جعفر عیانی‌ ، تاریخ‌نگار، مؤلف‌ و صاحب‌منصب‌ عثمانی‌ در اواخر قرن‌ دهم‌ و اوایل‌ قرن‌ یازدهم‌. از تاریخ‌ ولادت‌ و سالهای‌ اولیه زندگی‌ او اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌. آنچه‌ از زندگانی وی‌ می‌دانیم‌ بنا بر مطالب‌ پراكنده‌ای‌ است‌ كه‌ در آثارش‌ آمده‌ است‌.

جعفر عیانی‌، فرزند محمد، از اهالی‌ پچ‌ (= پچوی‌ * ، شهر و مركز سنجقی‌ در قسمت‌ ماورای‌ دانوب‌ مجارستان‌) بود (حاجی‌ خلیفه‌، ج‌ ٢، ستون‌ ٩٥٤؛ بروسه‌لی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤١؛ د. ترك‌ ، ذیل‌ مادّه‌) كه‌ در ٩٩٥ یا ٩٩٦ در بُدین‌ * و بعد در وطنش‌، پچ‌، نایب‌ قاضی‌ شد و تا سال‌ ١٠٠٠ در آنجا اقامت‌ داشت‌. آنگاه‌ در خدمتِ حسن‌ پاشا تریاكی‌ (متوفی‌ ١٠٢٠)، قهرمان‌ قانیجه‌/ قنیژه‌ ، منصبِ «باش‌ دفتردار دیوان‌» را گرفت‌ ( د. ا. د. ترك‌ ، ذیل‌ مادّه‌). جعفر عیانی‌ دارای‌ مناصبی‌ چون‌ بیگلربیگی‌ بدین‌، تذكره‌جی‌ مالیه‌ و امینِ تذكره‌ بود كه‌ به‌ استانبول‌ رفت‌ (همانجا؛ نیز رجوع کنید به خانجی‌ بوسنوی‌، ص‌ ١٠٢). در استانبول‌، امینِ دفتر ایالت‌ روم‌ ایلی‌ گردید و چون‌ قوجه‌ سنان‌پاشا صدراعظم‌ شد، در معیت‌ والی بدین‌، محمدپاشا سنان‌ پاشازاده‌، در رمضان‌ ١٠٠١ به‌ بوسنه‌ رفت‌ (نعیما، ج‌ ١، ص‌ ٨٠ ، ٩٠؛ د. ا. د . ترك‌ ، همانجا) و شاهد محاصره‌ و فتح‌ قلعه سسقه‌ گردید ( د. ا. د. ترك‌ ، همانجا؛ نیز رجوع کنید به پچوی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٣٤٣). همچنین‌ در ذیقعده ١٠٠٢/١٥٩٣ شاهد محاصره یانق‌قلعه‌ و فتح‌ آن‌ در ١٧ محرّم‌ ١٠٠٣/٢٢ سپتامبر ١٥٩٤ بود ( د. ا. د. ترك‌ ، همانجا؛ نیز رجوع کنید به نعیما، ج‌ ١، ص‌ ٩٦، ١٠٠). آنگاه‌ صدراعظم‌، به‌ پاس‌ خدمات‌ جعفر، به‌ او منصبِ «دیوان‌ متفرقه‌لیق‌» بخشید ( د. ا. د. ترك‌ ، همانجا). پس‌ از درگذشت‌ مراد سوم‌ (حك : ٩٨٢ـ١٠٠٣؛ متوفی‌ ١٠٠٣) و جلوس‌ محمد سوم‌ (حك : ١٠٠٣ـ١٠١٢؛ نعیما، ج‌ ١، ص‌ ١٠٦)، جعفر عیانی‌ از سمتِ دولتی‌ كناره‌ گرفت‌ و برای‌ حج‌ و زیارت‌ اماكن‌ مقدّس‌ ابتدا به‌ مصر و سپس‌ به‌ حجاز رفت‌، در مكه‌ تحت‌ تأثیر شیخ‌ احمد صادق‌ به‌ طریقت‌ نقشبندی‌ گروید و سپس‌ به‌ صنعا نزدِ بیگلربیگی‌ یمن‌، حسن‌پاشا (حك : ٩٩٤ـ١٠١٢)، رفت‌ و در آنجا مقیم‌ گشت‌ (بغدادی‌، ج‌ ١، ستون‌ ٢٥٤؛ د. ا. د. ترك‌ ، همانجا).

