جزولی‌ ، محمد ، كنیه‌اش‌ ابوعبداللّه‌، صوفی‌ و فقیه‌ قرن‌ نهم‌. شاخه جزولیه‌، از طریقت‌ شاذلیه‌ * ، به‌ او منسوب‌ است‌. نسب‌ او در برخی‌ منابع‌ به‌ صورت‌ محمدبن‌ سلیمان‌بن‌ داوودبن‌ بِشر آمده‌ ( رجوع کنید به سخاوی‌، ج‌ ٧، ص‌ ٢٥٨؛
تنبكتی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٥٤٥) ولی‌ سركیس‌ (ج‌ ١، ستون‌ ٦٩٧) نسب‌ او را محمدبن‌ عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بكر سلیمان‌ ذكر كرده‌ است‌. وی‌ احتمالاً در ٨٠٦ در قبیله جزوله‌ * از طوایف‌ بربر، در سوس‌ مراكش‌ به‌ دنیا آمده‌ است‌ ( رجوع کنید به سخاوی‌، همانجا).

جزولی‌ همراه‌ برادرش‌ به‌ حفظ‌ قرآن‌ و تحصیل‌ فقه‌ مالكی‌ و عربی‌ و حساب‌ پرداخت‌ (همان‌، ج‌ ٧، ص‌ ٢٥٨ـ٢٥٩). در ٣٥ سالگی‌ به‌ فاس‌ رفت‌ و وارد مدرسه صفّارین‌ شد. در آن‌ زمان‌، در پی‌ نزاعی‌ بین‌ دو گروه‌ از قبیله او، قتلی‌ صورت‌ گرفت‌ كه‌ هیچ‌كس‌ مسئولیت‌ آن‌ را نپذیرفت‌ و نزدیك‌ بود نزاعی‌ دیگر درگیرد. جزولی‌، برای‌ جلوگیری‌ از این‌ امر، خود را قاتل‌ معرفی‌ نمود و مطابق‌ عرفشان‌ نفی‌ بلد شد. وی‌ به‌ قصد طَنجِه‌ از شهر بیرون‌ رفت‌ و از راه‌ دریا به‌ شرق‌ مسافرت‌ نمود و احتمالاً چهل‌ سال‌ در مكه‌، مدینه‌ و بیت‌المقدّس‌ به‌ سر برد (تنبكتی‌، همانجا؛
د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌). در مكه‌ ازدواج‌ كرد و به‌ تدریس‌ و افتا پرداخت‌ (سخاوی‌، ج‌ ٧، ص‌ ٢٥٩)، سپس‌ به‌ مراكش‌ بازگشت‌ و با استفاده‌ از كتابهای‌ كتابخانه قرویین‌، كتاب‌ دلایل‌ الخیرات‌ را نوشت‌. آنگاه‌ وارد طریقت‌ شاذلیه‌ شد، خلوت‌ گزید و چهارده‌ سال‌ در آن‌ طریقت‌ به‌ سیروسلوك‌ پرداخت‌ ( د. اسلام‌ ، همانجا). وی‌ در آخرین‌ سفرش‌ به‌ اَسفی‌/ سفی‌ ، بندری‌ در مغرب‌، پیروان‌ بسیاری‌ پیدا كرد، به‌گونه‌ای‌ كه‌ حاكم‌ شهر نگران‌ شد و او را از شهر بیرون‌ راند. گفته‌اند كه‌ حاكم‌ شهر، با این‌ گمان‌ كه‌ جزولی‌ خود را همان‌ مهدی‌ موعود خوانده‌ است‌، وی‌ را مسموم‌ كرد. در باره تاریخ‌ وفات‌ او اختلاف‌نظر وجود دارد (همانجا) اما غالباً آن‌ را ٨٧٠ دانسته‌اند ( رجوع کنید به تنبكتی‌؛
مدرس‌ تبریزی‌، همانجاها).

