جعفرعلی‌خان‌ (یا میرمحمدجعفرخان‌ ) ، نَوّابِ (حاكم‌) تحت‌ حمایت‌ بریتانیا در بنگال‌ (حك : ١١٧١ـ١١٧٣ و ١١٧٦ـ ١١٧٨).

نظامتْ شجاع‌الملك‌ جعفرعلی‌خان‌ یا میرمحمد جعفرخان‌ بخشی‌ ( رجوع کنید به سلیم‌ زیدی‌ پوری‌، ص‌ ٣٧٤ و پانویس‌ ١) از سرداران‌ و شوهرخواهر محمدعلی‌ وِردی‌خان‌ * (مشهور به‌ جنابعالی‌، چهارمین‌ نواب‌ بنگال‌، حك : ١١٥٣ـ١١٦٩) بود. از سال‌ تولد و دوره جوانی‌اش‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌. وی‌ هم‌زمان‌ با آغاز حكومت‌ مستقل‌ جنابعالی‌ در بنگال‌، فعالیت‌ سیاسی‌ خود را آغاز كرد. در ١١٥٣ او جنابعالی‌ را در جنگ‌ با مرشد قلی‌خان‌، حاكم‌ اُریسه‌، یاری‌ بسیار كرد و به‌ پاس‌ خدماتش‌، پس‌ از فتح‌ اریسه‌، به‌ منصب‌ بخشیگری‌ اول‌ رسید (رجوع کنید به كرم‌علی‌، ص‌٧٠ـ٧٣؛ سلیم‌ زیدی‌ پوری‌، ص‌ ٣٣٥ـ٣٣٦، ٣٧٤؛ بوریج‌ ، ج‌ ١، ص‌ ٥٧٢؛ نیز رجوع کنید به بخشی‌ * ).

در ١١٥٥ در جنگ‌ جنابعالی‌ با راجای بهاسكر، جعفرعلی‌خان‌ به‌ حراست‌ از اردوی‌ جنابعالی‌ مأمور شد و پس‌ از شكست‌ راجای‌، مَرهَتَه‌ و تمام‌ بنگال‌ به‌ تصرف‌ جنابعالی‌ در آمد ( رجوع کنید به كرم‌علی‌، ص‌ ٨٥ـ٩٣). در همان‌ سال‌، قوم‌ الیمان‌ با كشتی‌ به‌ بنگال‌ حمله‌ كردند، جنابعالی‌، میرمحمدجعفرخان‌ را مأمور سركوب‌ آنان‌ كرد، اما آنان‌ گریختند. گفته‌ شده‌ است‌ كه‌ میرمحمدجعفرخان‌ از آنان‌ رشوه‌ گرفت‌ و به‌ ایشان‌ اجازه فرار داد ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٩٣ـ ٩٥).

در نبردهای‌ سال‌ ١١٥٦ و ١١٥٧ با ركهوجی‌، برادرزاده راجه دكن‌، جعفرعلی‌خان‌ به‌ نفع‌ جنابعالی‌ جنگید، كه‌ به‌ پیروزی‌ قوای‌ جنابعالی‌ انجامید ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٩٦ـ١٠٧؛ سلیم‌ زیدی‌پوری‌، ص‌ ٣٣٩ به‌ بعد). بر اثر این‌ تلاشها، موقعیت‌ جعفرعلی‌ خان‌ در دربار بنگال‌ بهتر شد و در ١١٦٠ حاكم‌ اریسه‌ گردید (كرم‌علی‌، ص‌ ١٣٨ـ١٣٩). در ١١٦٤ جنابعالی‌، جعفرعلی‌خان‌ را از مقام‌ بخشیگری‌ خلع‌ كرد (همان‌، ص‌ ١٦٧) و در ١١٦٧ او را موظف‌ به‌ پرداخت‌ سه‌ لك‌ (سه‌ هزار) روپیه‌ كرد و در صدد برانداختن‌ او برآمد. جعفرعلی‌خان‌ از پرداخت‌ سه‌ لك‌ روپیه‌ به‌ جنابعالی‌ خودداری‌ كرد. در پی‌ آن‌ بلوایی‌ در گرفت‌ كه‌ با كشته‌ شدن‌ یكی‌ از خویشان‌ جعفرعلی‌خان‌ خاتمه‌ یافت‌ ( رجوع کنید به همان‌، ص‌١٧٧ـ١٨٠). جنابعالی‌، كه‌ به‌ جعفرعلی‌خان‌ بدگمان‌ بود، در ١١٦٨ او را از تمام‌ مقامهایش‌ خلع‌ كرد (كرم‌علی‌، ص‌ ١٩٢؛ بوریج‌، ج‌ ١، ص‌ ٥٧٢).

