جَلودی‌ ، ابواحمد عبدالعزیزبن‌ یحیی‌بن‌ احمد بصری‌ ، از بزرگان‌ شیعه‌ در قرن‌ سوم‌ و اوایل‌ قرن‌ چهارم‌. وی‌ از نوادگان‌ عیسی‌ جلودی‌، از اصحاب‌ امام‌ باقر علیه‌السلام‌، بود. درباره‌ نسبت‌ جلودی‌، اختلاف‌نظر وجود دارد، از جمله‌ گفته‌اند جلود، بر وزن‌ جعفر یا قبول‌، منطقه‌ای‌ است‌ در شام‌ یا اندلس‌ یا افریقا یا در منطقه‌ای‌ به‌نام‌ بحر و یا نام‌ شاخه‌ای‌ است‌ از قبیله‌ اَزْد (رجوع کنید به نجاشی‌، ص‌٢٤٠؛ یاقوت‌ حموی‌، ذیل‌ «جلود»؛ علامه‌ حلّی‌، ص‌١١٦). تاریخ‌ ولادت‌ وی‌ معلوم‌ نیست‌. ظاهراً تمام‌ عمر در بصره‌ بوده‌ (رجوع کنید به طوسی‌، ص‌٧٨) و در آنجا نزد ابوعبداللّه‌ محمدبن‌ زكریا جوهری‌ غَلاّبی‌ (متوفی‌ ٢٨٠) تلمذ كرده‌ است‌. باتوجه‌ به‌ كثرت‌ اخبار منقول‌ از وی‌، شاید بتوان‌ غلاّبی‌ را مهم‌ترین‌ استاد جلودی‌ دانست‌ (رجوع کنید به ابن‌بابویه‌، ١٤٠٤، ص‌٢٢٩، ٢٥٦؛ همو، ١٣٨٦، ج‌١، ص‌٩، ١٧٠، ١٨١، ٢٢٩؛ خَزّاز رازی‌، ص‌١٣٤، ١٦٠). از دیگر كسانی‌ كه‌ جلودی‌ از آنها حدیث‌ نقل‌ كرده‌ است‌، ابوالخیر احمدبن‌ محمدبن‌ جعفر طائی‌ ( دلائل‌ الامامة، ص‌٥٣٩)، ابوالقاسم‌ عبدالواحدبن‌ عبداللّه‌بن‌ یونس‌ موصلی‌ (نوری‌، ج‌٣، ص‌٢٨٤) و ابوعبداللّه‌ احمدبن‌ عماربن‌ خالد (ابن‌طاووس‌، ١٤٠٠، ج‌٢، ص‌٤١٧) بوده‌اند.

درباره‌ شاگردان‌ وی‌ اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌، فقط‌ می‌دانیم‌ كه‌ احمدبن‌ ابراهیم‌بن‌ معلّی‌' بصری‌، علاوه‌ بر روایت‌ آثار جلودی‌، مستملی‌ وی‌ در بصره‌ بوده‌ است‌ (طوسی‌، ص‌٧٦) و ابوعلی‌ احمدبن‌ محمد صولی‌، شاگرد جلودی‌، نیز در ٣٥٢ یا ٣٥٣ به‌ بغداد رفته‌ و در مسجد بَراثا * ، مسجد معروف‌ شیعیان‌، روایاتی‌ از جلودی‌ نقل‌ كرده‌ است‌ (همان‌، ص‌٧٨؛ نیز رجوع کنید به مفید، ص‌١٦٥).

منزلت‌ جلودی‌ در جامعه‌ امامیه‌ بصره‌ بدان‌ حد بود كه‌ وی‌ را شیخ‌ امامیه‌ در بصره‌ خوانده‌اند (رجوع کنید به نجاشی‌، همانجا؛ ابن‌داوود حلّی‌، ص‌١٢٩). در هیچ‌یك‌ از كتب‌ رجال‌، در درستی‌ عقاید و روایات‌ جلودی‌ تشكیك‌ نشده‌ و او را در علوم‌ گوناگون‌ (همچون‌ تاریخ‌، حدیث‌، نجوم‌، فقه‌ و كلام‌) صاحب‌نظر دانسته‌اند.