جزولی‌ را نخبه دهر و وحید عصر و احیاگر شریعت‌ در مغرب‌ (تنبكتی‌، همانجا) و یكی‌ از هفت‌ ولی حامی‌ مراكش‌ دانسته‌اند كه‌ طریقت‌ جدیدی‌ به‌وجود آورد كه‌ عضویت‌ در آن‌ منوط‌ به‌ بیعت‌ با شیخ‌ و خواندن‌ كتاب‌ دلایل‌ الخیرات‌ با خلوص‌ نیت‌ است‌ و اعمالی‌ از قبیل‌ صحبت‌ با شیخ‌، تلقین‌ ذكر یا حضور و همراهی‌ در جماعت‌ ضروری‌ نیست‌. چندین‌ شاخه دیگر از جمله‌ عروسیه‌، حنظلیه‌ و عیساویه‌ نیز خود را به‌ جزولی‌ منتسب‌ ساختند ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «شاذلّیه‌»). در طریقت‌ جزولیه‌، همچنانكه‌ خود جزولی‌ عمل‌ می‌كرد، معمول‌ بود كه‌ حتماً بسمله‌ را چهارده‌ هزار بار و دلایل‌ الخیرات‌ را دو بار در روز و یك‌ بار در شب‌ و ربع‌ قرآن‌ را هر شب‌ بخوانند (تنبكتی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٥٤٥ـ٥٤٦؛
د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌).

یكی‌ از شاگردان‌ او به‌نام‌ عمروبن‌ سلیمان‌ شَیظَمی‌، معروف‌ به‌ سیاف‌، كه‌ پس‌ از مرگ‌ او ادعای‌ پیامبری‌ كرد، به‌ فكر خونخواهی‌ جزولی‌ افتاد. وی‌ جسد استادش‌ را در تابوتی‌ نهاد و پس‌ از بیست‌ سال‌ آن‌ را در منطقه حاحه‌، در محلی‌ به‌ نام‌ افوغال‌، دفن‌ نمود. سلطان‌ ابوالعباس‌ احمد (متوفی‌ ٩٦٤)، ملقب‌ به‌ الاعرج‌، ٧٧ سال‌ بعد، جسد جزولی‌ و پدر خود، سلطان‌ ابوعبداللّه‌، را كه‌ در كنار مزار جزولی‌ دفن‌ شده‌ بود، به‌ مراكش‌ منتقل‌ ساخت‌ و هر دو را در محلی‌ به‌ نام‌ ریاض‌العروس‌ دفن‌ كرد (یفرنی‌، ص‌ ١٨؛
د. اسلام‌ ، همانجا).

از میان‌ آثار متعدد جزولی‌ در تصوف‌، این‌ عناوین‌ تاكنون‌ شناخته‌ شده‌ است‌:

١) دلایل‌ الخیرات، شامل‌ مجموعه ادعیه‌ و صلوات‌ بر پیامبر اكرم‌، توصیف‌ ضریح‌ حضرت‌ و دو قصیده‌، یكی‌ قَصیدةُ البُردَةُ الشَّریفَة (ص‌ ٢٣٤) و دیگری‌ قَصیدَةُ المُنفَرجَة‌ (ص‌ ٢٥٢)، در حمد و ستایش‌ خداوند و نعت‌ و ثنای‌ رسول‌ اكرم‌. مؤلف‌ در مقدمه كتاب‌ (ص‌ ١٨)، غرض‌ از تصنیف‌ آن‌ را ثنای‌ رسول‌ اكرم‌ و بیان‌ فضائل‌ آن‌ حضرت‌ ذكر كرده‌ و برای‌ كسب‌ رضای‌ خدا و محبت‌ رسول‌ اكرم‌ آن‌ را دلایل‌ الخیرات‌ نامیده‌ است‌. حاجی‌خلیفه‌ (ج‌ ١، ستون‌ ٧٥٩) این‌ كتاب‌ را نشانی‌ از نشانه‌های‌ خدا در بزرگداشت‌ نبی‌اكرم‌ می‌داند كه‌ آن‌ را در شرق‌ و غرب‌، به‌ویژه‌ در سرزمین‌ روم‌ (قلمرو عثمانی‌)، می‌خوانند.

