جعفرآباد ، شهری‌ در شهرستان‌ بیله ‌سوار * در استان‌ اردبیل‌. این‌ شهر، مركز دهستان‌ قشلاق‌ شرقی‌ و مركز بخش‌ قشلاق‌ دشت‌ است‌ و در حدود ٢٦ كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ شهر بیله‌سوار (مركز شهرستان‌)، در دشت‌ مغان‌، در ارتفاع‌ حدود ٢٢٠ متری‌ قرار دارد.

جعفرآباد زمستانهای‌ معتدل‌ و تابستانهای‌ گرم‌ و خشك‌ دارد. میانگین‌ حداكثر دمای‌ سالانه آن‌ ْ٦ر٢٠، میانگین‌ حداقل‌ دمای‌ آن‌ ْ٦ر٨، میانگین‌ بارش‌ سالانه آن‌ ٣٦٠ میلیمتر، و حداكثر بارش‌ آن‌ در فصل‌ بهار است‌ (مؤسسه عمران‌ اردبیل‌، ص‌ ٦٩، ٧١، ١٢٨). بادهای‌ محلی‌، از جمله‌ خزر/خَزَریلی‌ از مشرق‌ و باد آق‌یل‌ (یا باد سفید، معروف‌ به‌ باد گَرْمیج‌) از مغرب‌ به‌ آنجا می‌وزد (همان‌، ص‌ ٧٦ـ٧٧؛ نیز رجوع کنید به قاسمی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٤ـ١٥). آب‌ آشامیدنی‌ شهر از آبراهه دشت‌ مغان‌ و چاهها تأمین‌ می‌شود.

شهر جعفرآباد از راه‌ اصلی‌ با شهرهای‌ گِرْمی‌ (مركز شهرستان‌ گرمی‌) در جنوب‌ به‌ طول‌ حدود هشتاد كیلومتر و پارس‌آباد (مركز شهرستان‌ پارس‌آباد) در شمال‌ به‌ طول‌ حدود ٣٥ كیلومتر مرتبط‌ است‌. از راه‌ فرعی‌ نیز با آبادیهای‌ بخش‌، از جمله‌ شورگُل‌ (مركز دهستان‌ قشلاق‌ جنوبی‌) در جنوب‌ غربی‌ به‌ طول‌ حدود چهل‌ كیلومتر و آبادی‌ بابك‌ (در حدود بیست‌ كیلومتری‌ شمال‌ غربی‌ شهر بیله‌سوار)، ارتباط‌ دارد ( رجوع کنید به قاسمی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٩٩). گسترش‌ محدوده شهری‌ جعفرآباد نیز در جهت‌ شمال‌ غربی‌ ـ جنوب‌ شرقی‌، و به‌ صورت‌ طولی‌ است‌ و راه‌ اصلی‌ بیله‌سوار ـ پارس‌آباد از وسط‌ آن‌ می‌گذرد (مؤسسه عمران‌ اردبیل‌، ص‌ ٦٢ـ٦٤).

اقتصاد شهر عمدتاً متكی‌ به‌ كشاورزی‌ (به‌ ویژه‌ كشت‌ گندم‌ و جو) و دامپروری‌ در دشتهای‌ پیرامونِ شهر است‌. طبق‌ سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، حدود ٤٥% ساكنان‌ شهر در بخش‌ كشاورزی‌، حدود ٢٠% در بخش‌ صنعت‌ و بقیه‌ در بخش‌ خدمات‌ فعالیت‌ داشته‌اند (قاسمی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٨٩). برخی‌ اهالی‌ آن‌ در كشت‌ و صنعت‌ پارس‌ (به‌ مساحت‌ هجده‌ هزار هكتار در دشت‌ شمال‌ و شمال‌غربی‌ شهر) اشتغال‌ دارند. در كنار شهر جعفرآباد، دو سیلو (انبار غله‌، یكی‌ با ظرفیت‌ هفت‌ هزار تُن‌ و دیگری‌ با ظرفیت‌ یكصد هزار تُن‌) و واحد صنعتی‌ دامپروری‌، با مساحتی‌ در حدود ٣٢٠ هكتار، در شمال‌غربی‌ شهر (احداث‌ در ١٣٤٤ ش‌)، فعال‌ است‌ (مؤسسه عمران‌ اردبیل‌، ص‌ ٦٢، ٨٦-٩٢). همچنین‌ این‌ شهر دارای‌ یك‌ مركز تحقیقات‌ و آزمایش‌ كشاورزی‌ و دامپروری‌ (قاسمی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٨٧) و دو بوستان‌ به‌ نامهای‌ پارك‌ جنگلی‌ (به‌ مساحت‌ هشتادهزار متر مربع‌، احداث‌ در ١٣٧٤ ش‌) و فدك‌ (به‌ مساحت‌ هفت‌ هزار متر مربع‌، احداث‌ در ١٣٧٥ ش‌) است‌ (سازمان‌ برنامه‌ و بودجه‌ استان‌ اردبیل‌، ص‌ ٤٤٠).