سراج‌الدوله‌ محمد میرزا، نوه‌ و جانشین‌ جنابعالی‌، در ١١٧٠ یا ١١٦٩ حكومت‌ خود را در بنگاله‌ و بهار و اریسه‌ آغاز كرد و در همان‌ سال‌، به‌ كلكته‌ لشكر كشید و با انگلیسیها جنگید. این‌ جنگ‌ به‌ فرار انگلیسیها انجامید. جعفرعلی‌خان‌، به‌سبب‌ خدماتش‌ در این‌ جنگ‌، بار دیگر منصب‌ بخشیگری‌ را به‌دست‌ آورد ( رجوع کنید به كرم‌علی‌، ص‌ ٢١٨، ٢٢٤ـ٢٢٧؛ سلیم‌ زیدی‌پوری‌، ص‌ ٣٦٢ـ٣٦٤، ٣٦٦). سراج‌الدوله‌، كه‌ مغرور و زیاده‌خواه‌ شده‌ بود، لشكری‌ با سرداران‌ خود، از جمله‌ جعفرعلی‌خان‌، برای‌ جنگ‌ با پسر عموی‌ خود، شوكتْ جنگ‌، به‌ سوی‌ پورنیا فرستاد. وی‌ مهاراجه‌ رام‌ نراین، حاكم‌ عظیم‌آباد (شهری‌ در بنگال‌)، را نیز به‌ كمك‌ خواست‌ و خود در محرّم‌ ١١٧١ در پی‌ لشكر روانه‌ شد. سراج‌الدوله‌ بر پورنیا مستولی‌ گردید و شوكت‌جنگ‌ را از میان‌ برداشت‌ و پس‌ از پیروزی‌ (١١٧١)، جعفرعلی‌خان‌ را بركنار كرد ( رجوع کنید به كرم‌علی‌، ص‌ ٢٣٤ـ٢٣٩؛ سلیم‌ زیدی‌پوری‌، ٣٦٣، ٣٦٦ـ٣٦٩).

چند ماه‌ بعد در ١١٧١، لشكر كمكی‌ انگلیس‌، به‌ فرماندهی‌ كلنل‌ كلایو، به‌ كلكته‌ حمله‌ كرد. سراج‌الدوله‌ نزدیك‌ كلكته‌، در كوتهی ، اردو زد. انگلیسیها حمله‌ كردند و سراج‌الدوله‌، كه‌ توان‌ مقاومت‌ نداشت‌، به‌ صلح‌ تن‌ داد و اموال‌ غارت‌ شده‌ از كلكته‌ را پس‌ داد و به‌ مرشدآباد بازگشت‌ (كرم‌علی‌، ص‌٢٤٢ـ٢٤٥؛ سلیم‌ زیدی‌پوری‌، ص‌ ٣٦٩ـ٣٧٠).

جعفرعلی‌خان‌، كه‌ از بخشیگری‌ بركنار شده‌ و رنجیده‌خاطر بود، با دیگر امرای‌ ناراضی‌ لشكر همداستان‌ شد. آنها نزد انگلیسیها پیك‌ فرستادند با این‌ پیام‌ كه‌ بنگال‌ را، بدون‌ جنگ‌ و لشكركشی‌، تسلیم‌ خواهند كرد. سراج‌الدوله‌ از این‌ موضوع‌ باخبر شد و جعفرعلی‌خان‌ را از مقامش‌ خلع‌ كرد (كرم‌علی‌، ص‌ ٢٤٥ـ٢٤٦؛ سلیم‌ زیدی‌پوری‌، ص‌٣٧٠).

جعفرعلی‌خان‌ كه‌ قصد داشت‌، به‌ كمك‌ انگلیسیها، بنگال‌ را از سراج‌الدوله‌ بگیرد و خود در آنجا حكومت‌ كند، بارها به‌ انگلیسیها پیغام‌ داد تا در بركناری‌ سراج‌الدوله‌ با او متحد شوند. كلنل‌ كلایو نیز متوجه‌ بنگال‌ گردید. سراج‌الدوله‌ كوشید تا از جعفرعلی‌خان‌ و برخی‌ سرداران‌ دیگر، همچون‌ خادمْ حسن‌خان‌، دلجویی‌ كند؛ اما، نتیجه‌ای‌ نداشت‌ ( رجوع کنید به كرم‌علی‌، ص‌ ٢٥١ـ ٢٥٥؛ سلیم‌ زیدی‌پوری‌، ص‌٣٧٠ـ٣٧١؛ بوریج‌، ج‌ ١، ص‌ ٥٧٢ ٥٧٥).

