جلگه‌رُخ‌ ، بخشی‌ در شهرستان‌ تربت‌ حیدریه‌ در استان‌ خراسان‌ رضوی‌. از شمال‌ به‌ بخش‌ احمدآباد و زَبَرخان‌ (در شهرستان‌ نیشابور)، از مشرق‌ به‌ بخش‌ مركزی‌ شهرستان‌ فریمان‌، از جنوب‌ به‌ بخش‌ مركزی‌ و جلگه‌زاوه‌، و از مغرب‌ به‌ بخش‌ كَدكَن‌ محدود می‌شود و مشتمل‌ است‌ بر سه‌ دهستان‌ به‌ نامهای‌ بالارخ‌ (به‌ مركزیت‌ آبادی‌ سرهنگ‌)، پایین‌رخ‌ (به‌ مركزیت‌ آبادی‌ نَسَر) و میان‌رخ‌ (به‌ مركزیت‌ رُباطْ سَنگ‌). در منابع‌ قدیمی‌ آن‌ را رخ‌ نامیده‌اند (رجوع کنید به ادامه‌ مقاله‌). مركز آن‌ شهر رباط‌ سنگ‌ است‌.

بیشتر آبادیهای‌ آن‌ در دشت‌ واقع‌اند و مزرعه‌ موقت‌ دارند. از كوههای‌ مهم‌ آن‌، قَطار اُولَنگ‌ (بلندترین‌ قله‌ ٦٠٥ ، ٢ متر) در حدود ٥٥ كیلومتری‌ شمال‌ شرقی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌، سَر كوهِ قُوریجِه‌ (بلندترین‌ قله‌ ٥٤٣ ، ٢ متر) در حدود ٣٠ كیلومتری‌ شمال‌ شرقی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌، یالِ قَرتِكان‌ (بلندترین‌ قله‌ ٢٢٠ ، ٢ متر) در حدود ٥٢ كیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌ و اَرّه‌ تیغ‌ (بلندترین‌ قله‌ ٠٥٥ ، ٢ متر) در حدود ٤٨ كیلومتری‌ شمال‌ تربت‌ حیدریه‌ است‌ (جعفری‌، ج‌١، ص‌٥٩، ٣١١، ٤٠٤، ٥٦١). رودهای‌ شور (از ریزابه‌های‌ كال‌شور سبزوار) و كال‌شور (از ریزابه‌های‌ كال‌شور در جنوب‌ تربت‌ حیدریه‌)، زمینهای‌ بخش‌ را آبیاری‌ می‌كند. آب‌ آشامیدنی‌ اهالی‌ از رود، قنات‌، چشمه‌ و چاه‌ تأمین‌ می‌شود. معادن‌ مهم‌ بخش‌ عبارت‌اند از: گچ‌ و آهك‌ در جنوب‌ آبادی‌ رودخانه‌ (در حدود ٥٢ كیلومتر شمال‌غربی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌)، گل‌ سفید و سنگ‌ منْیزیت‌ نزدیك‌ آبادی‌ درختِ سِنجد (در حدود ٨١ كیلومتری‌ شمال‌ غربی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌)، كُرُم‌ نزدیك‌ آبادی‌ آب‌ باریكِ بالا در دره‌ زین‌الخان‌ (در حدود ٨٤ كیلومتری‌ شمال‌ شهر تربت‌ حیدریه‌)، و طلا و مس‌ نزدیك‌ آبادی‌ نسر/ نسرقورلاس‌، در حدود ٦٤ كیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌٤٣، ص‌١، ٩٩، ٨٦، ٢٢٧). این‌ بخش‌ از گیا دارای‌ شاه‌تره‌، گل‌ زوفا، دم‌گاو، خارخَسَك‌، مخلصه‌ و مراتعی‌ برای‌ چرای‌ دام‌ است‌، و از زیا بزكوهی‌، آهو، گرگ‌، روباه‌ و خرگوش‌ در آن‌ یافت‌ می‌شود (همان‌، ج‌٤٣، ص‌٩٧).