آثار بسیاری‌ درباره‌ اخبار و سِیر و روایات‌ و مباحث‌ فقهی‌ برای‌ وی‌ برشمرده‌اند. نجاشی‌ (ص‌٢٤٠ـ٢٤٤) حدود دویست‌ اثر از وی‌ نام‌ برده‌ و گفته‌ كه‌ بعضی‌ از آنها را دیده‌، از جمله‌ آنهاست‌: كتاب‌ التفسیر عن‌ علی؛ مجموع‌ قرائة‌ امیرالمؤمنین‌ علی‌بن‌ ابی‌طالب‌ علیه‌السلام‌؛ كتاب‌ الجَمَل‌؛ كتاب‌ صِفّین‌؛ كتاب‌ الحَكَمَین؛ كتاب‌ مسند امیرالمؤمنین‌ علیه‌السلام‌؛ و كتاب‌ التجارات‌ عن‌ علی (نیز رجوع کنید به ابن‌ندیم‌، ص‌١٢٨). امروزه‌ از بیشتر این‌ آثار فقط‌ نامی‌ باقی‌ مانده‌ است‌.

در ٣١٧ در بصره‌، ابوالعباس‌ محمدبن‌ ابراهیم‌بن‌ اسحاق‌ طالقانی‌ برخی‌ آثار جلودی‌ را از وی‌ سماع‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ابن‌بابویه‌، ١٤٠٤، ص‌٦٣٠). این‌ فرد مهم‌ترین‌ راوی‌ آثار جلودی‌ برای‌ شیخ‌صدوق‌ (متوفی‌ ٣٨١) بوده‌ و صدوق‌ در اغلب‌ آثار خود، آنچه‌ را كه‌ به‌ روایت‌ از جلودی‌ آورده‌، از طریق‌ طالقانی‌ نقل‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌٢٢٩، ٢٥٦، ٢٧١، ٤٧٢؛ همو، ١٣٨٦، ج‌١، ص‌٩، ١٣٦، ١٥٣، ١٦٩ـ١٧٠، ١٨١، ٢٢٩). هارون‌بن‌ موسی‌ تلعكبری‌ * (متوفی‌ ٣٨٥؛ رجوع کنید به ابن‌طاووس‌، ١٣٧٧ش‌، ص‌١٤٤)، ابوسعید حسن‌بن‌ عبداللّه‌ عسكری‌ * (متوفی‌ ٣٨٢؛ ابن‌بابویه‌، ١٤٠٤، ص‌٢٢٩) و ابوعبداللّه‌ محمدبن‌ احمد صفوانی‌ * (زنده‌ در ٣٥٢؛ دلائل‌الامامة، ص‌١١٠، ١٢٨، ١٤٦، ١٥٣) نیز از مهم‌ترین‌ راویان‌ جلودی‌ بوده‌اند.

نجاشی‌ (ص‌٢٤٢)، یكی‌ از تألیفات‌ جلودی‌ در باب‌ ابن‌عباس‌، را تفسیره‌ عن‌الصحابة (یعنی‌ تفسیر ابن‌عباس‌ به‌ روایت‌ از صحابه‌) ذكر كرده‌ است‌. ظاهراً این‌ اثر، مأخذ منقولات‌ حاكم‌ حسكانی‌ در شواهد التنزیل‌ از جلودی‌ بوده‌ است‌. حسكانی‌ این‌ مطالب‌ را به‌ نقل‌ از ابوعبداللّه‌ محمدبن‌ عبداللّه‌ شیرازی‌ (متوفی‌ ٤٢٨) و ابوبكرمحمدبن‌ احمدبن‌ محمد جرجرائی‌ (جرجانی‌) نقل‌ كرده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌رجوع کنید به حسكانی‌، ج‌١، ص‌٦٦، ١٦٩، ١٧٨، ١٩٨، ٤٠١، ٥٧٢، ج‌٢، ص‌١٦٧). ابن‌طاووس‌ از برخی‌ آثار جلودی‌ كه‌ در اختیارش‌ بوده‌، مطالبی‌ نقل‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به كولبرگ‌ ، ص‌٢٣٦). ابراهیم‌بن‌ علی‌ كفعمی‌ (متوفی‌ ٩٠٥؛ ص‌٣٠١ـ٣٠٢) از كتاب‌ صِفّین‌ جلودی‌ عبارتی‌ نقل‌ كرده‌ است‌.