در میان‌ نسخه‌های‌ موجود دلایل‌ الخیرات‌ نسخه شیخ‌ ابوعبداللّه‌ محمد صغیر سهیلی‌، یكی‌ از برجسته‌ترین‌ شاگردان‌ جزولی‌، معتبر است‌ و شیخ‌محمدمهدی‌بن‌ احمدبن‌ علی‌بن‌ یوسف‌ فاسی‌ قصوی‌ (متوفی‌ ١٠٥٢) شرحی‌ به‌ نام‌ مَطالِعُ المَسرّات‌ بِجَلاءِ دَلایل‌ الخیرات‌ بر آن‌ نگاشته‌ است‌ (حاجی‌خلیفه‌، همانجا). نسخه‌های‌ دیگری‌ از این‌ كتاب‌ موجود است‌ ( رجوع کنید به حسینی‌ اشكوری‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٥). دلایل‌ الخیرات‌ چندین‌ بار در قاهره‌، قسطنطنیه‌ و در ١٢٥٨/١٨٤٢ در سن‌پترزبورگ‌ چاپ‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به مدرس‌ تبریزی‌؛
د. اسلام‌ ، همانجاها).

٢) حزب‌ الفلاح‌ ، دعایی‌ كه‌ چند نسخه خطی‌ از آن‌ موجود است‌ ( رجوع کنید به د. اسلام‌ ، همانجا).

٣) حزب‌ الجزولی‌ ، نیز معروف‌ به‌ حزب‌ سُبحان‌ الدائم‌ لایزول‌ ، كه‌ به‌ زبان‌ بومی‌ و محلی‌ مراكش‌ نوشته‌ شده‌ است‌ (همانجا).

منابع‌:
(١) احمدبابابن‌ احمد تنبكتی‌، نیل‌ الابتهاج‌ بتطریز الدّیباج، چاپ‌ عبدالحمید عبداللّه‌ هرامه‌، طرابلس ١٣٩٨/١٩٨٩؛
(٢) محمد بن‌ سلیمان‌ جزولی‌، دلائل‌ الخیرات، دمشق : دارالایمان‌، [ بی‌تا.( ؛
(٣) حاجی ‌خلیفه‌؛
(٤) احمد حسینی‌ اشكوری‌، التراث‌ العربی‌ فی‌ خزانة مخطوطات‌ مكتبة آیة ‌الله‌ العظمی‌ المرعشی‌ النجفی‌ ، قم‌ ١٤١٤؛
(٥) محمدبن‌ عبدالرحمان‌ سخاوی‌، الضوء اللامع‌ لاهل‌ القرن‌ التاسع‌ ، قاهره‌: دارالكتاب‌ الاسلامی‌، ) بی‌تا. (؛
(٦) یوسف‌ الیان‌ سركیس‌، معجم‌ المطبوعات‌ العربیة و المعرّبة، قاهره‌ ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤١٠؛
(٧) محمدعلی‌ مدرس‌ تبریزی‌، ریحانة‌ الادب‌ ، تهران‌ ١٣٦٩ ش‌؛
(٨) محمدصغیربن‌ محمد یفرنی‌، نزهة ‌الحادی‌ باخبار ملوك‌ القرن‌ الحادی‌، چاپ‌ هو داس‌، پاریس‌ ١٨٨٨، چاپ‌ افست‌ رباط‌ ) بی‌تا.]؛

(٩) EI ٢ , s.vv. " A l-Djazuli" (by M. Ben Cheneb), "Sh a dh iliyya" (by P. Lorry).

/ خلیل‌ حكیمی‌فر /