بخش‌ جلگه‌رخ‌، حاصلخیز است‌ و با احداث‌ چاههای‌ عمیق‌ و نیمه‌عمیق‌، كشاورزی‌ در آن‌ رونق‌ گرفته‌ است‌ (خسروی‌، ص‌٢٤٠). مهم‌ترین‌ محصولات‌ آن‌، گندم‌، جو، چغندر قند، بادام‌، سیب‌، زردآلو و انگور است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، همانجا). همچنین‌، در بیشتر آبادیهای‌ بخش‌، فرشبافی‌ رواج‌ دارد با طرحهای‌ كاشمری‌، نیشابوری‌، بلوچی‌ و نقشهای‌ سه‌ خشتی‌، گل‌ كشمیری‌، گل‌ كنده‌ و حاشیه‌ نرگسی‌ (همانجا).

راه‌ اصلی‌ مشهد ـ تربت‌ حیدریه‌ از این‌ بخش‌ می‌گذرد. از لحاظ‌ تقسیمات‌ كشوری‌، در ١٣٢٣ش‌ نام‌ دهستان‌ رخ‌، مشتمل‌ بر پایین‌رخ‌ و بالارخ‌ و ١٣٣ آبادی‌، در شهرستان‌ تربت‌ حیدریه‌ در استان‌ نهم‌ (خراسان‌) آمده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره‌ كل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، ج‌٣، ص‌١٣٢، ١٣٧). در فهرست‌ تقسیمات‌ كشوری‌ ١٣٥٥ش‌، دهستانهای‌ رخ‌، بالارخ‌، پایین‌رخ‌ و میان‌رخ‌ جزو بخش‌ كدكن‌ بودند. در ٢٢ اسفند ١٣٧٥، به‌ موجب‌ تصویبنامه‌ ١٢٧٩٠٣/ ت‌١٧٢٤٥ك‌، بخش‌ جلگه‌رخ‌ تشكیل‌ شد و دهستانهای‌ بالارخ‌، پایین‌رخ‌ و میان‌رخ‌ در تركیب‌ آن‌ قرار گرفت‌ (ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، ص‌١١٦٨ـ١١٦٩). در سرشماری‌ عمومی‌ ١٣٧٥ش‌، دهستان‌ بالارخ‌ ٦٧٣ ، ٩ تن‌، پایین‌رخ‌ ٤٣٠ ، ١٠ تن‌ و میان‌رخ‌ ٣٨٣ ، ٩ تن‌ جمعیت‌، داشته‌اند (مركز آمار ایران‌، ص‌٤٢، ٤٦، ٥٠). اهالی‌ بخش‌، شیعه‌ دوازده‌ امامی‌اند و به‌ فارسی‌ سخن‌ می‌گویند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌٤٣، ص‌٤١).

برخی‌ از آثار مهم‌ و تاریخی‌ جلگه‌رخ‌ عبارت‌اند از: مزار كوكاریز در آبادی‌ سربالا، در ٥٥ كیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌؛
زیارتگاه‌ پیر حقیقه‌ در آبادی‌ پیشاخور/ پیش‌آخور، در حدود ٥١ كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌؛
زیارتگاه‌ خواجه‌ بلبل‌، كنار آبادی‌ آب‌ باریك‌ پایین‌، در حدود ٧٩ كیلومتری‌ شمال‌ شهر تربت‌ حیدریه‌؛
زیارتگاهی‌ به‌ نام‌ مزار در آبادی‌ حصارْ جلال‌/ حسن‌ جلال‌، در حدود ٨٤ كیلومتری‌ شمال‌ شهر تربت‌ حیدریه‌؛
قلعه‌های‌ قدیمی‌ در آبادیهای‌ حصار یزدان‌، در حدود ١٢١ كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ تربت‌ حیدریه‌؛
و عَبدآباد، در حدود ٤٩ كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ تربت‌ حیدریه‌ (همان‌، ج‌٤٣، ص‌١، ٣٩، ٧٦، ١٤١).

