جلال‌ طبیب‌ ، جلال‌الدین‌ احمدبن‌یوسف‌بن‌الیاس‌ طبیب‌ شیرازی‌، حكیم‌، شاعر و طبیب‌ قرن‌ هشتم‌. او پزشك‌ مظفریان‌ و طبیب‌ مخصوص‌ شاه‌ شجاع‌ (حك: ٧٦٠ـ٧٨٦) بود (خلیل‌، ج‌١، ص‌١٦٠ـ١٦١؛ واله‌ داغستانی‌، ص‌٨٠؛ ركن‌زاده‌ آدمیت‌، ج‌٢، ص‌٩٦). سال‌ تولدش‌ معلوم‌ نیست‌. اكثر تذكره‌نویسان‌ اصل‌ او را از فارس‌ دانسته‌اند (برای‌نمونه‌ رجوع کنید به دولتشاه‌ سمرقندی‌، ص‌٢٩٨؛ خلیل‌، ج‌١، ص‌١٦٠) ولی‌ نویسنده‌ تذكره‌ هفت‌اقلیم‌ (امین‌احمد رازی‌، ج‌٢، ص‌٧٨٧) او را اهل‌ نیشابور معرفی‌ كرده‌ است‌. پدرانش‌ همه‌ اهل‌ علم‌ و ادب‌ بودند و عمویش‌، نجم‌الدین‌ محمود طبیب‌ خوافی‌ شیرازی‌، از دانشمندان‌ معروف‌ شیراز در اواخر قرن‌ هفتم‌ و اوایل‌ هشتم‌ و از نزدیكان‌ خواجه‌رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌ (متوفی‌ ٧١٨) بود (صفا، ج‌٣، بخش‌٢، ص‌١٠٣٢). جلال‌ طبیب‌ از حاذق‌ترین‌ پزشكان‌ روزگار خود و به‌ این‌ جهت‌ مقرب‌ ملوك‌ زمان‌ بود و گویا ریاست‌ دارالشفای‌ فارس‌ را برعهده‌ داشت‌ (خلیل‌، ج‌١، ص‌١٦٠ـ١٦١). معروف‌ است‌ كه‌ داروی‌ مفرحی‌ برای‌ شاه‌شجاع‌ درست‌ كرد و با ابیاتی‌ در وصف‌ فواید آن‌ به‌ خدمت‌ شاه‌ فرستاد. شاه‌ جواب‌ داد: «همه‌ نیك‌ بگفتی‌، اما پیری‌ مشكل‌ به‌ جوانی‌ بدل‌ شود» (دولتشاه‌ سمرقندی‌، ص‌٢٩٨ـ ٢٩٩؛ خلیل‌، ج‌١، ص‌١٦١). خواندمیر در حبیب‌السیر (ج‌٣، ص‌٣٠٥ـ ٣٠٨) آورده‌ است‌ كه‌ جلال‌الاسلامِ طبیب‌، زهركشنده‌ای‌ برای‌ نابودی‌ پهلوان‌ اسدخراسانی‌ ساخت‌ و به‌ علیشاه‌ مزینانی‌ داد تا او را، كه‌ بر شاه‌شجاع‌ شوریده‌ بود، بكشد. احتمالاً طبیب‌ مذكور همان‌ جلال‌ طبیب‌ است‌.

