جَغبوب‌ ، واحه‌ای‌ كوچك‌ [ در لیبی‌ ( در جنوب‌شرقی‌ سیرنائیك‌ ) نزدیك‌ مرز مصر(، مدفن‌ محمدبن‌ علی‌ سنوسی‌ (متوفی‌ ١٢٧٦)، بنیانگذار طریقت‌ سنوسیه‌. این‌ واحه‌ شرقی‌ترین‌، كم‌رونق‌ترین‌ و كوچك‌ترین‌ واحه‌ در طول‌ جاده كهن‌ و مهمی‌ است‌ كه‌ از دره نیل‌ و سیوَه‌ تا فِزّان‌ و منطقه طرابلس‌ امتداد یافته‌ است‌ و از میان‌ زمینهای‌ پستی‌ می‌گذرد كه‌ نخلستانهای‌ طبیعی‌ جالو، اوجِلَه‌، مَرَدَه‌ و جُفره‌ * ، همگی‌ نزدیك‌ به‌ مدار ْ٢٩، در آنها واقع‌ شده‌اند. اراضی‌ پست‌ جغبوب‌ شامل‌ مسیلی‌ است‌ پرپیچ‌وخم‌ به‌ نام‌ وادی‌ جغبوب‌، به‌ مساحت‌ هفتصد كیلومتر مربع‌ كه‌ گاه‌ تا ٢٩ متر پایین‌تر از سطح‌ دریای‌ آزاد قرار دارد. در شمال‌ این‌ وادی‌ فلاتی‌ شنی‌ و آهكی‌، متعلق‌ به‌ دوره میوسن‌ ) دومین‌ دوره‌ از دوران‌ سوم‌ زمین‌شناسی‌ (، وجود دارد كه‌ در جنوب‌ جای‌ خود را به‌ تپه‌های‌ شنی صحاری‌ ماسه‌ای‌ (ارگ‌) لیبی‌ می‌دهد. زمینهای‌ پست‌، پوشیده‌ از خاك‌ قرمز و ماسه زرد هستند و بستر آنها را سَبخَه‌ ) = شوره‌زار ] یا در مشرق‌، دریاچه نمك‌ (بحر) فراگرفته‌ است‌. تنها آثار به‌جای‌ مانده‌ از گذشته‌های‌ دور، گورهایی‌ هستند كه‌ همانند گورهای‌ واحه سیوه‌، در صخره‌های‌ شمالی‌ حفر شده‌اند.

جغبوب‌ حیات‌ خویش‌ را مدیون‌ محمدبن‌ علی‌ سنوسی‌ است‌، كه‌ در ١٢٧٢ همراه‌ خانواده‌، پیروان‌ و خدمتگزاران‌ خود از قاهره‌ به‌ این‌ مكان‌ آمد و «زاویه» اصلی‌ طریقت‌ سنوسیه‌ را بر فراز تپه‌ای‌ كوچك‌، در شمال‌شرقی‌ زمینهای‌ پست‌، بنا كرد. بعدها، با افزایش‌ تدریجی‌ جمعیت‌، مسجدی‌ عظیم‌ در آنجا ساخته‌ شد. طبق‌ برآورد دووریه‌ ، در ١٢٩٨ حدود سه‌ هزار سكنه‌ داشت‌ و از آن‌ میان‌ ٧٥٠ تن‌ طلبه‌ و دو هزار تن‌ غلامان‌ سیاه‌پوست‌ بودند؛ لیكن‌، با عزیمت‌ محمدالمهدی‌، پسر بنیانگذار این‌ شهرك‌، به‌ كُفرَه‌، جغبوب‌ رو به‌ انحطاط‌ نهاد. برخی‌ از سیاحان‌ به‌طور مختصر به‌ این‌ مسئله‌ پرداخته‌اند، از جمله‌ رولفس‌ (١٢٨٦/١٨٦٩)، رزیتا فوربز (١٣٠٠ ش‌/ ١٩٢١)، حسنین‌بیگ‌ (١٣٠٢ ش‌/ ١٩٢٣) و برونو دو لابوری‌ (١٩٢٣).

