دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٦٧٣
جزیری ، عبدالقادر بن محمد ، فقیه و كاتب حنبلی. در سال ٩١١ به دنیا آمد. برخی جزیری را منتسب به جزیرة الفیل مصر دانستهاند ( رجوع کنید به نجدی، ج ٢، ص ٥٦٩؛ زركلی، ج ٤، ص ٤٤)؛ اما، شارحان اَلسحبالوابلة، بر اساس تحقیق خود، زادگاه او را جزیره فراتیه در نزدیكی بغداد ذكر كردهاند ( رجوع کنید به نجدی، ج ٢، ص ٥٧٠، پانویس ١). لقبِ وی زینالدین و محییالدین ضبط شده است ( رجوع کنید به همان، ج٢، ص٥٦٩، پانویس).
جزیری نزد استادان متعددی درس آموخت؛ حدیث و فقه را از ابننجّار و ادبیات و حدیث و منطق را از اَرْنَوی مالكی فراگرفت (برای فهرست نام استادان او رجوع کنید به همان، ج ٢، ص ٥٧٠ ٥٧١). وی چند سال به همراه پدرش، كارواندار حجاج بیتاللّه بود. او و پدرش در ٩٤٠، به فرمان سلیمان كِیخیا، امیرالحاج وقت، به تهیه و ثبت گزارشهایی در باره سفر حج مأمور شدند كه شامل اطلاعاتی سودمند در باره حج و منزلگاههای آن و تبیین هزینههای این سفر برای حاجیان باشد. پس از درگذشت پدر جزیری در ٩٤٤، جزیری به تنهایی این كار را ادامه داد و مجموعه نوشتههای خود را در كتابی با نام دُرَرُ الْفَرائِدِالمُنَظَّمَة فیاَخبارِ الحاجِّ و طَریقِ مَكَّةالمُعَظَّمَة گرد آورد كه از مهمترین كتابهای حنبلیان در باره حج تا اواخر قرن دهم بود ( د.ا.د.ترك ، ذیل ""Ceziri). این اثر ضمناً شرح احوال و برخی جزئیات زندگی جزیری را به قلم خود او در بر دارد (نجدی، ج ٢، ص ٥٧٠، ٥٧٢ـ٥٧٣). در كتاب القاموس الاسلامی (ج ٢، ص ٣٥٩) نام مؤلف كتاب، بهاشتباه، خزرجی درج شده است.
جزیری در كتاب خود، از مصاحبت و ملازمتش با عارف پرآوازه روزگار خویش، شهابالدیناحمد حَریفی زَنیدی شافعی، یاد كرده و گفته كه حریفی به او خرقه پوشانده و او را در حلقه ذكر خویش راه داده است. جزیری بر اثر پیدا كردن گرایشهای عرفانی و صوفیانه از اشتغالات دنیوی، از جمله كار كتابت كه آن را مایه شهرت میدانست، كناره گرفت و بر امور غیر دنیوی اهتمام نمود (نجدی، ج ٢، ص ٥٧١- ٥٧٢). اغلب منابع سال مرگ او را ٩٧٧ دانستهاند ( د.ا.د.ترك ، همانجا؛
نجدی، ص ٥٦٩؛
زركلی، ج ٤، ص ٤٤) اما، بروكلمان (ج ٢، ص ٤٢٤) سال وفات او را ٩٦٦ ذكر كرده است.
برخی از دیگر آثار جزیری عبارتاند از: خُلاصة الذَّهب فی فَضْلالعرب، عُمْدة لصَّفْوَة فی حِلِّ القَهْوة، مَنازِهُ المَنازِل و مَناهِجُ لمَناهِل، الزَّجْرُ عنِالخَمر، رَفْعُ المَضَرَّة عَنِ الهِرِّ وَ الهِرَّة و مجموعهای شامل اشعار و مراسلات او(نجدی، ج ٢، ص ٥٧٣ -٥٧٤؛
بروكلمان، > ذیل< ، ج ٢، ص ٤٤٧؛
زركلی، همانجا؛
سركیس، ج ١، ستون ٦٨٨).
منابع:
(١) خیرالدین زركلی، الاعلام ، بیروت ١٩٨٩؛
(٢) یوسف الیان سركیس، معجمالمطبوعات العربیة و المعربة قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(٣) احمد عطیة اللّه، القاموس الاسلامی ، قاهره ١٣٨٣/ ١٩٦٣ـ ؛
(٤) محمد نجدی، السُّحبُ الوابلة علی ضرائح الحنابلة، چاپ بكربن عبداللّه ابوزید و عبدالرحمانبن سلیمان عثیمین، بیروت ١٤١٦/١٩٩٦؛
(٥) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband ١٩٣٧-١٩٤٢, TDVIA , s.v. "Ceziri, Abdulka dir b. Muhammad" (by Cevat Izgi).
/ عبدالكریم محمدی /