جلال‌ طبیب‌ گذشته‌ از تبحر در پزشكی‌، شاعر هم‌ بود و در شعر غالباً جلال‌ و گاه‌ طبیب‌ تخلص‌ می‌كرد (آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌٩، قسم‌١، ص‌١٩٩؛ صفا، ج‌٣، بخش‌٢، ص‌١٠٣٣). ابتدا مداح‌ خواجه‌غیاث‌الدین‌ محمد رشیدی‌، فرزند خواجه‌رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌، بود (گلچین‌ معانی‌، ص‌١٨٠). پس‌ از كشته‌ شدن‌ خواجه‌ غیاث‌الدین‌، نزد شاه‌محمود آل‌مظفر (متوفی‌ ٧٧٦) رفت‌ و قصایدی‌ در مدح‌ وی‌ سرود (گلچین‌ معانی‌؛ واله‌ داغستانی‌، همانجا). گفته‌اند در غزلسرایی‌ چیره‌دست‌ بود و غزلهای‌ لطیف‌ و روان‌ داشت‌ (رجوع کنید به گلچین‌ معانی‌، ص‌١٨١ـ١٨٢؛ صفا، همانجا). اشعار عربی‌ و چندین‌ غزل‌ ملمع‌ نیز از او در دست‌ است‌ (رجوع کنید به فسائی‌، ج‌٢، ص‌١١٣٨، ١١٦٢؛ صفا، همانجا). علاوه‌ بر دیوانِ چهار هزار بیتی‌اش‌ كه‌ تذكره‌نویسان‌ از آن‌ خبر داده‌اند (رجوع کنید به فسائی‌، ج‌٢، ص‌١١٣٨)، جمعی‌ به‌ غلط‌ مثنوی‌ گل‌ و نوروز خواجوی‌ كرمانی‌ (متوفی‌ ٧٥٣) را نیز به‌ وی‌ نسبت‌ داده‌اند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به دولتشاه‌ سمرقندی‌، ص‌٢٩٨؛ خلیل‌، همانجا؛ سامی‌، ج‌٣، ص‌١٨٢٧؛ نیز رجوع کنید به گلچین‌ معانی‌، ص‌١٧٨). از دیگر اشتباهات‌ بعضی‌ از تذكره‌نویسان‌ درباره‌ جلال‌ طبیب‌ این‌ است‌ كه‌ او را شاعر قرن‌ یازدهم‌ و شاگرد ملاصدرای‌ شیرازی‌ (متوفی‌ ١٠٥٠) دانسته‌اند (رجوع کنید به صبا، ص‌١٧٥؛ داور شیرازی‌، ص‌١٣٥). همچنین‌ غزلهای‌ جلال‌ عضد یزدی‌، شاعر قرن‌ هشتم‌، را به‌ جلال‌ طبیب‌ نسبت‌ داده‌اند (برای‌ اینگونه‌ غزلها و اشتباهات‌ تذكره‌نویسان‌ رجوع کنید به انصاری‌ كازرونی‌، ص‌٣٥٩؛ ركن‌زاده‌ آدمیت‌، ج‌٢، ص‌٩٧؛ گلچین‌ معانی‌، ص‌١٧٨ـ١٨٠).

براساس‌ اشعار اندكی‌ كه‌ در تذكره‌های‌ فارسی‌ از جلال‌ طبیب‌ آمده‌ است‌، درجه‌ و مایه‌ شاعری‌ او را نمی‌توان‌ تخمین‌ زد، ولی‌ در كتاب‌ خطی‌ یتیمة‌ الدرر و كریمة‌الفقر از قرن‌ هشتم‌ (موجود در كتابخانه‌ ملك‌ به‌ شماره‌ ٥٨٧٤) چهار غزل‌ شیوا و لطیف‌ از وی‌ نقل‌ شده‌ است‌ (گلچین‌ معانی‌، ص‌١٨١).

نسخه‌خطی‌ دیوان‌ جلال‌ طبیب‌ به‌ شماره‌ ٦٤٥ در دارالكتب‌ قاهره‌ موجود است‌. این‌ نسخه‌ آراسته‌ و تذهیب‌ شده‌ را شخصی‌ به‌ نام‌ فرصت‌ غریب‌ در ٨٢٣ كتابت‌ كرده‌ است‌ ( فهرس‌ المخطوطات‌ الفارسیة، ج‌١، ص‌١٥٥). از آثار منثور جلال‌ طبیب‌ رساله‌ای‌ به‌ نام‌ رساله‌ شمع‌ است‌ كه‌ به‌ شیوه‌ گلستان‌ سعدی‌ نگاشته‌ شده‌ است‌. نسخه‌ خطی‌ آن‌ در كتابخانه‌ كالج‌ ترینیتی‌ دانشگاه‌ كیمبریج‌ انگلستان‌ ضمن‌ مجموعه‌ شماره‌ ٤٤.١٣ R. نگهداری‌ می‌شود و یاحقی‌، در مجموعه‌ رسائل‌ فارسی‌ (ص‌٤٣ـ٥٠)، آن‌ را چاپ‌ كرده‌ است‌. به‌ نوشته‌ علی‌ ابراهیم‌ خلیل‌ (همانجا)، جلال‌ طبیب‌ در سال‌ ٧٩٥ درگذشت‌، ولی‌ در سایر تذكره‌ها از تاریخ‌ و علت‌ مرگش‌ سخنی‌ به‌ میان‌ نیامده‌ است‌.