در ١٣٠٥ ش‌/ ١٩٢٦، كه‌ ایتالیاییها شهر را اشغال‌ كردند، دو دژ نظامی‌ در آنجا ساخته‌ شد و كشاورزی‌ گسترش‌ یافت‌ [ این‌ شهر تا زمانی‌ كه‌ ایتالیا در جنگ‌ جهانی‌ شكست‌ خورد در اشغال‌ آن‌ كشور بود (عفیفی‌، ذیل‌ مادّه‌) ]. در ١٣٢٠ ش‌/ ١٩٤١، انگلیسیها آن‌ را تصرف‌ كردند و ضمیمه سیرنائیك‌ (یكی‌ از ایالات‌ اتحادیه فدرال‌ لیبی‌ كه‌ در ١٣٣٠ ش‌/ ١٩٥١ بنیان‌ نهاده‌ شد) ساختند.

اینك‌ جغبوب‌ آبادی‌ بسیار كوچكی‌ با دویست‌ سكنه‌ است‌ و دیوارهایی‌ دارد كه‌ با سنگهای‌ بزرگِ خشكه‌چینی‌ شده‌ و محوطه مسجد بزرگ‌ و زاویه‌ را دربرگرفته‌اند. مسجد و زاویه‌، هركدام‌ به‌طور مجزا، دارای‌ صحن‌ ورودی‌ بزرگ‌، بخشهای‌ الحاقی‌ و چند منزل‌ كوچك‌اند كه‌ اغلب‌ در دو طبقه‌ بنا شده‌اند. مقبره محمدبن‌ علی‌ سنوسی‌، كه‌ در زیر گنبد مسجد بزرگ‌ قرار دارد، زیارتگاه‌ عموم‌ پیروان‌ طریقت‌ سنوسیه‌ و زاویه‌ مكانی‌ برای‌ تحصیل‌ علوم‌ دینی‌ است‌. بخش‌ اعظم‌ جمعیت‌ جغبوب‌ را مدرّسان‌، طلاب‌، خادمان‌ زاویه‌ و مسجد، و كارگران‌ سیاه‌پوستی‌ تشكیل‌ می‌دهند كه‌ در اندك‌ نقاط‌ حاصلخیز نخلستانها به‌كار اشتغال‌ دارند؛ نخلستانهایی‌ با كمتر از دوهزار اصله‌ نخل‌. نخلستانها، كه‌ با آب‌ نمكدار چاهی‌ كم‌عمق‌ آبیاری‌ می‌شدند، با چاه‌ آرتزینی‌ كه‌ ایتالیاییها حفر كردند و با دستیابی‌ به‌ آب‌ شیرین‌، گسترش‌ یافته‌اند. [ امروزه‌ (١٣٧٩ ش‌) مردم‌ این‌ شهر در امور گوناگون‌ اقتصادی‌، به‌ویژه‌ بازرگانی‌، فعالیت‌ دارند (عفیفی‌، همانجا) ].

منابع‌:
(١) [ عبدالحكیم‌ عفیفی‌، موسوعة ١٠٠٠ مدینة اسلامیة، بیروت‌ ١٤٢١/ ٢٠٠٠ ]؛

(٢) Bruneau de Laborie, Du Cameroun au Caire par le dإsert de Libye , Paris ١٩٢٤;
(٣) A. Desio, Risultati scientifici della missione alla oasi di Giarabub, ١٩٢٦-١٩٢٧ , Rome ١٩٢٨- ١٩٣١;
(٤) Rosita Forbes, The secret of the Sahara. Koufra , London ١٩٢١;
(٥) Hassenein-Bey, The lost Oases , London ١٩٢١;
(٦) G. Rohlfs, Von Tripolis nach Alexandrien , Bremen ١٨٧١;
(٧) E. Scarin, Le oasi cirenaiche del ٢٩ ْ parallelo , Florence ١٩٣٧.

/ ژ. دپوا ( د. اسلام‌ ) /