شهر رباط‌ سنگ‌ در جنوب‌ بخش‌، در حدود ٣٥ كیلومتری‌ شمال‌ تربت‌ حیدریه‌ (مركز شهرستان‌) در ارتفاع‌ حدود ٦٨٠ ، ١ متری‌ در پایكوه‌ قرار دارد. كوههای‌ پیدر در جنوب‌شرقی‌ و خماری‌ در جنوب‌ آن‌ واقع‌ است‌. این‌ شهر از راه‌ اصلی‌ با شهرهای‌ مشهد به‌ طول‌ حدود ١٣٠ كیلومتر در شمال‌، كدكن‌ به‌ طول‌ حدود ٣٤ كیلومتر در مغرب‌ و فریمان‌ به‌ طول‌ ٨٠ كیلومتر در شمال‌شرقی‌ مرتبط‌ است‌. همچنین‌ آبادیهای‌ بخش‌، از جمله‌ سرهنگ‌ (در ٦٦ كیلومتری‌ شمال‌ شهر تربت‌ حیدریه‌) و نسر (با چهار محله‌ به‌ نامهای‌ بلند قلعه‌، وسط‌ قلعه‌، پایین‌ قلعه‌ و كنار قلعه‌)، عمدتاً از راه‌ فرعی‌ با مركز بخش‌ ارتباط‌ دارند.

آبادی‌ رباط‌ سنگ‌ در ١٣٧٥ش‌ جزو دهستان‌ میان‌رخ‌ بود و در سرشماری‌ عمومی‌ همین‌ سال‌، جمعیت‌ آن‌ ٢٥٦ ، ١ تن‌ ذكر شد (مركز آمار ایران‌، ص‌٥٠). این‌ آبادی‌ در ١٢ خرداد ١٣٧٩، به‌ موجب‌ تصویبنامه‌ شماره‌ ٩٩١٢/ ت‌٢١٢٩ك‌، به‌ شهر تبدیل‌ شد (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌، ١٣٨١ش‌ ب‌ ، ص‌٣٥). از پیشینه‌ رباط‌ سنگ‌ تا سده‌ اخیر اطلاعی‌ نداریم‌. نام‌ آن‌ در ١٣١٣ش‌ در كتاب‌ جغرافیا و اسامی‌ دهات‌ كشور (ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره‌ كل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، ج‌٣، ص‌١٤٢)، جزو دهستان‌ رخ‌ آمده‌ است‌. در ١٣٢٩ش‌ رزم‌آرا (ج‌٩، ص‌١٨٥) آن‌ را ده‌ از دهستان‌ نسر بالارخ‌ (در بخش‌ كدكن‌) و دارای‌ قنات‌، غلات‌، حبوبات‌ و كرباس‌بافی‌ ذكر كرده‌ است‌.