سرانجام‌ در جنگ‌ پلاسی‌، نزدیك‌ كلكته‌، میان‌ سراج‌الدوله‌ و انگلیسیها، جعفرعلی‌خان‌ درخواست‌ كمك‌ سراج‌الدوله‌ را اجابت‌ نكرد و از معركه‌ كنار كشید. سراج‌الدوله‌ شكست‌ خورد و به‌ سوی‌ عظیم‌آباد عقب‌نشینی‌ كرد. جعفرعلی‌خان‌ نیز، پس‌ از مشورت‌ با انگلیسیها، به‌ مرشدآباد رفت‌ و در ١٤ شوال‌ ١١٧٠ بر تخت‌ نشست‌ و حكومت‌ خود را اعلان‌ كرد. سراج‌الدوله‌ نیز در حین‌ عقب‌نشینی‌ به‌ دست‌ نیروهای‌ جعفرعلی‌خان‌ اسیر شد و، به‌ دستور وی‌ و صوابدید انگلیسیها، در آخر شوال‌ ١١٧٠ به‌ قتل‌ رسید ( رجوع کنید به كرم‌علی‌، ص‌ ٢٥٥ـ٢٦٤؛ سلیم‌ زیدی‌پوری‌، ص‌ ٣٧١ـ ٣٧٤؛ اكرام‌، ص‌ ٤٦٤؛ دولافوس‌، ص‌ ٢٢٦ـ٢٢٧).

پس‌ از جنگ‌ مزبور و فتح‌ بنگال‌ ــ كه‌ در واقع‌، نقطه شروع‌ حكومت‌ انگلیس‌ در هند بود جعفرعلی‌خان‌ در ١١٧٠، از سوی‌ بریتانیا و كمپانی‌ هند شرقی‌، نواب‌ بنگال‌ و بِهار و اریسه‌ شد (سلیم‌ زیدی‌پوری‌، ص‌ ٣٧٤؛ دولافوس‌، ص‌ ٢٢٧). وی‌ در ازای‌ خساراتی‌ كه‌ در جنگ‌ اول‌ سراج‌الدوله‌ در كلكته‌ به‌ انگلیسیها وارد شده‌ بود، از خزانه سراج‌الدوله‌ به‌ انگلیسیها غرامت‌ پرداخت‌. مبالغی‌ نیز به‌ امرا و اعیان‌ و سپاهیان‌ تعلق‌ گرفت‌ ( رجوع کنید به كرم‌علی‌، ص‌ ٢٦٤ـ٢٦٦؛ دولافوس‌، همانجا). كلایو، فرمانده‌ قوای‌ انگلیس‌، پس‌ از ورود به‌ مرشدآباد، رسماً جعفرعلی‌خان‌ را بر تخت‌ نشاند (بوریج‌، ج‌ ١، ص‌ ٥٨٢) و از آن‌ پس‌ جعفرعلی‌خان‌ از حمایت‌ كلایو برخوردار بود. در ١١٧٠، كه‌ نوابِ اَوَدْه‌ و شاهزاده مغولِ دهلی‌ به‌ پتنه‌ حمله‌، و بِهار را تصرف‌ كردند، كلایو به‌ جعفرعلی‌خان‌ كمك‌ نمود و مغولها را متفرق‌ كرد و پتنه‌ و بِهار را پس‌گرفت‌ (دولافوس‌، ص‌ ٢٢٨ـ٢٢٩). در ١١٧١ نیز جعفرعلی‌خان‌ از كلایو، برای‌ دفع‌ مهاراجه‌ رام‌نراین‌ از عظیم‌آباد، كمك‌ خواست‌. كلایو در ازای‌ ماهانه‌ پنج‌ لك‌ روپیه‌ برای‌ سپاهیانش‌، با وی‌ همراه‌ شد؛ اما، وقتی‌ به‌ عظیم‌آباد رسیدند، با وساطت‌ و حمایت‌ كلاویو، رام‌نراین‌ عزل‌ نشد و آنان‌ به‌ بنگال‌ بازگشتند (كرم‌علی‌، ص‌٢٧٠ـ٢٧٢، ٢٧٤). در ١١٧٢ شاه‌ عالم‌ پادشاه‌ غازی‌ به‌ سوی‌ بنگال‌ تاخت‌ و چون‌ به‌ قلعه عظیم‌آباد رسید و آنجا را محاصره‌ كرد، رام‌ نراین‌ از جعفرعلی‌خان‌ كمك‌ خواست‌ و لشكر امدادی‌ جعفرعلی‌خان‌، به‌ كمك‌ نیروهای‌ انگلیسی‌، حمله شاه‌ عالم‌ را دفع‌ كردند ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٢٧٦ـ٢٨٠).