جعفر عیانی‌ بنا بر آنچه‌ در نورنامه‌ آمده‌، دفتردار خزانه تِمِشوار * نیز بود ( رجوع کنید به بروسه‌لی‌؛ د. ا. د. ترك‌ ، همانجاها). گرچه‌ بعضی‌ وی‌ را جدّ ابراهیم‌ پچوی‌ * ، مورخ‌ مشهور، دانسته‌اند ( رجوع کنید به پچوی‌، ج‌ ١، مقدمه اوراز ، ص‌ ٣؛ بروسه‌لی‌، همانجا)، كریشچی‌اوغلو بر آن‌ است‌ كه‌ جعفر عیانی‌ چنین‌ نسبتی‌ با مورخ‌ مشهور ندارد ( د. ا. د. ترك‌ ، همانجا). اثری‌ در فن‌ معماری‌ به‌ نام‌ رساله معماریه‌ نیز به‌ جعفر عیانی‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به بروسه‌لی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٢)، اما به‌ نظر اورهان‌ شائق‌ گوك‌یای‌ ، كه‌ ناشر این‌ رساله‌ است‌، مؤلف‌ رساله‌ شخصی‌ به‌ نام‌ جعفر افندی‌، فرزند شیخ‌ بهرام‌، است‌ (ص‌ ١٤٤ـ ١٤٥، به‌ نقل‌ از گ‌ ٢٨ پ‌ رساله‌).

بغدادی‌ (همانجا) مرگِ جعفر عیانی‌ را در حدود ١٠٢٠/١٦١١ دانسته‌، اما به‌ گفته فهمی‌ قاراتای‌ (ج‌ ١، ص‌ ٤٩٨)، با توجه‌ به‌ تاریخ‌ استنساخِ زبدة النصایح، جعفر بعد از ١٠٢٣/١٦١٤ درگذشته‌ است‌.

آثار عیانی‌ عبارت‌اند از: ١) تواریخ‌ جدید ولایت‌ اُنگروس‌، حاوی وقایع‌ سالهای‌ ٩٩٣ تا ١٠٠٣، در شرح‌ جزئیات‌ لشكركشی‌ به‌ یانق‌قلعه‌ و فتح‌ آن‌. این‌ اثر به‌ لحاظ‌ اسلوب‌ ساده نگارش‌ و اینكه‌ بر مشاهدات‌ و شنیده‌های‌ شخص‌ مؤلف‌ تكیه‌ دارد، حائز اهمیت‌ است‌ و از طرف‌ دیگر با توجه‌ به‌ قلت‌ منابع‌ این‌ دوره تاریخی‌ و بیان‌ نادرست‌ منابع‌ دیگر در بابِ علل‌ و اسباب‌ جنگ‌ مذكور، ارزش‌ آن‌ افزون‌تر می‌شود. تك‌ نسخه خطی‌ آن‌ (موجود در دانشگاه‌ استانبول‌) را كریشچی‌اوغلو، ضمن‌ رساله كارشناسی‌ ارشد خود، در ١٣٦٦ ش‌/١٩٨٧ منتشر كرد ( د. ا. د. ترك‌ ، همانجا).

٢) زبدة النصایح‌ و عمدة التواریخ‌ یا زبدة النصایح‌ لارباب‌ المصالح‌ ، به‌ زبان‌ تركی‌ كه‌ در ١٠١٢ نوشته‌ و به‌ بیگلربیگی‌ یمن‌ حسن‌ پاشا تقدیم‌ شده‌ است‌ ( د. ا. د. ترك‌ ، همانجا؛
قس‌ حاجی‌خلیفه‌، همانجا: تألیف‌ ١٠٠٥؛
خانجی‌ بوسنوی‌، ص‌ ١٠٢؛
بروسه‌لی‌، همانجا: تألیف‌ ١٠٠٣). این‌ كتاب‌ در چهار باب‌ در باره مناقبِ بزرگان‌ اسلام‌ و حاوی‌ قصص‌ تاریخی‌ و اخلاقی‌ برگزیده‌ از ٢٣ كتاب‌ تركی‌ و فارسی‌ و عربی‌ است‌. چهار نسخه خطی‌ از آن‌ در كتابخانه طوپقاپی‌سرای‌، كتابخانه بریتانیا، كتابخانه دانشگاه‌ اوپسالا و كتابخانه مرادیه‌ در مَغنیسا وجود دارد (بروسه‌لی‌؛
خانجی‌ بوسنوی‌؛
د. ا. د. ترك‌ ، همانجاها).