محل‌ شهر جعفرآباد و دشتهای‌ پیرامون‌ آن‌، در گذشته‌ قشلاق‌ عشایر شاهْسَوَن‌ * به‌ شمار می‌رفت‌. ظاهراً به‌ سبب‌ موقعیت‌ مناسب‌ جغرافیایی‌، اولین‌ فعالیتهای‌ عمرانی‌ منطقه‌ در آنجا آغاز شد (قاسمی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٨٧). با شروع‌ فعالیتهای‌ عمرانی شركتِ شیار آذربایجان‌ در حدود ١٣١٨ ش‌، هسته اولیه آبادی‌ شكل‌ گرفت‌ (همانجا؛ مؤسسه عمران‌ اردبیل‌، ص‌ ١٣٦) و با اجرای‌ طرحِ هادی‌ روستایی‌ (از طرحهای‌ عمرانی‌ روستایی‌ كه‌ بنیاد مسكن‌ انقلاب‌ اسلامی‌ تهیه‌ و اجرا می‌كند) بافت‌ مسكونی‌ آن‌ منظم‌تر شد. شهر كنونی‌ دارای‌ سه‌ بافت‌ شهری‌ است‌: هسته اولیه‌ در كنار انبارهای‌ شركت‌ شیار آذربایجان‌ (با مساكن‌ كوچك‌)، بافت‌ توسعه‌ یافته‌ در امتداد راه‌ ارتباطی‌ جعفرآباد ـ آبادی‌ چالْمِه‌ كَنْدی‌ (در فاصله حدود سه‌ كیلومتری‌ جنوب‌ شهر جعفرآباد)، و بافت‌ قسمتهای‌ مهاجرنشین‌ (مؤسسه عمران‌ اردبیل‌، ص‌ ٥٢، ١٠٤، ١٣٦ـ١٣٧).

نام‌ آبادی‌ جعفرآباد در گذشته‌ یوشان‌ آباد (یوشان‌، نام‌ گیاهی‌ در منطقه‌) بود. پس‌ از انجام‌ شدن‌ فعالیتهای‌ عمرانی‌ در آنجا، شاه‌آباد نامیده‌ شد (همان‌، ص‌ ٥٢؛ قاسمی‌، ج‌ ١، ص‌١٨٧؛ نیز رجوع کنید به فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ ٤، ص‌ ٢٢). در سرشماری‌ ١٣٣٥ ش‌، نام‌ این‌ آبادی‌ شاه‌آباد (با ٥٦٣ تن‌ جمعیت‌) در شهرستان‌ مشكین‌ شهر ذكر شد (ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار عمومی‌، ج‌ ١، ص‌ ٥٢١). در دهه ١٣٥٠ ش‌، از اسكان‌ طایفه میكائیلو (از ایل‌ شاهسَوَن‌) در این‌ آبادی‌ یاد شده‌ ( رجوع کنید به بیگدلی‌، ص‌ ٢٤٢) و غلامحسین‌ ساعدی‌ (ص‌ ٦٥ـ٦٦) به‌ آبادی‌ بزرگ‌ شاه‌آباد (با٥٣٦ ، ٢ تن‌ جمعیت‌) در دهستانِ مغانِ بخش‌ بیله‌ سوار (در شهرستان‌ مشكین‌شهر) اشاره‌ كرده‌ است‌. آبادی‌ شاه‌آباد پس‌ از پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ (١٣٥٧ ش‌) جعفرآباد نامیده‌ شد (مؤسسه عمران‌ اردبیل‌، همانجا). در ١٣٦٥ ش‌، نام‌ آن‌ در دهستانِ مغان‌ شرقی‌ بخش‌ بیله‌سوار (در شهرستان‌ مغان‌) ذكر شد ( رجوع کنید به مركز آمار ایران‌، ١٣٦٧ ش‌، ص‌ ١٧). آبادی‌ جعفرآباد به‌ موجب‌ تصویبنامه هیئت‌وزیران‌ (ش‌ ٥٣/٥/١/١١٧٣٧) در ١٨ مرداد ١٣٦٦ مركز دهستان‌ قشلاق‌ شرقی‌ (در شهرستان‌ مغان‌) شد (ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، ١٣٧٠ ش‌، ص‌ ٧٣٧ـ ٧٣٨). با تبدیل‌ بخش‌ بیله‌سوار به‌ شهرستان‌ و تشكیل‌ بخش‌ قشلاق‌ دشت‌ در ١٧ تیر ١٣٧٠، آبادی‌ جعفرآباد مركز بخش‌ شد ( رجوع کنید به ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌، ١٣٧١ ش‌، ص‌ ١٥؛ همو، ١٣٨٢ ش‌، ص‌ ١٤). این‌ آبادی‌ در ١٦ بهمن‌ ١٣٧٣ به‌ موجب‌ تصویبنامه هیئت‌وزیران‌ (ش‌ ١٧٥٠ ت‌ ١٤١٩٩ ك‌)، به‌ شهر تبدیل‌ شد (ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، ١٣٧٥ ش‌، ص‌ ٦٤). جمعیت‌ شهر جعفرآباد در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، ٨٦٣ ، ٥ تن‌ بود (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٦ ش‌، ص‌ هفتادوسه‌).

