جعفرْچلبی‌ [ تاجی‌زاده‌ ( ، دولتمرد و ادیب‌ عثمانی‌. او در ٨٦٤ در آماسیه‌ به‌ دنیا آمد (برای‌ تاریخ‌ رجوع کنید به بلوشه‌ ، ج‌ ٢، ص‌ ١ـ٢). پدرش‌، تاجی‌بیگ‌، در آماسیه‌ مشاور شاهزاده‌ بایزید (بعدها سلطان‌) بود. پس‌ از تحصیل‌ در علوم‌ دینی‌ و رسیدن‌ به‌ درجه مدرّسی‌، بایزید دوم‌ ) حك : ٨٨٦- ٩١٨ ( به‌ جعفر مقام‌ «نشانجی‌» ) = طُغرایی‌ ] داد (٩٠٣؛ رجوع کنید به جعفر چلبی‌، ص‌ ٨٥). جعفر، كه‌ مظنون‌ به‌ طرفداری‌ از شاهزاده‌ احمد در كشمكش‌ برسر جانشینی‌ بود، با پافشاری‌ ینی‌چریها، همراه‌ دیگر طرفداران‌ متعصب‌ احمد از منصب‌ خویش‌ بركنار شد (جمادی‌الا´خره ٩١٧)؛ اما، سلیم‌، جانشین‌ بایزید، به‌ استعدادهای‌ جعفر پی‌برد و او را دوباره‌ به‌ كار گماشت‌. پس‌ از جنگ‌ چالدران‌، همسر شاه‌اسماعیل‌، تاجلی‌ خانم‌، را به‌ ازدواج‌ جعفر در آوردند ( رجوع کنید به اوزون‌ چارشیلی‌، ١٩٥٩، ص‌ ٦١١ به‌ بعد) و به‌ او مقام‌ قاضی‌عسكری‌ آناطولی‌ دادند (فریدون‌ بیگ‌پاشا، ج‌ ١، ص‌ ٤٠٦، ٤٦٤). سرانجام‌، جعفر در بازگشت‌ به‌ استانبول‌، به‌ اتهام‌ تشویق‌ كردن‌ ینی‌چریهای‌ ناراضی‌ به‌ مبارزه‌، اعدام‌ گردید (٨ رجب‌ ٩٢١؛ اوزون‌ چارشیلی‌، ١٩٨٨، ج‌ ١، ص‌ ١٦٨).

آثار شعری‌ او عبارت‌اند از: دیوان‌ (گلچینی‌ كه‌ گیب‌ و سعدالدین‌ نُزهَت‌ منتشر كرده‌اند)؛ هوس‌نامه‌، مثنوی‌ تركی‌ با مضمونی‌ كاملاً بدیع‌، شامل‌ توصیف‌ استانبول‌ و شرح‌ ماجرایی‌ عشقی‌، كه‌ در ٨٨٩ سروده‌ شده‌ است‌.

جعفر منشی‌ زبردستی‌ بود. شرح‌ متكلفانه وی‌ از فتح‌ قسطنطنیه‌ به‌ دست‌ محمد دوم‌، با عنوان‌ محروسه استانبول‌ فتح‌نامه‌سی‌ [ = فتح‌نامه استانبول‌ محروسه‌ (، از نسخه خطی‌ متعلق‌ به‌ خالص‌افندی‌، به‌ عنوان‌ تكمله‌ای‌ بر تاریخ‌ عثمانی‌ انجمنی‌ مجموعه‌ سی‌ ) مجله انجمن‌ تاریخ‌ عثمانی‌ (، بخشهای‌ ٢٠ـ٢١، در ١٣٣١/ ١٩١٣ منتشر شد (نسخه ساده‌ شده‌ به‌ حروف‌ لاتینی‌ به‌ كوشش‌ شَرَف‌ قایابُغازی‌، استانبول‌ ١٩٥٣؛ نسخه‌های‌ دیگر: دانشگاه‌ استانبول‌، نسخ‌خطی‌ تركی‌، ش‌٢٦٣٤، وین‌، ش‌ ١/٩٩٣ رجوع کنید به لوند، ص‌ ١٦). جعفر انیس‌العارفین‌ فارسی‌ را به‌ تركی‌ برگرداند (حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ١، ستون‌ ١٩٨؛ نسخ‌خطی‌ تركی‌: دانشگاه‌ استانبول‌، )مجموعه] اسعدافندی‌، ش‌ ١٨٢٥، نسخ‌خطی‌ تركی‌، ش‌ ٨٣٤). مجموعه نگارشهای‌ رسمی‌ ( منشآت‌ ) چلبی‌، كه‌ متعلق‌ به‌ خالص‌ افندی‌ بوده‌، ظاهراً گم‌ شده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به فریدون‌ بیگ‌پاشا، ج‌ ١، ص‌ ٣٧٩ به‌ بعد). جعفر همچنین‌ خطاطی‌ مشهور و حامی‌ شعرا بود.

منابع‌:
(١) محمدطاهر بروسه‌لی‌، عثمانلی‌ مؤلفلری، استانبول‌ ١٣٣٣ـ ١٣٤٢، ج‌ ١، ص‌ ٢٦٣؛
(٢) [ حاجی‌خلیفه‌ (؛
(٣) ادرنه‌لی‌ سهی‌، تذكره سهی، ص‌ ٢٨؛
(٤) احمدبن‌ مصطفی‌ طاشكوپری‌زاده‌، حدائق‌الشقائق‌ ، (ترجمه شقائق‌ نعمانیه‌ )، ترجمه مجدی‌ محمدافندی‌، در شقائق‌ نعمانیه‌ و ذیللری‌، چاپ‌ عبدالقادر اوزجان‌، استانبول‌: دارالدعوة، ١٩٨٩، ص‌ ٣٣٥ به‌ بعد؛
(٥) احمد فریدون‌ بیگ‌پاشا، منشآت‌ السلاطین، ) استانبول‌ ] ١٢٧٤ـ ١٢٧٥؛
(٦) لطیفی‌، تذكره لطیفی‌ ، ص‌ ١١٧؛

(٧) Franz Babinger, Die Geschichtsschreiber der Osmanen und ihre Werke , Leiden ١٩٢٧, ٤٩ f.;
(٨) E. Blochet, Catalogue des manuscrits Turcs ;
(٩) Dja ـ far Celebi [Ta ci-zade(, Taci-zade Sa'di Celebi Munseati, ed. N. Lugal & A. Erzi, Istanbul ١٩٥٦;
(١٠) Sadeddin Nuzhet Ergun, Turk sairleri , vol.٢, ٨٨٢-٨٩٠;
(١١) E.J.W. Gibb, A history of Ottoman poetry , London ١٩٠٠-١٩٠٩, vol. ٢, ٢٦٣-٢٨٥;
(١٢) IA, s.v. "Cafer ´elebi" (by M. Tayyib Gokbilgin);
(١٣) A. S. Levend, Gazavatnameler ;
(١٤) Ismail Hakki Uzunµarsili, Belleten , ( XXIII ) ١٩٥٩;
(١٥) idem, ) Osmanli devleti teskilatindan kapukulu ocaklari, Ankara ١٩٨٨].

/ و. ل‌. مناژ ( د. اسلام‌ ) /