل‌ رباط‌ـ خانقین‌، از شهر یا آبادی‌ جلولاء نام‌ نبرده‌ است‌. در نیمه‌ دوم‌ سده‌ چهاردهم‌، باستانی‌ پاریزی‌ (ص‌٥٨٢) در مسیر قصر شیرین‌ـ بغداد، به‌ ناحیه‌ جلولاء اشاره‌ كرده‌ و گفته‌ كه‌ پس‌ از آن‌ آبادی‌ قِزِل‌ رباط‌ است‌.

در اواسط‌ سده‌ چهاردهم‌/ بیستم‌، محله‌های‌ تاجران‌ متعددی‌ در آن‌ احداث‌ شد كه‌ بیشتر آن‌ در دست‌ تجار شهر سعدیه‌ بود (خلیل‌ اسماعیل‌ محمد، ص‌١٨٦). در این‌ دوره‌ جمعیت‌ آن‌ به‌سرعت‌ افزایش‌ یافت‌، به‌ طوری‌ كه‌ از ٠٠٠ ، ٨٤ تن‌ در ١٣٢٦ـ١٣٣٦ش‌/ ١٩٤٧ـ١٩٥٧، به‌ ٠٠٠ ، ١١٥ تن‌ در ١٣٣٦ـ ١٣٤٤ش‌/ ١٩٥٧ـ١٩٦٥ رسید. همچنین‌ از ١٣٤٤ تا ١٣٤٨ش‌/ ١٩٦٥ـ١٩٧٠، ٥٠% جمعیت‌ ناحیه‌ در شهر جلولاء به‌ سر می‌بردند (همان‌، ص‌١٨٧).

امروزه‌ شهر جلولاء از نظر اداری‌ و نظامی‌ از مراكز مهم‌ دولتی‌ و به‌سبب‌ عبور راههای‌ مهم‌ مواصلاتی‌ از اهمیت‌ تجاری‌ برخوردار است‌ و پادگان‌ و تأسیسات‌ نظامی‌ در آن‌ مستقر است‌ (جمال‌ بابان‌، ص‌٩٣؛
خلیل‌ اسماعیل‌ محمد، ص‌٩٨ـ٩٩). در آمار ١٣٨٣ش‌/ ٢٠٠٤، جمعیت‌ آن‌ ٠٠٠ ، ٣٦ تن‌ ضبط‌ شده‌ است‌ ( تاجئو ، ذیل‌ "Jalula" ).

جلولاء در ١١ فروردین‌ ١٣٨٢، در جریان‌ حمله‌ نیروهای‌ امریكا و انگلیس‌ به‌ عراق‌، به‌ شدت‌ ویران‌ شد.

منابع‌:
(١) ابن‌اثیر؛
(٢) ابن‌حوقل‌؛
(٣) ابن‌خرداذبه‌؛
(٤) ابن‌خلدون‌؛
(٥) ابن‌رسته‌؛
(٦) محمدبن‌ محمد ادریسی‌، كتاب‌ نزهة ‌المشتاق‌ فی‌ اختراق‌ الا´فاق، قاهره‌: مكتبة‌ الثقافة‌ الدینیة‌، [ بی‌تا. (؛
(٧) محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، «در كنار فرات‌»، وحید ، سال‌٥، ش‌٦ (دی‌ ١٣٤٦)؛
(٨) عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش‌؛
(٩) جمال‌ بابان‌، اصول‌ اسماءالمدن‌ و المواقع‌ العراقیة، ج‌١، بغداد ١٩٨٩؛
(١٠) عبداللّه‌بن‌ لطف‌اللّه‌ حافظ ‌ابرو، جغرافیای‌ حافظ ‌ابرو، ج‌٢، چاپ‌ صادق‌ سجادی‌، تهران‌ ١٣٧٨ش‌؛
(١١) حدودالعالم؛
(١٢) حمداللّه‌ مستوفی‌، نزهة‌القلوب؛
(١٣) محمدبن‌ عبداللّه‌ حمیری‌، الروض‌ المعطار فی‌ خبر الاقطار، چاپ‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌ ١٩٨٤؛
(١٤) خلیل‌ اسماعیل‌ محمد، قضاء خانقین‌: دراسة فی‌ جغرافیة السكان‌، بغداد ١٣٩٧/١٩٧٧؛
(١٥) عباس‌ عزّاوی‌، تاریخ‌ العراق‌ بین‌ احتلالین‌ ، بغداد ١٣٥٣ـ١٣٧٦/ ١٩٣٥ـ١٩٥٦، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٣٦٩ش‌؛
(١٦) كرمانشاهان‌ باستان‌: از آغاز تا آخر سده‌ سیزدهم‌ هجری‌ قمری‌، ) بی‌جا، بی‌تا. (؛
(١٧) قدامة‌بن‌ جعفر؛
(١٨) ابوالحسن‌بن‌ محمدامین‌ گلستانه‌، مجمل‌التواریخ‌ ، چاپ‌ مدرس‌ رضوی‌، تهران‌ ١٣٥٦ش‌؛
(١٩) مسعودی‌، تنبیه‌؛
(٢٠) محمدبن‌ احمد مقدسی‌؛
(٢١) مطهربن‌ طاهر مقدسی‌، كتاب‌ البدء و التاریخ، چاپ‌ كلمان‌ هوار، پاریس‌ ١٨٩٩ـ١٩١٩، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ١٩٦٢؛
(٢٢) نقشه‌ راهنمای‌ جمهوری‌ عراق‌ ، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٠٠٠ ، ٢: ١ ، تهران‌: سحاب‌، ] بی‌تا. ) ؛
(٢٣) نقشه‌ راهنمای‌ عراق‌ ، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٢٠٠ ، ١:١، تهران‌: گیتاشناسی‌، [ بی‌تا. ]؛
(٢٤) یاقوت‌ حموی‌؛
(٢٥) یعقوبی‌، البلدان‌ ؛
(٢٦) همو، تاریخ‌ ؛

(٢٧) EI ٢ , s.v. "Diyala" (by S.H. Longrigg);
(٢٨) Guy Le Strange, The lands of the Eastem Caliphate , Cambridge ١٩٣٠;
Tageo , [Online( )٢٠٠٥(. Available: http://www.tageo. com/index-e-iz-cities-IQ.htm )١٣ Dec ٢٠٠٥];
The Times atlas of the world , London: Times Books, ١٩٨٥.

/ معصومه‌ بادنج‌ /