در ١١٧٢ انگلیسیها برای‌ مقابله‌ با فخرالتجار، كه‌ در كلكته‌ برضد آنان‌ شورش‌ كرده‌ بود، از جعفرعلی‌خان‌ كمك‌ خواستند؛ اما، او از این‌ كار تن‌ زد و ازاین‌رو، رابطه كلایو با وی‌ رو به‌ سردی‌ نهاد ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٢٨٠ـ٢٨٣). با این‌ حال‌، هنگامی‌ كه‌ شاه‌ عالم‌ دوباره‌ به‌ عظیم‌آباد حمله‌ كرد، سپاه‌ انگلیس‌ به‌ یاری‌ جعفرعلی‌خان‌ شتافت‌. در این‌ جنگ‌ میرمحمدصادق‌خان‌، پسر جعفرعلی‌خان‌، همراه‌ سپاه‌ انگلیس‌ درصدد دفع‌ وی‌ برآمدند؛ اما، نتیجه جنگ‌ به‌ شكست‌ قوای‌ متحد جعفرعلی‌خان‌ و فرار قوای‌ انگلیسی‌ انجامید و محاصره قلعه عظیم‌آباد ادامه‌ یافت‌ و جعفرعلی‌خان‌ و میرمحمدصادق‌ خان‌ به‌ مرشدآباد بازگشتند ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٢٨٤ـ٢٩٠، ٢٩٢).

در ١١٧٣ خادم‌حسن‌ خان‌ برضد جعفرعلی‌خان‌ شورش‌ كرد و به‌ سوی‌ حاجی‌پور، مركز بِهار، رفت‌؛ اما، نیروهای‌ انگلیسی‌ با او مقابله‌ كردند و وی‌ را شكست‌ دادند. میرمحمدصادق‌خان‌ نیز كه‌ در پی‌ تضعیف‌ خادم‌حسن‌خان‌ بود، بر اثر صاعقه‌ سوخت‌. خادم‌ حسن‌خان‌ نیز به‌ اوده‌ رفت‌ و در آنجا درگذشت‌ ( رجوع کنید به همان‌، ص‌٢٩٠ـ٢٩٩؛ سلیم‌ زیدی‌پوری‌، ص‌٣٧٧ـ٣٧٩). جعفرعلی‌خان‌ با هلندیها تماس‌ گرفت‌ تا با كمك‌ آنها به‌ انگلیسیها حمله‌ كند، اما كلایو مانع‌ از همكاری‌ آنان‌ شد و هلندیها را در حمله‌ای‌ عقب‌ نشاند (دولافوس‌، ص‌ ٢٢٩ـ٢٣١).