تاریخ‌ وفات‌ جلودی‌ را ابن‌طاووس‌ (١٤١٩، ص‌٥٢) سال‌ ٣٠٢، و ابن‌ندیم‌ (همانجا) پس‌ از ٣٣٠ ذكر كرده‌ است‌ (نیز رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌١، ص‌٣١٥؛ قس‌ همو، ج‌١، ص‌٣١٢). باتوجه‌ به‌ روایت‌ محمدبن‌ ابراهیم‌ طالقانی‌ (رجوع کنید به ابن‌بابویه‌، ١٤٠٤، ص‌٦٣٠) و ابوبكر جرجرائی‌ (رجوع کنید به حسكانی‌، ج‌١، ص‌٦٦) از جلودی‌ در ٣١٧، تاریخ‌ ٣٠٢ نادرست‌ است‌. به‌ نوشته‌ خزّاز رازی‌ (ص‌٣٢٦)، جلودی‌ در ١٧ ذیحجه‌ ٣٣٢ وفات‌ یافت‌ و در روز غدیر دفن‌ شد؛ به‌ نظر می‌رسد كه‌ این‌ تاریخ‌، صحیح‌ باشد.

منابع‌:
(١) آقابزرگ‌ طهرانی‌؛
(٢) ابن‌بابویه‌، الامالی‌، قم‌ ١٤٠٤؛
(٣) همو، علل‌ الشرایع، نجف‌ ١٣٨٦/١٩٦٦، چاپ‌ افست‌ قم‌ [ بی‌تا. (؛
(٤) ابن‌داوود حلّی‌، كتاب‌ الرجال‌، چاپ‌ محمدصادق‌ آل‌ بحرالعلوم‌، نجف‌ ١٣٩٢/١٩٧٢، چاپ‌ افست‌ قم‌ ) بی‌تا. (؛
(٥) ابن‌طاووس‌، الطرائف‌ فی‌ معرفة‌ مذاهب‌ الطوائف، چاپ‌ جلال‌الدین‌ حسینی‌، قم‌ ١٤٠٠؛
(٦) همو، فلاح‌ السائل‌ و نجاح‌ المسائل‌ فی‌ عمل‌ الیوم‌ و اللیلة، چاپ‌ غلامحسین‌ مجیدی‌، قم‌ ١٣٧٧ش‌؛
(٧) همو، محاسبه‌ النفس‌ ، چاپ‌ جواد قیومی‌ اصفهانی‌، ) بی‌جا. (: نشر القیوم‌، ١٤١٩؛
(٨) ابن‌ندیم‌؛
(٩) عبیداللّه‌بن‌ عبداللّه‌ حسكانی‌، شواهدالتنزیل‌ لقواعد التفضیل‌، چاپ‌ محمدباقر محمودی‌، تهران‌ ١٤١١/١٩٩٠؛
(١٠) علی‌بن‌ محمد خزاز رازی‌، كفایة‌ الاثر فی‌ النص‌ علی‌الائمة‌ الاثنی‌عشر، چاپ‌ عبداللطیف‌ حسینی‌ كوه‌كمری‌ خوئی‌، قم‌ ١٤٠١؛
(١١) دلائل‌ الامامة، منسوب‌ به‌ محمدبن‌ جریر طبری‌ آملی‌، قم‌: مؤسسه‌البعثه‌، ١٤١٣؛
(١٢) محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، الفهرست‌ ، چاپ‌ جواد قیومی‌ اصفهانی‌، قم‌ ١٤١٧؛
(١٣) حسن‌بن‌ یوسف‌ علامه‌ حلّی‌، رجال‌ العلامه‌ الحلی‌ ، چاپ‌ محمدصادق‌ بحرالعلوم‌، نجف‌ ١٣٨١/١٩٦١، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤٠٢؛
(١٤) ابراهیم‌بن‌ علی‌ كفعمی‌، المصباح‌ ، چاپ‌ سنگی‌ ) تهران‌ ] ١٣٢١، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤٠٥؛
(١٥) محمدبن‌ محمد مفید، كتاب‌ الامالی‌، چاپ‌ حسین‌ استاد ولی‌ و علی‌اكبر غفاری‌، قم‌ ١٤٠٣؛
(١٦) احمدبن‌ علی‌ نجاشی‌، فهرست‌ اسماء مصنّفی‌ الشیعة‌ المشتهر ب رجال‌ النجاشی‌، چاپ‌ موسی‌ شبیری‌ زنجانی‌، قم‌ ١٤٠٧؛
(١٧) حسین‌بن‌ محمدتقی‌ نوری‌، مستدرك‌ الوسائل‌ و مستنبط‌ المسائل‌ ، قم‌ ١٤٠٧ـ١٤٠٨؛
(١٨) یاقوت‌ حموی‌؛

(١٩) Etan Kohlberg , A medieval Muslim scholar at work: Ibn Tawus and his library , Leiden ١٩٩٢.

/ محمدكاظم‌ رحمتی‌ /