جزولی‌ ، ابوموسی‌ عیسی‌بن‌ عبدالعزیزبن‌ یلَلْبَخْت‌ ، نحوی‌ و لغت‌شناس‌ مغربی‌ قرن‌ هفتم‌. جزولی‌ به‌ جزوله‌ * (به‌ فتح‌ یا ضمّ ج‌) قبیله‌ای‌ از قبایل‌ بربر منتسب‌ است‌ (قفطی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٣٧٨؛ ابن‌خلّكان‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٩٠). از تاریخ‌ تولد و زادگاه‌ وی‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌. فقه‌ و اصول‌ مذهب‌ مالكی‌ را نزد ابومنصور ظافر مالكی‌ اصولی‌ (متوفی‌ ٥٩٧) آموخت‌ و نحو را از عبداللّه‌بن‌ بَرّی‌ (متوفی‌ ٥٨٢) و صحیح‌ بخاری‌ را از ابومحمدبن‌ عبیداللّه‌ (قرن‌ ششم‌) فراگرفت‌ (قفطی‌، همانجا؛ ابن‌اَبّار، ج‌ ٣، ص‌ ٦٩٠).

مدتی‌ از عمر خود را در سفر به‌ مشرق‌ گذراند. پس‌ از ادای‌ فریضه حج‌، برای‌ كسب‌ علم‌ به‌ مصر رفت‌. در آنجا در نهایت‌ فقر زندگی‌ كرد و برای‌ به‌ دست‌ آوردن‌ مایحتاج‌ خود، زحمت‌ فراوانی‌ متحمل‌ شد. سپس‌ به‌ مغرب‌ بازگشت‌ و در اَلْمَرِیة‌، كتاب‌ اصول‌ ابن‌سرّاج‌ (متوفی‌ ٣١٦) را كه‌ دستنوشته خودش‌ بود و آن‌ را نزد استادش‌، ابن‌برّی‌، خوانده‌ بود، برای‌ امرار معاش‌ گرو گذاشت‌. رهن‌ كننده كتاب‌، وضع‌ او را برای‌ ابوالعباس‌ مغربی‌، یكی‌ از زاهدان‌ مغربی‌، فاش‌ كرد و او نیز مطلب‌ را برای‌ سلطان‌ مغرب‌ بازگو نمود. سلطان‌ مغرب‌ نیز به‌ جزولی‌ عنایت‌ كرد. جزولی‌ به‌ بِجایه‌ * رفت‌ و مدتی‌ در آنجا اقامت‌ كرد (قفطی‌؛ ابن‌ابّار، همانجاها؛ ابن‌خلّكان‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٨٩؛ دلجی‌، ص‌ ٩١ـ٩٢؛ بروكلمان‌، > ذیل‌ <، ج‌ ١، ص‌ ٥٤١، ترجمه عربی‌، ج‌ ٥، ص‌ ٣٤٩).

جزولی‌ مدتی‌ در شهر مراكش‌ به‌ تدریس‌ نحو پرداخت‌ و مدتی‌ مسئولیت‌ خطابه‌ و تعلیم‌ قرآن‌ و دیگر متون‌ اسلامی‌ را در مسجدجامع‌ مراكش‌ به‌ عهده‌ داشت‌. در المریه نیز منصب‌ قرائت‌ (قرائت‌ ابوعمرو بصری‌) و تدریس‌ آن‌ را پذیرفت‌ و در بجایه‌ نحو تدریس‌ می‌كرد (قفطی‌؛ ابن‌ابّار، همانجاها؛ ابن‌خلّكان‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٨٩ـ٤٩٠؛ سیوطی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٣٦؛ بروكلمان‌، همانجا).

جزولی‌ بین‌ سالهای‌ ٦٠٣ تا ٦١٦ در هسكوره‌ درگذشت‌ (قفطی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٣٧٩ـ٣٨٠؛ ابن‌ابّار، همانجا؛ ابن‌خلّكان‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٨٩؛ ابن‌قُنفُذ، ص‌ ٣٠٧). برخی‌ از شاگردان‌ جزولی‌ عبارت‌ بوده‌اند از: ابوالقاسم‌ نحوی‌ ورقی‌ اندلسی‌، ابوعلی‌ عمربن‌ محمد شَلَوْبِینی‌ * (متوفی‌ ٦٤٥)، ابن‌مُعْطی‌ * (متوفی‌ ٦٢٨) و ابوعبداللّه‌بن‌ محمدبن‌ قاسم‌بن‌ مَنداس‌. آخرین‌ شاگرد وی‌ ابوعمربن‌ حَوْط‌اللّه‌ بود كه‌ از جزولی‌ اجازه‌ گرفت‌ (قفطی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٣٧٩؛ دلجی‌، ص‌ ٩٢؛ سیوطی‌، همانجا؛ ضیف‌، ص‌ ٣٠١؛ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌).

از تألیفات‌ او، مقدمه‌ای‌ بر الجُمل‌ زجّاجی‌ (متوفی‌ ٣٣٧) است‌ به‌ نام‌ قانون‌ ، كه‌ مكتوبات‌ جزولی‌ در مجلس‌ درس‌ ابن‌برّی‌ و بحثهای‌ بین‌ استاد و شاگردان‌ و مسائل‌ دیگر در آن‌ مطرح‌ شده‌ است‌، اما جزولی‌ آن‌ را جزو تألیفات‌ خود نیاورده‌ است‌. این‌ مقدمه‌ شامل‌ مباحثی‌ پیچیده‌ در علم‌ نحو است‌ كه‌ در نهایت‌ ایجاز بیان‌ شده‌ است‌ (قفطی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٣٧٨؛ ابن‌ابّار، همانجا؛ ابن‌خلّكان‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٨٨ـ٤٨٩؛ غَبرینی‌، ص‌ ٦٨، ٧٧).