پس‌ از جنگ‌ مرشدآباد با كشته‌ شدن‌ میرمحمدصادق‌ خان‌ و ادا نشدن‌ تنخواه‌ سپاه‌، سپاهیان‌ بر ضد جعفرعلی‌خان‌ و به‌ نفع‌ میرمحمدقاسم‌خان‌ عالیجاه‌، خویشاوند و دست‌پرورده وی‌، متحد شدند. بزرگان‌ محلی‌ نیز، كه‌ از رفتار زمینداران‌ تحت‌ حمایت‌ انگلیسیها به‌ ستوه‌ آمده‌ بودند، شورش‌ كردند. شورشیان‌ به‌ جعفرعلی‌خان‌ پیشنهاد دادند میرمحمدقاسم‌خان‌ را برای‌ حل‌ مشكل‌ و وساطت‌ به‌ كلكته‌ روانه‌ كند. میرمحمدقاسم‌خان‌ در كلكته‌، به‌ وساطت‌ خواجه‌ پطروس‌ ارمنی‌، با سران‌ كمپانی‌ مذاكره‌ و با آنان‌ تبانی‌ كرد كه‌ به‌ شرط‌ رسیدن‌ به‌ حكومت‌ بنگال‌، تنخواه‌ سپاه‌ را بپردازد. شورای‌ كلكته‌، از جمله‌ وارن‌ هیستینگز، كه‌ از جعفرعلی‌خان‌ مكدر بودند، با حكومت‌ میرمحمدقاسم‌خان‌ موافقت‌ كردند و نماینده شركت‌ هند شرقی‌ به‌ مرشدآباد رفت‌ و حكومت‌ بنگال‌ را به‌ میرمحمدقاسم‌خان‌ واگذار كرد (١٠ ربیع‌الاول‌ ١١٧٤) و او نیز با پرداخت‌ زر به‌ اطرافیان‌ جعفرعلی‌خان‌، آنان‌ را با خود همراه‌ ساخت‌. جعفرعلی‌خان‌ همراه‌ فرماندهان‌ انگلیسی‌ روانه كلكته‌ شد و دوره اول‌ حكومت‌ او، كه‌ سه‌ سال‌ و چهار ماه‌ بود، در ١١٧٤ پایان‌ یافت‌ (كرم‌علی‌، ص‌ ٣٠١ـ٣٠٥؛ سلیم‌ زیدی‌پوری‌، ص‌ ٣٧٩ـ٣٨٠؛ دولافوس‌، ص‌٢٣٠ـ٢٣١).

میرمحمدقاسم‌ خان‌ با آنكه‌ با حمایت‌ انگلیس‌ به‌ حكومت‌ رسید، با آنان‌ اختلاف‌ پیدا كرد و درصدد از میان‌ برداشتن‌ ایشان‌ برآمد. در عین‌ حال‌، رفتارهای‌ ستمگرانه او با مردم‌ و هندوها و دریافت‌ مالیاتهای‌ بی‌ضابطه‌، سبب‌ ضعف‌ حكومت‌ وی‌ شد تا آنجا كه‌ لشكریان‌ وی‌ در جنگ‌ با انگلیسیها شكست‌ خوردند و از برابرشان‌ گریختند. با این‌ همه‌، حكام‌ محلی‌ منطقه‌ با انگلیسیها جنگیدند. هرج‌ومرج‌ در بنگال‌ پدید آمد و مردم‌ از معامله‌ با انگلیسیها منع‌ شدند (رجوع کنید به كرم‌علی‌، ص‌ ٣٠٥ـ٣٠٧، ٣٣٣ـ٣٣٤، ٣٤٧ به‌ بعد؛ سلیم‌ زیدی‌پوری‌، ص‌ ٣٨١ـ٣٨٣). درگیریهای‌ دائمی‌ در بنگال‌ در ١١٧٦، انگلیسیها را بر آن‌ داشت‌ تا برای‌ ایجاد تفرقه‌ میان‌ حكام‌ محلی‌، جعفرعلی‌خان‌ را بار دیگر به‌ حكومت‌ برسانند ( رجوع کنید به كرم‌علی‌، ص‌ ٣٤٨ـ٣٥٠). جعفرعلی‌خان‌ در ١٠ محرّم‌ ١١٧٧ حاكم‌ شد و معتمدانش‌ را به‌ حكومت‌ مناطق‌ گوناگون‌ بنگال‌ گماشت‌ و خود با كشتی‌، تحت‌ حمایت‌ توپخانه انگلیسیها، به‌ سوی‌ مقر خویش‌ حركت‌ كرد. با وجود مقاومت‌ شدید مدافعان‌، شهر تسلیم‌ شد و جنگ‌ به‌ نفع‌ قوای‌ انگلیس‌ پایان‌ یافت‌ ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٣٥١ـ٣٦٢؛ سلیم‌ زیدی‌پوری‌، ص‌ ٣٨٣ـ٣٨٥). عده‌ای‌ از مردم‌، از ترس‌ آتش‌ باری‌ انگلیس‌، به‌ جعفرخان‌ پناه‌ بردند؛ او به‌ آنان‌ پناه‌ داد و سپس‌ آنان‌ را به‌ قوای‌ انگلیس‌ تحویل‌ داد كه‌ سپاهیان‌ انگلیس‌ نیز آنان‌ را خلع‌ سلاح‌ كردند. سرانجام‌، جعفرعلی‌خان‌ در حویلی‌نَگَر باغ‌، كه‌ از بناهای‌ عالیجاه‌ بود، مستقر شد. انگلیسیها اموال‌ غارت‌ شده‌ را حراج‌ كردند و به‌ كلكته‌ بازگشتند. مردم‌ نیز از جعفرعلی‌خان‌ اطاعت‌ كردند (كرم‌علی‌، ص‌ ٣٦٢ـ٣٦٤؛ بوریج‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٦٩ـ٦٧٠).

