دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٦٦١
جَزولی ، عبدالرحمان بن عفّان ، فقیه مالكی قرن هفتم و هشتم. تاریخ تولد و زادگاه وی در منابع ذكر نشده، ولی كنیهاش را ابوزید و او را اهل فاس میدانند. او را علامه در دین، باتقوا، صالح و داناترین مردم به مذهب مالكبن اَنَس معرفی كردهاند ( رجوع کند به ابنقاضی، درة الحجال ، ج ٣، ص ٧٩؛
همو، جذوه الاقتباس ، قسم ٢، ص ٤٠١).
جزولی از استادانی چون ابوالفضل راشد ولیدی، ابوعمران جورائی، ابوزید عبدالرحمان رَجراجی، ابومحمد عبدالصادق صبّان، یوسفبن موسی غَسّانی (فقیه و محدّث، متوفی بعد از ٧٠٠) و ابوالحسن زَروِیلی (متوفی ٧١٩) بهره برده است (ابنقاضی، درة الحجال ، همانجا؛
همو، جذوة الاقتباس ، قسم ٢، ص ٤٠١، ٥٥٤؛
تنبكتی، ج ١، ص ٢٤٤؛
تازی، ج ٢، ص ٤٨٧).
گفته شده است كه در مجلس درس جزولی بیش از هزار فقیه حاضر میشدند كه بیشتر آنان تمام یا بخش عمدهای از كتاب المدوّنه سحنون در فقه مالكی را از حفظ بودند (ابنقاضی، درة الحجال، همانجا). یوسفبن عمر اَنفاسی، موسی عبدوسی ( موسوعة اعلامالمغرب، ج ٢، ص ٦٣١، به نقل از فاسی، تذكرة المحسنین ) و سعیدبن محمد هسكوری (ابن قاضی، جذوة الاقتباس ، قسم ٢، ص ٥١٩) از شاگردان او بودند.
جزولی در ٧٤١ درگذشت. به نوشته برخی، وی هنگام مرگ بیش از ١٢٠ سال، و به نوشته برخی دیگر، ٩٠ سال داشته است. او، حتی در اواخر عمر، با وجود پیری و ضعف، تدریس را رها نكرد (ابنقُنفُذ، ص ٣٥١ و پانویس ١؛
تنبكتی، ج ١، ص ٢٤٤ـ٢٤٥).
سه شرح بر كتاب الرسالة ابنابیزیدِ قَیروانی * (متوفی ٣٨٩) در فروع فقه مالكی، به جزولی منتسب است ( رجوع کنید به ابنقنفذ، ص ٣٥١؛
تنبكتی، همانجا). در برخی گزارشها در صحت این انتساب تردید شده و در باره چگونگی این شرحها اختلافنظر وجود دارد (رجوع کنید به حطّاب، ج ١، ص ٥٦؛
تازی، ج ١، ص ١٣٠؛
كتّانی، ج ٢، ص ١٣٨). با وجود این، در منابع اهل سنّت بهویژه در فقه مالكی، به آرای جزولی در باره فروع مطرح شده در الرسالة بسیار استناد میشود (برای نمونه رجوع کنید به حطّاب، ج ١، ص ٦٤، ٦٩، ٧٩، ١٤٧، ١٧١).
منابع:
(١) ابنقاضی، جذوة الاقتباس فی ذكرمَن حَلَّ مِنَ الاعلام مدینة فاس،رباط ١٩٧٣ـ١٩٧٤؛
(٢) همو، درة الحجال فی اسماءالرجال (ذیل وفیاتالاعیان )، چاپ محمد احمدی ابوالنور، ج ٣، قاهره [ بیتا. ]؛
(٣) ابنقنفذ، الوفیات ، چاپ عادل نویهض، بیروت ١٩٧١؛
(٤) عبدالهادی تازی، جامعالقرویین، بیروت ١٩٧٢ـ١٩٧٣؛
(٥) احمدبابابن احمد تنبكتی، نیل الابتهاج بتطریز الدیـّباج ، چاپ عبدالحمید عبداللّه هرامه، طرابلس ١٣٩٨/ ١٩٨٩؛
(٦) محمدبن محمد حطّاب، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل ، چاپ زكریا عمیرات، بیروت ١٤١٦/ ١٩٩٥؛
(٧) محمدبن جعفر كتّانی، سَلوه الانفاس و محادثة الاكیاس بمن اقبر من العلماء و الصلحاء بفاس ، چاپ عبداللّه كامل كتّانی، حمزة بن محمد طیب كتّانی، و محمد حمزة بن علی كتّانی، دارالبیضاء ١٤٢٥/٢٠٠٤؛
(٨) موسوعة اعلامالمغرب، چاپ محمد حجی، بیروت: دارالغرب الاسلامی، ١٤١٧/١٩٩٦.
/ مریم كیانیفرید /