این‌ شهر سه‌ مسجد دارد كه‌ یكی‌ از آنها مسجدجامع‌ است‌ (مؤسسه عمران‌ اردبیل‌، ص‌ ١٠٩). اهالی‌ آن‌ شیعه دوازده‌ امامی‌اند و به‌ فارسی‌ و تركی‌ آذری‌ سخن‌ می‌گویند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ ٤، ص‌ ٢٢).

منابع‌:
(١) ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، مجموعه قوانین‌ سال‌ ١٣٧٤، تهران‌: روزنامه رسمی‌ كشور، ١٣٧٥ ش‌؛
(٢) همو، مجموعه قوانین‌ و مقررات‌ مربوط‌ به‌ وزارت‌ كشور: از آغاز پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ تا پایان‌ ١٣٦٩، تهران‌ ١٣٧٠ ش‌؛
(٣) ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار عمومی‌، گزارش‌ خلاصه سرشماری‌ عمومی‌ كشور در سال‌ ١٣٣٥، ج‌ ١: تعداد و توزیع‌ ساكنین‌ كشور، تهران‌ ١٣٣٩ ش‌؛
(٤) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٧١ ش‌؛
(٥) همو، نشریه تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شماره مصوبات‌ آن‌ ، تهران‌ ١٣٨٢ ش‌؛
(٦) محمدرضا بیگدلی‌، ایلسون‌ ( شاهسون‌ ) های‌ ایران، تهران‌ ١٣٧٤ ش‌؛
(٧) سازمان‌ برنامه‌ و بودجه‌ استان‌ اردبیل‌. معاونت‌ آمار و اطلاعات‌، آمارنامه استان‌ اردبیل‌ ١٣٧٦، [ تهران‌ ( ١٣٧٨ ش‌؛
(٨) غلامحسین‌ ساعدی‌، خیاو، یا، مشكین‌شهر، تهران‌ ١٣٥٤ ش‌؛
(٩) فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ج‌ ٤: سالیان‌ ـ بیله‌سوار، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ١٣٧١ ش‌؛
(١٠) احد قاسمی‌، مغان‌: نگین‌ آذربایجان، ج‌ ١: جغرافیای‌ شهرستانهای‌ پارس‌آباد، بیله‌سوار و گرمی‌ ، تهران‌ ١٣٧٧ ش‌؛
(١١) مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ مهرماه‌ ١٣٦٥: نتایج‌ تفصیلی‌ شهرستان‌ مغان‌ ، تهران‌ ١٣٦٧ ش‌؛
(١٢) همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: نتایج‌ تفصیلی‌ كل‌ كشور ، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(١٣) مؤسسه عمران‌ اردبیل‌، طرح‌ هادی‌ شهری‌ جعفرآباد ، ) اردبیل‌ ١٣٧٥ ش‌ ( (منتشر نشده‌)؛
(١٤) نقشه راهنمای‌ استانهای‌ آذربایجان‌ شرقی‌ ـ غربی‌ و اردبیل‌ ، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٦٠٠: ١، تهران‌: گیتاشناسی‌، ) بی‌تا. ].

/ وحید ریاحی‌ /