با تمام‌ این‌ تدابیر، بار دیگر سرداران‌ سپاه‌ ــ برای‌ پاداشی‌ كه‌ جعفرعلی‌خان‌ به‌ آنان‌ وعده‌ داده‌، اما خلف‌ وعده‌ كرده‌ بود شورش‌ و خیمه جعفرعلی‌خان‌ را محاصره‌ كردند (كرم‌علی‌، ص‌٣٧٠ـ٣٧١). در ١١٧٧ نیز نواب‌ وزیر، از یاران‌ نزدیك‌ جعفرعلی‌خان‌، به‌ قصد جنگ‌ با انگلیسیها، به‌ سوی‌ بنگال‌ روانه‌ شد. جعفرعلی‌خان‌ كه‌ بدعهدی‌ انگلیسیها را مشاهده‌ كرده‌ بود، از نواب‌ وزیر خواست‌ كه‌ پیشنهاد صلح‌ و در اختیار گرفتن‌ عظیم‌آباد را بپذیرد و با انگلیسیها نجنگد؛ اما، نواب‌ وزیر با آنان‌ جنگید و در ذیقعده ١١٧٧ در جنگ‌ عظیم‌آباد از آنان‌ شكست‌ خورد؛ اما، بعدها با آنان‌ مصالحه‌ كرد و حكومت‌ اوده‌ و لكهنو را گرفت‌ ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٣٧١ـ٣٨٠). جعفرعلی‌خان‌ در آخر صفر ١١٧٨، برای‌ پاره‌ای‌ مذاكرات‌، با مسئولان‌ انگلیسی‌ به‌ كلكته‌ رفت‌. امرایی‌ كه‌ برضد انگلیس‌ شورش‌ كرده‌ بودند، به‌ تدریج‌ شكست‌ خوردند و از امور سیاسی‌ بنگال‌ بركنار شدند. جعفرعلی‌خان‌ همراه‌ میلتون‌ ، برای‌ به‌ سامان‌ رساندن‌ اوضاع‌ بنگال‌ و بهار، از كلكته‌ بازگشت‌. پس‌ از بازگشت‌ دچار بیماری‌ سختی‌ شد و در بستر بیماری‌، پسرش‌، نجم‌الدوله‌، را ولیعهد خود اعلام‌ كرد و اعضای‌ فاسد شورای‌ كلكته‌، كه‌ نجم‌الدوله‌ به‌ آنان‌ رشوه‌ داده‌ بود، جانشینی‌ وی‌ را تأیید كردند. جعفرعلی‌خان‌ در ١٤ شعبان‌ ١١٧٨، در حالی‌ كه‌ یك‌ سال‌ و هفت‌ ماه‌ از دوره دوم‌ سلطنتش‌ گذشته‌ بود، در مرشدآباد فوت‌ كرد (همان‌، ص‌٣٨٠ـ٣٨٣؛ سلیم‌ زیدی‌پوری‌، ص‌ ٣٨٥ـ٣٨٦؛ بوریج‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٨٢؛ دولافوس‌، ص‌ ٢٣١، ٢٣٣).

منابع‌:
(١) كلود فریزر دولافوس‌، تاریخ‌ هند، ترجمه محمدتقی‌ فخرداعی‌ گیلانی‌، [ تهران‌ ] ١٣١٦ ش‌؛
(٢) غلامحسین‌ سلیم‌ زیدی‌ پوری‌، ریاض‌ السلاطین‌: تاریخ‌ بنگاله، چاپ‌ مولوی‌ عبدالحق‌ عابد، كلكته‌ ١٨٩٠؛
(٣) كرم‌علی‌، تاریخ‌ بنگال‌ و بهار: سیده هیژدهم‌ ( مظفرنامه‌ )، چاپ‌ شایسته‌خان‌، پتنه‌ ١٩٩٢؛

(٤) William Henry Beveridge , A comprehensive history of India: civil, military and social , London ١٨٧١;
(٥) S.M. Ikram, History of Muslim civlisation in India and Pakistan (٩٣-١٢٧٣/٧١١-١٨٥٦ ) : a political and cultural history , Karachi ١٩٩٥.

/ محمدمهدی‌ توسلی‌ /