٣) نورنامه‌ ، شامل‌ قصص‌ انبیا و سیره رسول‌اكرم‌ (بروسه‌لی‌، همانجا). پنج‌ نسخه خطی‌ از آن‌ در كتابخانه بریتانیا، نهاد تاریخ‌ ترك‌، دانشگاه‌ استانبول‌ و كتابخانه عاطف‌ افندی‌ موجود است‌ ( د. ا. د. ترك‌ ، همانجا). از این‌ اثر نسخه‌ای‌ نیز در كتابخانه راشد افندی‌ در قیصریه‌ نگهداری‌ می‌شود كه‌ ٦٢ برگ‌ دارد، در ١٠٢٧ استنساخ‌ گردیده‌ و در آخر آن‌ منظومه‌ای‌ به‌ تركی‌ مندرج‌ است‌ (كارابولوت‌ ، ص‌ ١١٣؛
نیز رجوع کنید به د. ترك‌ ، همانجا).

٤) جهاد نامه حسن‌ پاشا، تألیف‌ در سال‌ ١٠٠٠، در بیان‌ غزوات‌ حسن‌ پاشا قهرمان‌ قانیجه‌ (بابینگر، ص‌ ١٢٢). نسخه‌ای‌ خطی‌ از آن‌ در ٣٩ برگ‌ در كتابخانه ملت‌ استانبول‌ وجود دارد كه‌ ایشیل‌داك‌ رساله‌ای‌ تحقیقی‌ از آن‌ فراهم‌ آورده‌ كه‌ مختصر و ساده‌ شده آن‌ را وحید چابوك‌ با عنوان‌ تریاكی‌ حسن‌ پاشا غزالاری‌ و قانیژه‌ ساوُنمَه‌سی‌ در ١٣٥٧ ش‌/ ١٩٧٨ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسانده‌ است‌ (خانجی‌ بوسنوی‌؛
د. ا. د. ترك‌ ، همانجاها).

٥ ) نصایح‌الملوك‌ ، مجموعه‌ای‌ از قصص‌ پیامبران‌ و حكایات‌ دینی‌ و نظایر آن‌ كه‌ از ٢٣ كتاب‌ تركی‌ و عربی‌ و فارسی‌ و نیز قرآن‌ مجید گردآوری‌ و در ٣٨ برگ‌ عرضه‌ شده‌ است‌. نسخه آن‌ در كتابخانه دانشگاه‌ استانبول‌ به‌ همراه‌ تواریخ‌ جدید ولایت‌ انگروس‌ در یك‌ مجلد نگهداری‌ می‌شود. این‌ اثر نثری‌ منشیانه‌ دارد ( د. ا. د. ترك‌ ، همانجا).

منابع‌:
(١) محمدطاهر بروسه‌لی‌، عثمانلی‌ مؤلفلری‌ ، استانبول‌ ١٣٣٣ـ ١٣٤٢؛
(٢) اسماعیل‌ بغدادی‌، هدیة العارفین، ج‌ ١، در حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ٥؛
(٣) حاجی‌خلیفه‌؛
(٤) محمد خانجی‌ بوسنوی‌، الجوهر الاسنی فی‌ تراجم‌ علماء و شعراء بوسنه‌ ، چاپ‌ سید كسروی‌ حسن‌، بیروت‌ ١٤١٣/ ١٩٩٣؛
(٥) مصطفی‌ نعیما، تاریخ‌ ، ج‌ ١، [ استانبول‌ ] ١٢٨١؛

(٦) Franz Babinger , Die Geschichtsschreiber der Osmanen und ihre Werke , Leiden ١٩٢٧;
(٧) Orhan Saik Gokyay, "Risale-i Mimariyye-Mimar Mehmet Aga-eserleri", in Ismail Hakki Uzuncarsili 'ya armagan , Ankara: Turk Tarih Kurumu Basimevi, ١٩٨٨;
(٨) Ali Riza Karabulut, Kayseri Rasid Efendi Kutuphanesindeki: Turkce, Farsca, Arab ca yazmalar katologu , Kayseri ١٩٨٢;
(٩) Fehmi Edhem Karatay, Topkapi Sarayi Muzesi Kutuphanesi Turk ce yazmalar katalogu , vol.١, Istanbul ١٩٦١;
(١٠) Ibrahim Pecevi, Pecevi tarihi , ed. Murat Uraz, Istanbul ١٩٦٨-١٩٦٩;
(١١) TA , s.v. "Cafer, [Ayani]";
(١٢) TDVIA , s.v. "Ca fer Iyani" "(by Mehmet Kiriscioglu).

/ ناصر شعاریان‌ /