منابع‌:
(١) آقابزرگ‌ طهرانی‌؛
(٢) امین‌ احمد رازی‌، تذكره‌ هفت‌ اقلیم‌ ، چاپ‌ محمدرضا طاهری‌ (حسرت‌)، تهران‌ ١٣٧٨ش‌؛
(٣) ابوالقاسم‌بن‌ ابی‌حامد انصاری‌ كازرونی‌، مرقوم‌ پنجم‌ كتاب‌ سلّم‌السّموات‌: در شرح‌ احوال‌ شعرا و چكامه‌ سرایان‌ و دانشمندان‌ ، چاپ‌ یحیی‌ قریب‌، تهران‌ ١٣٤٠ش‌؛
(٤) احمدبن‌ یوسف‌ جلال‌ طبیب‌، رساله‌ شمع‌ ، چاپ‌ محمدجعفر یاحقی‌، در مجموعه‌ رسائل‌ فارسی‌، دفتر٢، مشهد: بنیاد پژوهشهای‌ اسلامی‌، ١٣٦٨ش‌؛
(٥) علی‌ابراهیم‌ خلیل‌، تذكره‌ صحف‌ ابراهیم‌، نسخه‌ عكسی‌ موجود در كتابخانه‌ مركزی‌ دانشگاه‌ تهران‌، ش‌٢٩٧٤؛
(٦) خواندمیر؛
(٧) مفیدبن‌ محمدنبی‌ داور شیرازی‌، تذكره‌ مرآت‌الفصاحة‌: شرح‌ حال‌ و نمونه‌ اشعار شاعران‌ فارس‌، چاپ‌ محمود طاووسی‌، شیراز ١٣٧١ش‌؛
(٨) دولتشاه‌ سمرقندی‌، كتاب‌ تذكرة‌الشعراء، چاپ‌ ادوارد براون‌، لیدن‌ ١٣١٨/١٩٠١؛
(٩) محمدحسین‌ ركن‌زاده‌ آدمیت‌، دانشمندان‌ و سخن‌ سرایان‌ فارس‌، تهران‌ ١٣٣٧ـ ١٣٤٠ش‌؛
(١٠) شمس‌الدین‌بن‌ خالد سامی‌، قاموس‌ الاعلام‌ ، چاپ‌ مهران‌، استانبول‌ ١٣٠٦ـ١٣١٦/ ١٨٨٩ـ١٨٩٨؛
(١١) محمدمظفر حسین‌بن‌ محمد یوسفعلی‌ صبا، تذكره‌ روز روشن‌ ، چاپ‌ محمدحسین‌ ركن‌زاده‌ آدمیت‌، تهران‌ ١٣٤٣ش‌؛
(١٢) ذبیع‌اللّه‌ صفا، تاریخ‌ ادبیات‌ در ایران‌ ، ج‌٣، بخش‌٢، تهران‌ ١٣٦٣ش‌؛
(١٣) حسن‌بن‌ حسن‌ فسائی‌، فارسنامه‌ ناصری، چاپ‌ منصور رستگارفسائی‌، تهران‌١٣٦٧ش‌؛
(١٤) فهرس‌ المخطوطات‌ الفارسیة‌ التی‌ تقتنیها دارالكتب‌ حتی‌ عام‌ ١٩٦٣م‌ ، قاهره‌: مطبعة‌ دارالكتب‌، ١٩٦٦؛
(١٥) احمد گلچین‌ معانی‌، «جلال‌ طبیب‌ شیرازی‌»، یغما ، سال‌١٤، ش‌٤ (تیر ١٣٤٠)؛
(١٦) علیقلی‌بن‌ محمدعلی‌ واله‌ داغستانی‌، ریاض‌الشعراء ، نسخه‌ خطی‌ كتابخانه‌ ملی‌ ملك‌، ش‌٤٣٠١.

/ رقیه‌ رسولی‌ /