قانون‌ بسیار مورد توجه‌ قرار گرفت‌ و عده‌ای‌ به‌ شرح‌ آن‌ پرداختند ( رجوع کنید به قفطی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٣٧٩؛ بروكلمان‌، همانجا؛ ترجمه عربی‌، ج‌ ٥، ص‌ ٣٥٠). با وجود نگارش‌ شروح‌ فراوان‌ بر این‌ كتاب‌ و مثالهایی‌ كه‌ برای‌ قوانین‌ آن‌ آورده‌اند، علمای‌ نحو این‌ كتاب‌ را دارای‌ رموز و اشاراتی‌ دانسته‌اند كه‌ حقیقت‌ آنها درك‌ نشده‌ است‌ (ابن‌خلّكان‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٨٩؛ ابن‌وردی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٨٩ـ١٩٠). عده‌ای‌ به‌ علت‌ سنگینی‌ مباحث‌ كتاب‌، آن‌ را جدلیات‌ منطقی‌ در علم‌ نحو دانسته‌ و عده‌ای‌ نیز آن‌ را كتابی‌ عقلی‌ و منطقی‌ به‌ شمار آورده‌اند ( رجوع کنید به ابن‌خلّكان‌؛ سیوطی‌، همانجاها؛ بروكلمان‌، > ذیل‌ <، همانجا، ترجمه عربی‌، ج‌ ٥، ص‌ ٣٤٩). جزولی‌ خود نیز در یك‌ مجلد بزرگ‌ شرحی‌ بر این‌ مقدمه‌ نوشته‌ است‌ (ابن‌خلّكان‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٩٠؛ ابن‌وردی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٩٠؛ اسماعیل‌ بغدادی‌، ج‌ ١، ستون‌ ٨٠٨).

عبدالقادر بغدادی‌ (ج‌ ١، ص‌ ٣٣٩، ج‌ ٦، ص‌ ٧٦ و جاهای‌ دیگر) از آرای‌ جزولی‌ در مباحث‌ مختلف‌ استفاده‌ كرده‌ است‌. شوقی‌ ضیف‌ (همانجا) نیز به‌ بعضی‌ مباحث‌ نحوی‌ مشترك‌ بین‌ جزولی‌ و دیگر علمای‌ نحو اشاره‌ نموده‌ است‌.

از دیگر تألیفات‌ اوست‌: الجزولیة (رساله‌ای‌ در علم‌ نحو)، امالی‌ فی‌ النحو ، مُخْتَصَرُالْفَسْر (شرح‌ ) ابن‌ جنی‌ لدیوان‌ متنبی‌، شرح‌ اصول‌ ابن‌السراج‌ و شرح‌ قصیده بانَتْ سُعاد (ابن‌خلّكان‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٨٩؛ ابن‌ قنفذ، ص‌ ٣٠٧ـ ٣٠٨؛ دلجی‌؛ سیوطی‌؛ اسماعیل‌ بغدادی‌، همانجاها؛ بروكلمان‌، > ذیل‌ <، ج‌ ١، ص‌ ٥٤٢، ترجمه عربی‌، ج‌ ٥، ص‌ ٣٥٠؛ زركلی‌، ج‌ ٥، ص‌ ١٠٤).

منابع‌:
(١) ابن‌ابّار، التكملة‌ لكتاب‌ الصلة، چاپ‌ كودرا، [ مادرید ١٨٨٩ (؛
(٢) ابن‌خلّكان‌؛
(٣) ابن‌قنفذ، الوفیات‌ ، چاپ‌ عادل‌ نویهض‌، بیروت‌ ١٤٠٠/١٩٨٠؛
(٤) ابن‌وردی‌، تاریخ‌ ابن‌الوردی، نجف‌ ١٣٨٩/١٩٦٩؛
(٥) كارل‌ بروكلمان‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج‌ ٥، نقله‌ الی‌العربیة رمضان‌ عبدالتواب‌، قاهره‌ ١٩٧٥؛
(٦) اسماعیل‌ بغدادی‌، هدیة ‌العارفین‌ ، ج‌ ١، در حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ٥؛
(٧) عبدالقادربن‌ عمر بغدادی‌ ، خزانة ‌الادب‌ و لب‌ لباب‌ لسان‌العرب‌ ، چاپ‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، قاهره‌ ١٩٦٧ـ١٩٨٠؛
(٨) احمدبن‌ علی‌ دلجی‌، الفلاكة و المفلوكون‌، ) قاهره‌ ( ١٣٢٢؛
(٩) خیرالدین‌ زركلی‌، الاعلام‌ ، بیروت‌ ١٩٩٩؛
(١٠) عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بكر سیوطی‌، بغیة ‌الوعاة‌ فی‌ طبقات‌ اللغویین‌ و النحاة، چاپ‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌ ١٣٨٤؛
(١١) شوقی‌ ضیف‌، المدارس‌ النحویة، قاهره‌ ) ? ١٩٦٨ ]؛
(١٢) احمدبن‌ احمد غبرینی‌، عنوان‌ الدرایة فیمن‌ عرف‌ من‌العلماء فی‌ المائة‌ السابعة‌ ببجایة، چاپ‌ عادل‌ نویهض‌، بیروت‌ ١٩٧٩؛
(١٣) علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، انباه‌ الرواة‌ علی‌ انباه‌ النحاة، چاپ‌ محمدابوالفضل‌ ابراهیم‌، ج‌ ٢، قاهره‌ ١٣٧١/ ١٩٥٢؛

(١٤) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٧;
(١٥) EI ٢ , s.v. " A l -Djazuli, Abu Musa " (by M.Ben Cheneb).

/ سیدمحمد حسینی‌ /