منطقه‌ جلگه‌رخ‌، ظاهراً وسیع‌تر از بخش‌ جلگه‌رخ‌ كنونی‌ بوده‌ است‌ و پیشینه‌ بعضی‌ آبادیهای‌ آن‌ به‌ سده‌های‌ نخستین‌ اسلامی‌ باز می‌گردد. این‌ منطقه‌ در دهه‌ سوم‌ هجری‌ و زمان‌ خلافت‌ عثمان‌بن‌ عفان‌ (٢٣ـ٣٥) به‌ دست‌ ابن‌عامر گشوده‌ شد (رجوع کنید به بلاذری‌، ص‌٥٦٨). در نیمه‌ دوم‌ سده‌ سوم‌، بلاذری‌ (همانجا) رخ‌ را از توابع‌ نیشابور ذكر كرده‌ است‌. در اواخر این‌ قرن‌، ابن‌رسته‌ (ص‌١٧١) رُخّ را از رستاقهای‌ نیشابور دانسته‌ است‌. در اواخر سده‌ چهارم‌، مقدسی‌ رخ‌ را كوچك‌ و به‌ مركزیت‌ تنفك‌ ضبط‌ كرده‌ است‌. وی‌ از بخش‌ پهناور شامات‌ یاد كرده‌ است‌ كه‌ بدون‌ شهرك‌ بود، آبادیهای‌ خوب‌ و كشتزار فراوان‌ داشت‌ و تَك‌آب‌/ تكاب‌ نیز خوانده‌ می‌شد (ص‌٣١٦، ٣١٩، پانویس‌؛
قس‌ یاقوت‌ حموی‌، ذیل‌ «شامات‌»). از مؤلفان‌ معاصر، خسروی‌ (ص‌٢١١، ٢١٦) شامات‌ یا قسمتی‌ از آن‌ را منطبق‌ بر جلگه‌رخ‌ كنونی‌، و تنفك‌ را بیشك‌ (رجوع کنید به ادامه‌ مقاله‌) دانسته‌ است‌. در اوایل‌ سده‌ ششم‌، یاقوت‌ حموی‌ (ذیل‌ «رُخّ») رخ‌ را رَبعی‌ از ارباع‌ نیشابور و كوره‌ای‌ مشتمل‌ بر ١٠٦ آبادی‌ ضبط‌ كرده‌ است‌. به‌ نوشته‌ او، عوام‌ به‌ آن‌ ریخ‌ می‌گویند و ابوموسی‌ هارون‌الرخّی‌ به‌ آنجا منسوب‌ است‌. وی‌ همچنین‌ (ذیل‌ «بِیشَك‌») بیشك‌ را قصبه‌ كوره‌ رخ‌، دارای‌ بازار و بدون‌ جامع‌ و منبر ذكر كرده‌ است‌. در این‌ سده‌، خواجه‌ سدیدالدین‌ محمد غزنوی‌ (ص‌١٩٢) از ناحیت‌ رخ‌ و دیه‌ بُرس‌ (امروزه‌ در ٦١ كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌) یاد كرده‌ است‌. لسترنج‌ ، بنابه‌ مطالب‌ مؤلفان‌ سده‌های‌ قبل‌، گفته‌ است‌ كه‌ ولایت‌ زاوه‌ یا قسمتی‌ از آن‌ به‌ رخ‌ معروف‌ و بیشك‌ یا شهرزاوه‌ كرسی‌ آن‌ بود (ص‌٣٥٦). در نیمه‌ اول‌ سده‌ نهم‌، بوزجانی‌ (ص‌٦٤) در ذكر مقامات‌ شیخ‌الاسلام‌ خواجه‌ قطب‌الدین‌ محمد، از ولایت‌ رخ‌ و آبادی‌ برس‌ نام‌ برده‌ است‌. از مطالب‌ وی‌ برمی‌آید كه‌ در این‌ زمانها، ولایت‌ رخ‌ از نظر علمی‌ مشهور بوده‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌٨٣). در همین‌ سده‌، حافظ‌ ابرو (ج‌٢، ص‌٥٥ـ٥٦) بلوك‌ رخِ را مشتمل‌ بر ٢٢ مزرعه‌ و جزو بلوكات‌ نیشابور ضبط‌ كرده‌ است‌. در دوره‌ ناصرالدین‌ شاه‌ قاجار (حك: ١٢٦٤ـ١٣١٣)، حكیم‌الممالك‌ در روزنامه‌ سفر خراسان‌ (ص‌٢٠١) از بلوك‌ رخِ تربت‌ نام‌برده‌ و در ١٢٩٥، حاج‌ سیاح‌ در مسیر مشهد به‌ تربت‌ حیدریه‌ از نابسامانی‌ اوضاع‌ اهالی‌، از جمله‌ اهالی‌ شورحصار، مطالبی‌ آورده‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌١٣٧). در ١٢٩٢/ ١٨٧٥، مك‌ گرگور ، به‌ نقل‌ از بلیو ، با اشاره‌ به‌ اوضاع‌ طبیعی‌ منطقه‌، رخ‌ را از بخشهای‌ تربت‌ ذكر كرده‌ است‌ (ج‌٢، ص‌١٢٤، ١٤٠). در اوایل‌ دوره‌ پهلوی‌ (١٣٠٤ـ ١٣٥٧ش‌)، بلوكات‌ بالارخ‌ به‌ مركزیت‌ آبادی‌ نسر و پایین‌رخ‌ به‌ مركزیت‌ آبادی‌ بُرْس‌، جزو تربت‌ حیدری‌ ذكر شده‌اند (كیهان‌، ج‌٢، ص‌٢٠٠).

منابع‌:
(١) ابن‌رسته‌؛
(٢) اطلس‌ راههای‌ ایران، تهران‌: گیتاشناسی‌، ١٣٦٩ش‌؛
(٣) ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ ١٣٧٥ ، تهران‌: روزنامه‌ رسمی‌ كشور، ١٣٧٦ش‌؛
(٤) ایران‌. وزارت‌ كشور، تقسیمات‌ كشور شاهنشاهی‌ ایران، تهران‌ ١٣٥٥ش‌؛
(٥) ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره‌ كل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، كتاب‌ جغرافیا و اسامی‌ دهات‌ كشور، ج‌٣، تهران‌ ١٣٣١ش‌؛
(٦) ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، نشریه‌ اسامی‌ عناصر و واحدهای‌ تقسیماتی‌ (به‌ همراه‌ مراكز )، تهران‌ ١٣٨١ش‌ الف‌ ؛
(٧) همو، نشریه‌ تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شماره‌ مصوبات‌ آن‌ ، تهران‌ ١٣٨١ش‌ ب‌ ؛
(٨) بلاذری‌ (بیروت‌)؛
(٩) درویش‌علی‌ بوزجانی‌، روضة‌الریاحین، چاپ‌ حشمت‌ مؤید، تهران‌ ١٣٤٥ش‌؛
(١٠) عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌، تهران‌ ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش‌؛
(١١) عبداللّه‌بن‌ لطف‌اللّه‌ حافظ‌ابرو، تاریخ‌ حافظ‌ ابرو ، ج‌٢: بخش‌ جغرافیای‌ خراسان‌ ، چاپ‌ كرافولسكی‌، ویسبادن‌ ١٩٨٢؛
(١٢) علینقی‌بن‌ اسماعیل‌ حكیم‌الممالك‌، روزنامه‌ سفر خراسان‌ ، تهران‌ ١٣٥٦ش‌؛
(١٣) محمدرضا خسروی‌، جغرافیای‌ تاریخی‌ ولایت‌ زاوه‌ ، مشهد ١٣٦٦ش‌؛
(١٤) رزم‌آرا؛
(١٥) محمدعلی‌بن‌ محمدرضا سیاح‌، خاطرات‌ حاج‌سیاح‌، یا، دوره‌ خوف‌ و وحشت، به‌ كوشش‌ حمید سیاح‌، چاپ‌ سیف‌اللّه‌ گلكار، تهران‌ ١٣٥٩ش‌؛
(١٦) محمدبن‌ موسی‌ غزنوی‌، مقامات‌ ژنده‌پیل‌: احمدجام‌ ، چاپ‌ حشمت‌اللّه‌ مؤید سنندجی‌، تهران‌ ١٣٤٥ش‌؛
(١٧) فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، ج‌٤٣: تربت‌ حیدریه‌ ، تهران‌: اداره‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، ١٣٦٣ش‌؛
(١٨) مسعود كیهان‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، تهران‌ ١٣١٠ـ١٣١١ش‌؛
(١٩) مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه‌ آبادیهای‌ كشور، استان‌ خراسان‌، شهرستان‌ تربت‌حیدریه‌، تهران‌ ١٣٧٦ش‌؛
(٢٠) مقدسی‌؛
(٢١) چارلزمتكاف‌ مك‌گرگور، شرح‌ سفری‌ به‌ ایالت‌ خراسان‌ و شمال‌غربی‌ افغانستان‌ در ١٨٧٥ ، ج‌٢، ترجمه‌ اسداللّه‌ توكلی‌ طبسی‌، مشهد ١٣٦٨ش‌؛
(٢٢) نقشه‌ تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ١:٢، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، ١٣٧٩ش‌؛
(٢٣) یاقوت‌حموی‌؛

(٢٤) Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate , Cambridge ١٩٣٠.

/ وحید ریاحی‌ /